Itàlia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Itaƚia
Itàlia
(IT) Repubblica Italiana
(IT) Italia
(FR) République italienne
Itàlia – Stema Itàlia – Bandiera
Dati aministradivi
Nome conpletoRepùblega Itałiana
Nome ufisiałe(IT) Repubblica Italiana e (IT) Italia
Łéngue ufisiałiŁengua itałiana
CavedałeRoma
Pułìtega
Cao de StatoPresidente della Repubblica
Cao de GoernoMario Draghi
Entrada inte el ONU14 de disenbre 1955
Entrada inte ła UE25 de marso 1957
membro fondatore
Superfise Totale301 338km²
% de łe àcue2,4
Popołasion
Viventi60 317 000 (2020)
Taso de fertiłità1,39 (2014)
Xiografia
ContinenteEoropa
Confini
Fuxo orarioUTC +1
Economia
Valutaeuro[1]
ISU0,87 (2014)
Consumo enerxètego0,63 kW/H kWh/ab. anno
Vàrie
Còdaxi ISO 3166IT, ITA, 380
TLD.it
Prefiso tełefònego+39
Sigla targa automobiłìstegaI
Ino nasionałeIl Canto degli Italiani
Festa nasionałe2 de giugno
Carte interative
Stati presedentiReino d'Itałia
Sito istitusionałe

MusicBrainz: c6500277-9a3d-349b-bf30-41afdbf42add


L'Itàlia (/iˈtalja/,[2] Scolta sto sonscolta ), ufisiałmente Repùblega Italiana,[3] el ze un Stato situà inte l'Eoropa meridionałe, el cuało teritòrio el coinside in granda parte co l'omònema rejon zeografega. L'Itàlia ła ze na repùblega parlamentare unitària e ła conta na popołasion de sirca 59,3 miłioni de abitanti. La cavedałe ła ze Roma.

La parte continentałe, dełimitada da l'arco alpin, ła confina a nord, da ovest a est, co Fransa, Svìsara, Austria e Slovènia; el resto del teritòrio, sircondà dai mari Lìgure, Tiren, Ionio e Adriàtego, el se slonga inte el Mar Mediteraneo, ocupando ła penìzoła itałiana e numarévołi ìzołe (le pì grande łe ze Siciłia e Sardegna), par un totałe de 302068,26 km².[4] I Stati de ła Sità del Vategan e de San Marin i ze enclavi de ła Repùblega mentre Campione d'Italia ła ze l'ùnzoła exclave itałiana.

Croze-via de culture arcàeghe e cuna de ła siviłizasion eoropea, l'Itàlia antiga ła zera sta unifegada da ła Repùblega romana e ła divien el sentro asołuto, aministrativo, econòmego, culturałe e pułìtego de l'Inpero roman. Dopo ła cadesta de l'Inpero roman d'Osidente, l'Itàlia medievałe ła zera sta sojeta de invazion e dominasion de popołasion barbàreghe, perdendo ła secołare unità pułìtega. Inte el XV secoło, co ła difuzion de l'umanèzemo e del Renasimento, ła torna èsar el sentro culturałe del mondo osidentałe, ma dopo de łe guere d'Itàlia del XVI secoło ła torna soto el comando dei poderi foresti, cofà Fransia, Spagna e Austria.

Inte el corimento del Resorzimento i itałiani i ga conbatesto par l'indipendensa nasionałe, finmenteché intrà el 1861 e el 1870 ze nasesto el Regno d'Itàlia unitàrio, che el ghea vesto vitòria inte ła prima guera mondiałe (1918) e partendo dal 1882 ła ghea tacà métar zo l'inpero cołoniałe in Africa setentrionałe e orientałe, tramontà inte el 1960. Inte el 1946, dopo el ventènio fasista, ła desimada inte ła seconda guera mondiałe e ła guera siviłe, col sèvito de un referendum istitusionałe el Stato italian el ze divegnesto na repùblega.

Inte el 2020 l'Itàlia, otava potensa econòmega mondiałe e tersa inte l'Union eoropea, el ze un stato co alto liveło de vita: l'ìndaze de sviłupo uman el ze racuanto alto, 0.883, e ła speransa de vita ła ze de 83,4 ani.[5] Ła ze menbra fondadora de l'Union eoropea, de ła NATO, del Consejo d'Eoropa e de l'OCSE; ła tołe parte a l'ONU e al tratà de Schengen. Ła ze par de pì menbra del G7 e del G20, ła partèsipa al projeto de condivizion nucleare de ła NATO, e ła ze sia na potensa rejonałe eoropea[6] che na granda potensa, bona de ver na influensa pułìtega anca so desizion de órdene extra-eoropeo e globałe,[7] e ła se cołochea inte ła nona pozision inte el mondo par speza miłitare. L'Itàlia ła vanta co ła Cina el major nùmaro de siti declarai patrimonio de l'umanità da l'UNESCO[8] e el ze el cuarto Stato pì torìstego del mondo.

Etimołozia del nome[canbia | canbia el còdaxe]

El nome pròprio "Itałia" el nase cofà topònemo. La so orìzane, ojeto de studi sia da parte de lenguisti sia de stòreghi, ła ze controversa. Miga senpre parò, tuta-via, łe ne vien sujerie etimołozie in senso streto, ma bensì ipòteze che łe se poza so considerasion foreste a ła spesìfega recostrusion lenguìstega del nome o sanò etimołozie rifarie a tradision mai dimostrae (cofà l'ezistensa del rè Itało)[9] o poco vero-sìmiłi (cofà ła corełasion del nome co ła pianta de ła vite).[10]

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Preistòria e protostòria[canbia | canbia el còdaxe]

El popołamento del teritòrio italian el riva da ła preistòria, època del cuało ze sta ricatà-fora inportanti testimonianse archeołòzeghe. L'Itàlia ła ze stada abitada partindo dal pałeołìtego, perìodo del cuało se conserva numarévołi siti archeołòzeghi cofà ła Grota de l'Adaura, i Balsi Rosi, Monte Pojoło, el Ponte de Veja, ła Grota Guatari, Gravina in Puglia, Altamura e Sepran.[11]

Espansion de ła siviltà etrusca da l'VIII al VI secoło a.C.

Numarévołi ricataminti i documenta anca el perìodo neołìtego (cultura de ła seràmega cardiałe e cultura dei pitari a boca cuadra), l'età del rame (cultura de Remedeło, cultura del Rinaldon, cultura del Gàudo), l'età del bronzo (incizion rupestri de ła Val Camònega, cultura dei castelieri, cultura apenìnega, siviltà nuràzega, cultura de łe teramare, cultura protoviłanoviana).

Par cheło che revarda a l'età del fero, che in Itàlia ła coinside col perìodo preroman, se recorda ła siviltà viłanoviana e i popołi indoeoropei che i se ghea trasferio in Itàlia da l'Eoropa orientałe e sentrałe in vàrie ołeae migratòrie; sti cuà i se smìsia a łe etnie che za ghe zera inte el teritorio, sorbéndołe, o gavendo na forma de convivensa pasìfega co ste cuà; se dełìnea in tal magnera fin da sta època ła sudivizion rejonałe del teritòrio itałian.

Inte l'Itàlia Setentrionałe, de parte dei Celti (comunemente ciamai Gałi), ghe ze i Lìguri (orizinariamente mia indoeoropei dopo fondesti co i Selti), mentre inte l'Itàlia nord-orientałe i vive i Pałeovèneti, de orizine inserta, forse itàłega o iłìrega o, par parere de racuante fonti, provegnenti da l'Azia Menor.[12][13]

Inte l'Itàlia peninsułare, de fianco dei Etruschi i ghe convive pòpołi de orìzene indoeoropea definii itàłeghi, intrà i cuałi Unbri, Latini, Sabini, Fàłeghi, Volsi, Marsi, Ecui, Pèzeni, Saniti, Apułi, Mezapi, Lucani, Bruzi e Ségułi. Altri popołi no indoeoropei, autòctoni, i ghe zera in Siciłia (Elimi e Ségani) e in Sardegna, abitada fin dal II miłènio a.C. da varie etnie nuràzeghe, forsi identifegàbiłi co l'antigo popoło dei Shardana.[14]

Cołonizasion fenisa e grega[canbia | canbia el còdaxe]

I primi cołonizatori foresti i ze i Fenisi, che i ghea fondà inte el prinsìpio vari enpori inte łe coste de ła Siciłia e de ła Sardegna. Racuanti de sti cuà i ze diventai in poco tenpo dei cei sentri urbani e i se desviłupa parałełamente a łe cołònie greghe; intrà i prinsipałi sentri ghe ze le sità de Mozia, Zyz, Kfra in Siciłia e Nora, Sulki, Tharos in Sardegna.[15]

Dopo l'VIII sècoło a.C., cołonizadori provegnenti da ła Gresa i se stabiłise inte łe coste del sud Itàlia dàndoghe vita a ła Magna Gresa e in chełe de ła Siciłia i iòneghi i fonda Elaia, Kyme, Rhejon, Parthènope, Naxos, Zankles, Hymera e Katane, i còłoni doreghi i fonda Taras, Syrakousai, Megara Hyblaia, Leontinoi, Akragas, Ghełas; i siracuzani i fonda Ankón e Adria; i megarezi Sełinunte. I Achei i fonda Sybaris, Poseidonia, Kroton, Lokroi Epizephyrioi e Metapontion; tarantini e thurioti i fonda Herakleia.

La cołonizasion grega ła mete i pòpołi itàłeghi in contato co forme de goerno de tipo democràtego e co espresion artìsteghe e culturałi ełevae.[16]

L'età romana[canbia | canbia el còdaxe]

Màsima espansion de l'Inpero roman, 117 d.C.

La rejon zeografega itałiana ła vien pułitegamente unia par ła prima volta co ła Repùblega romana (509-27 a.C.), ma el caràtero inperiałe de łe concuiste fazeste inte i sècułi seventi da Roma i desnadura el caràtaro nasionałe che sta rejon ła zera drio ciapar a ła volta de ła fin del I secoło a.C.[17]

Rivada a l'àpeze del desviłupo pułìtego, econòmego e sociałe, Roma inperiałe, co ła so organizasion socio-pułìtega, ła dasa un segno indełébiłe inte ła stòria de l'umanità. In tuti i teritori de l'inpero, i Romani i tira-su sità, strade, ponti, acuedoti e castri, esportando dapartuto el so modeło de siviltà e inte el contenpo integrando łe popołasion e siviltà suzogae, inte un procedimento tanto profondo che par sècołi, oncora dopo ła fin de l'inpero, ste popołasion łe sevitarà a definirse romane. La siviltà nasesta da łe rive del Tèvere, cresesta in època republegana e infin sviłupada in età inperiałe, ła ze a ła baze de l'atuałe siviltà osidentałe.

Dei confini de l'Itàlia za el ghe parleva Antioco de Siracusa (V secoło a.C.) inte ła so òpara Sull'Italia.[18] Eło identifeghea l'italia co l'antiga Enotria, estendéndose dal streto de Siciłia, fin al golfo de Taranto e al golfo de Posidonia.[19] Dopo, co ła concuista romana dei secołi seventi, el tèrmano "Itałia" el vien identifegà coi teritori intrà Alpi, includesta ła Liguria (fin al fiume Varo) e l'Istria fin a Poła.[19] De fato tuti i so abitanti i ze stai considerai Itàłeghi e Romani.[19]

L'Inpero roman d'Osidente el casca inte el 476 co Odoacre, ùltemo de na s-cera de condotieri zermàneghi che inte el perìodo de decadensa de l'Inpero roman d'Osidente el ghea conduzesto łe so masnade in teritòrio itàłego, fazendo mołar el comando a l'ùltemo inperador d'Osidente, Ròmoło Augusto.[20]

El Medioevo[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Itàlia medievałe.
La Corona Ferea, sìnboło dei rè d'Itałia

Odoacre el goerna l'Itàlia fin al 493, finché no el vien fato dimétar e copà, dopo na guera de sincue ani, dai Ostrogoti de Teodòrego el Grando. Scumìsia cusita el regno ostrogoto, un domìnio che el rapresenta un perìodo de paze e stabiłità e che el se ferma inte el 535 co el teritòrio italian el divien teatro de ła guera gòtega, che ła vede l'inperador d'Oriente Giustinian I contraponerse al regno ostrogoto. Inte el 553, dopo cuazi na ventena de ani, l'inpero bizantin el riese a vìnsar contro i Ostrogoti e a torse l'Itałia. El ràdego armà el devasta l'intiero teritòrio, portando na grave crizi demogràfega, econòmega, pułìtega e sociałe.[21] Sentro del podero bizantin in Itàlia ła divien Ravena. I ani de ła dominasion bizantina i vede ingrevar łe condision de vita dei contadini par colpa de ła forte presion fiscałe e de na terìbiłe jandusa (pestiłensa) che ła despópoła oncorpì el teritòrio intrà el 559 e el 562. L'Itałia, indebołia e inpoveria, no ła ga altro ła forsa de oponerse a na nova invasion zermànega, cheła dei Longobardi comandai da Alboino, intrà el 568 e el 569, co ła cuała ła penìzoła ła perde del tuto l'unità pułìtega. I Longobardi, vegnendo drento dal Friułi, i se tołe ła granda parte de l'Itàlia sentro-setentrionałe, o sia l'Itàlia setentrionałe co ła Toscana, ciamada Langobardia Maior, e dopo de l'Itàlia meridionałe, ła Langobardia Minor.[22] Coi longobardi i se conferma èsar de łe autorità Dogałi destinae a perdurar, co alterne visende, fin al perìodo resorzimentałe e a l'unità d'Itàłia inte el 1859. L'Edito de Rotari, ritołendo drento in parte el Dirito roman e sorbendo-su i prinsìpi cristiani el codìfega el Dirito siviłe. Le trè cavedałi de l'Itàlia longobarda łe ze stae Pavia, Społeto e Benevento. La Langobardia Maior, co cavedałe Pavia, ła casca dopo sirca do sècołi, dopo de na desimasion ciapada par òpara de Carlo Magno inte el 774,[22] cueła Minor co cavedałe Benevento ła soravive fin a l'XI secoło, co ła vien concuistada dai Normani. I pòsteri tentativi de costituir on Regno d'Itàlia autònomo dal Sacro Roman Inpero, par òpara in partegołar de Berengàrio del Friułi e de Arduino d'Ivrea,[23] no el ga bon èzito.

L'Itàlia inte el 1084

I primi sècułi dopo l'800 i vede el afermarse de łe repùbleghe marinare (le pì conoseste łe ze Venèsia Amalfi, Zènoa e Piza, manco conoseste Ancona, Gaeta, Nołi), che łe ghea controłà el comerso intrà l'Eoropa cristiana e el Mèdio Oriente arabo, e dopo dei lìbari comuni medievałi, frecuentemente in barufa intrà de lori ma incomunai dal ricordo de l'antiga grandesa romana, perpetuada idealmente da cheła cristiana e da un forte vołer de autonomia, che i portarà a s-cerarse, inte ła bega intrà Papato e Inpero, in do difarenti fasion, rispetivamente Guelfi e Ghibełini.[24]

La vìnsita de ła Lega Lonbarda contro l'inperador Federico Barbarosa inte ła bataja de Legnan (1176), e ła revolta dei Vespri siciłiani contro el tentar del fradeło del rè de Fransia Carlo I d'Anzò de sozugar ła Siciłia (1282), łe sarà ciapae da ła retòrega romàntega de l'otosento cofà i sìnbołi del ritestarse de na cosiensa de patria.[25] Sti cuà i ze segnałi de un canbiamento che, afermà e conpagnà dal descanto rełijoso che se ga inte el Duesento co Gioachino da Fiore e Francesco d'Assisi, i porta al Renasimento.[26]

Col sparir da ła siena dei inperadori de Zermània, el infogamento de ła siviltà comunałe el riva al ponto econòmego, spirituałe e artìstego pì alto, ałimentà dai ideałi de un mùcio de poeti, intrà i cuałi Dante Alighieri, e da l'ezijensa, fata soa da Cola de Rienzo, de ła renàsita de l'unità d'Itàlia.

Cusita el Burdach:

Da l'XI sècoło i comuni itàłeghi i zera rivai al fioro del benestare ecònomego e siviłe [...] e co, dopo ła morte de l'inperador Federico II e el tramonto de ła caza de Svèvia, ła ga vesto fin ła terìbiłe lota intrà l'Inpero e Papato par l'ezemonia pułìtega universałe, co l'Itàlia ła se ghea sentia lìbara dal domìnio todesco, el so sentimento nasionałe el zera sfiorà inte un grando inséndio spirituałe, połitego-sociałe, artìstego. Sta cuà ła zera stada ła fonte spirituałe del Renasimento. L'antigo pensiero de Roma, mai spario, el ghe ghea fato fluir nova e pì granda forsa. Coła de Rienso, ispirà a l'idea połìtega de Dante, ma oltrepasàndoła, el proclamea, profeta de un lontan avegnere, ła granda ezijensa nasionałe de ła Rinasita de Roma. E so sta baze l'ezijensa de l'unità d'Itałia.
Konrad Burdach, Dal Medioevo alla Riforma, traduzesto da l'italian e traesto da ła Grande Antologia Filosofica, Marzorati, Miłan, 1964, voł. VI, p. 213-214

L'età moderna[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Itàlia rinasimentałe.
L'Itàlia inte el 1494

Difarenti faturi i inpedise ła nàsita de un Stato unitàrio cofà che sucede inte el resto d'Eoropa: al timore del Papato de védar farse-su na potensa statałe bona de conprométar ła so autonomia, se ghe zonta ła sudivizion in tanti Comuni picenini, che lentamente i se ghea smudà in Signorie, tegneste-su da inportanti fameje co podere asołutìstego, cofà i Medici a Firense, i Visconti e i Sforza a Miłan, i De ła Scała a Verona e i Este a Ferara. Venèsia ła ciapa invese, na forma de podere Republegan andove el Doze el vien da prima ełezesto dal popoło e seventemente da ła Nobiltà.[27] I cai pułìteghi itałiani i ga da suplir co l'intełijensa stratèzega a ła superiorità de forse dei stati nasionałi eoropei. Un ezénpio el ze Cosimo de' Medici, intrà i pì grandi costrutori del Renasimento fiorentin, el cuało el ga vesto na pułìtega èstera che ła ga savesto védar inte ła concòrdia italiana l'ełemento ciave par inpedir ai stati foresti de intervegnere in Itàlia sfrutando de łe so divizion interiore.[28]

La stratezia de Cosimo, portada vanti dal sucesor Lorenso el Magnifego, no ła vien conprendesta da chełi altri prìnsipi italiani, e ła se conclude co ła morte de Lorenso inte el 1492. Da chel momento cuazi tuta l'Itàlia ła divien el teatro de un mùcio de invazion foreste: prima da parte franceze par òpara de Carlo VIII e Luizi XII e dopo da parte de Carlo V d'Asburgo. El scumìsio de ła dominasion foresta el se ga par colpa del retardo del prosedimento pułìtego de unifegasion, ma el fa anca notar acadiminti de patriotismo da parte del pòpoło, cofà cheło che ga fato Ettore Fieramosca inte ła sfida de Barleta[29]

L'età Moderna ła ze anca el perìodo de l'evołusion bèłega, co ła conparsa de ła połvare da s-ciopo e de novi mezi miłitari (canoni, moscheti etc.). Tuto sto cuà el ghea modifegà anca l'èsar de tante sità itałiane, costrinzeste a evòłvar łe so defeze miłitari: ła nase ła fortifegasion a ła moderna, anca dita "fortifegasion a l'italiana", pròpio parché i primi tipi de muri moderni i vien fora inte łe sità itałiane (clàsego esenpio el ze cueło de łe Mura de Luca).

Inte ła segonda metà del Sincuesento scomìsia el tramontar de ła vitałità rinasimentałe, indebołia anca da łe nove tension rełijoze gaveste inte l'avegner de ła riforma protestante in Eoropa, che łe ghea portà al verifegarse de morti cofà el saco de Roma del 1527 par man dei Lanzeghenechi. Solché ła Repùblega de Venèsia e el stato Pontifiso i mantegnarà un futuro e na autonomia pułìtega.

El Setezento el ze invese un sècoło de crizi par tuto el Stato: ła Ceza, che ła ga sorbio el perdimento de l'unità cristiana dei fedełi, el serca co ła controriforma de rinforsar ła so prezensa inte stati restai catòłeghi, sia co inisiative de educasion e de asistensa, sia izołàndołi da l'influir dei stati protestanti. L'Itàlia ła vien cusita protezesta dai confliti rełijozi che i se inpisa in Eoropa, ma ła ze isteso sojeto de carestie, frecuentemente sevitae da epidemie.[30] Łe s-ciopa par sta motivasion un mùcio de rivolte contra ła dominasion spagnoła, del cuało ła pì conosesta ła ga sfogo a Napułi inte el 1647 par man de Masaniello, sensa portar nisun canbiamento.

Inte el prinsìpio del Setezento el finise el perìodo de paze e de trancuiłesa: dopo dei tratai de Utrecht e Rastat, i Asburgo d'Austria i fa propi vari domini itałiani subentrando ai spagnołi.[28] Tornada ła paze in tut ła penìzoła, da ła seconda metà del sècoło, ła difuzion de l'iłuminismo el fa sì che anca l'Itàlia ła vegna investia da inportanti reforme, che i coinvolze in partegołar el Ducà de Miłan soto Maria Teresa d'Austria e Giuseppe II d'Asburgo, el Granducà de Toscana soto Pietro Leopoldo de Lorena, che inte el 1786 col còdaze leopoldin el abołise, primo Stato al mondo[31], ła pena de morte e el Regno de Nàpułi, anemà dal springo dibatimento dei pensatori. In rezalto łe ze łe figure dei intełetuałi Giambattista Vico, Gaetano Filangieri, Cesare Beccaria, Mario Pagano, Alessandro e Pietro Verri[32] Inte el 1796 Napołeon Bonaparte el scumìsia ła so Canpagna d'Itàlia (1796-1797) concuistando ła penìzoła e metendo a fin ła miłenària Serenisima Repùblega de Venèsia.

L'Unifegasion[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Resorzimento.
L'Itàlia inte el 1843

La canpagna d'Itàlia e ła nàsita del regno napołeònego inte el 1805 el descanta el sentimento nasionałe,[33] riciamà inte el proclamasion de Rìmini,[34] col cuało Gioachino Murat, inte el mezo de ła guera austro-napołetana, el ghe parla ai italiani a finché i se unisa par sałvar el regno de Nàpułi. El ze el prinsìpio del Risorzimento, el perìodo de ła storia d'Itałia che ła porta a l'unità pułìtega e a l'indipendensa de ła nasion e che ła tołe un laso tenporałe de vàrie dezene de ani, termenando solché inte el 1861 col nasimento del Regno d'Itałia tegnesto-su da Caza Savoja.

Giuseppe Garibaldi

Eło el vede i primi patrioti a aderir inte el scumìsio a ła sosietà segreta de ła Carboneria, al cuało ghe sèvita i moti del 1820-1821, duramente reprimesti dai austrìaghi. Inte l'afermasion de ła Carboneria dopo ghe ze cheła de ła Giovine Italia e altri tentativi insuresionałi, intrà el cuało cheło dei fradełi Bandiera (1844).

I moti del 1848 i porta a ła prima guera d'indipendensa contro i austrìaghi, che łe vede coinvolzeste le popołasion sitadine, in partegołare durante i sìncue dì de Miłan, i dieze dì de Bresa, ła Repùblega Romana e ła spedision inte el 1857 de Carlo Pisacane inte el Regno de łe Do Sicìlie.[35] Miga ła guera, miga chełi altri tentadivi i ze stai parò bonoèziti.

Inte el 1859, co ła seconda guera d'indipendensa prima e co ła spedision dei Miłe dopo, se lesca el definitivo procedimento de unifegasion, che el porta in curto a ła concuista e a l'anesion de varie rejon e del Regno de łe Do Sicilie: pochi mezi dopo, inte el 1861, a Turin vien proclamà el Regno d'Itałia, che oncora nol tien drento el Vèneto, el Làsio, el Trentin-Alto Adeze, el Friułi e ła Venèsia Julia.

Intrà i majori artèfezi i ga rezalto Mazzini, fondador de ła Giovine Itàlia e figura eminente del movimento liberałe republegan italian e eoropeo, Garibaldi, republegan e de sinpatie sociałiste, Cavour, statista bon de móvarse inte ła siena eoropea par otegnere sostegni, anca finansiari, a l'espansion del regno de Sardegna e Vittorio Emanuele II, scaltro inte el concretizar el contesto favorévoło co ła costitusion del Regno d'Itałia.[36]

El Regno d'Itàlia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Regno d'Itàlia (1861-1946).
Grando stema del Regno d'Itàlia dal 27 de novenbre 1890 al 27 de marso 1927

Al Regno d'Itàlia i vien de consevensa anetesti el Veneto, inte el tèrmano de ła tersa guera d'indipendensa e, dopo ła tolta de Roma, che inte el 1871 ła divien cavedałe d'Itałia, el Làsio. Za inte i primi ani dopo ła reunifegasion d'Itàlia le forti disparità socioeconòmeghe intrà el setentrion e el meridion del Stato łe determenea l'insòrzar de ła cuestion meridionałe ligada al brigantajo, fenòmano dal cuało ze emerzesto temesti caibanda cofà Carmine Crocco, Luigi Alonzi e Pasquale Romano.[37]

A Vittorio Emanuełe II vien dopo Unberto I (1878-1900), copà a Monsa da l'anàrchego Gaetano Bresci, e Vitorio Emanuełe III (1900-1946); i ani a cavało del secoło i vede l'Itàlia inpegnada inte na sèrie de guere de espansion cołoniałe in Somałia, Eritrea e Libia mentre el perìodo prebèłego, domenà da ła figura de Giovanni Giolitti, el ze caraterizà da ła modernizasion econòmega, industriałe e pułitego-culturałe de ła sosietà itałiana.

Durante ła granda guera l'Itałia, inte el scumìsio neutrałe, dopo de ła firma de un tratà segreto che ła ghe da grandi conpensi teritoriałi, ła se mete in leansa col trìplego intendimento contro i Inperi sentrałi. Dopo do ani de guera de trinsea, el 24 de otobre 1917 l'ezèrsito itałian, dopo de ła desfada de Caporeto, el se reorganiza e el controtaca drio ła lìnea del Piave otegnendo, soto el comando de Armando Diaz e co l'inporto de zóvani leve, a ła vitoria finałe inte ła bataja de Vitòrio Veneto el 4 novenbre de l'isteso ano.

Vinsesta ła guera, l'Itàlia ła finise ła reunifegasion nasionałe tołéndose el Trentin-Alto Adeze, ła Venèsia Jułia, l'Istria e racuanti teritori del Friułi oncora iredenti, ma no sendo boni de otegner ła cesion de tuti i teritori prometesti col pato de Londra, se taca védar el dislagar de l'insodisfasion par ła cusita ciamada vitòria mutiłada.

El fasismo e ła seconda guera mondiałe[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Stòria de l'Itàlia fasista.


Inte el contesto dei moti popołari del biènio roso el nase el scuadrismo che el reprime, co stimidasion e intachi a łe sedi de łe organizasion sociałiste, i moti operari e contadini. Inte el 1919 Benito Mussolini el fonda a Miłan el primo faso de conbatimento, confluio dopo inte el Partio Nasionałe Fasista, e el 30 de otobre 1922, dopo ła marsa so Roma, el va su al poder.

Inte łe ełesion pułìteghe itałiane del 1924 Mussolini el ciapa el 64,9% dei voti[38] e, cofà pre-stabiłio da ła leje Acerbo, i do tersi de łe càreghe, insegnae a ła lista de majoransa rełativa che ła gàpia catà-su almanco el 25% de łe prefarense.[39] La denunsa, da parte de Giacomo Matteotti, de l'iregołarità de łe ełesion, ła ze seguia całche dì dopo dal so rapimento e el masamento.[38] Inte el 1925, dopo un discorso in Parlamento, Mussolini el se declara ditatore.

Inte el biènio 1925-1926 łe vien emanae le cusita ciamae leji stra fasiste, che łe ghea portà a ła trasformasion del Regno inte on stato autoritàrio, co l'istitusion del Tribunałe Speciałe Fasista, del confino pułìtego par i antifasisti e de ła połisia segreta, l'OVRA. Inte el 1929 i vien firmai i Pati Lateranensi, sarando ła cuestion romana e inte el 1938 łe vien emanae le leji rasiałi, prinsipałmente, ma mia soło, inte i confronti dei ebrei, sevendo el modeło del "Manifesto de ła rasa".

Dal 1935 Mussolini el rezalta ła so pułìtega èstera agresivada: concuista l'Etiopia, el proclamea ła nàsita de l'Inpero itałian, el intervien inte ła guera siviłe spagnoła e el òcupa l'Albania. Inte el majo 1939 el firma el pato de asałe che el sansise ła leansa a ła Zermania nasista de Adolf Hitler e l'Itàlia inte el fianco de st'ùltemo ła ingresarà inte ła II guera mondiałe, dopo un perìodo de partensa de no-bełizeransa, el 10 de zugno 1940 contro Fransa e Regno Unio. Inte el 1941 ła vien declarada guera anca a l'Union Sovietega e, co l'Inpero japonezo, ai Stati Unii.

Le desimade miłitari in tuti i teatri bèłeghi (se recorda in partegołare cueła de El Alamein inte el Nord Africa e cueła inte el fiume Don inte el Fronte ruso) e soratuto el desbarco leà in Siciłia i indebołise Mussolini che, el 24 de luglio 1943, inte na reunion del Gran Consejo del Fasismo, el vien sfidusà. El dì sevente el vien fato inprezonar dal rè Vitòrio Emanuełe e sostituio a cao del goerno co Pietro Badoglio; un poche de stimane dopo el viene firmà el rendimento, mentre ła Zermania ła descaena l'operasion Achse e ła òcupa miłitarmente łe rejon sentro-setentrionałi de ła penìzoła, co Roma. Ła canpagna d'Itàlia, conduzesta dai inleai co l'inporto de ła Rezistensa itałiana, el finise inte l'apriłe del 1945 co ła libarasion dei teritori ocupai, ła capitołasion de łe forse todesche e ła disgregasion de ła Repùblega Sociałe Italiana, ła strutura de goerno cołaborasionista organizada da Mussolini dopo l'8 de setenbre. El Duce, caturà col provea de scanpar, el vien copà dai partezani el 28 de apriłe 1945.

A guera concludesta, l'Itàlia ła ze in condision crìteghe: i conbatiminti e i bonbardaminti aèrei i ga butà-zo un mùcio de sentri abitati, e le prinsipałi vie de comunegasion łe ze interonpeste.[40] El nùmaro de itałiani morti el ze stimà intrà i 415 000 (330 000 miłitari e 85 000 siviłi)[41] e 443 000 unità. Ła vegnarà pì vanti, inte ła seconda metà dei ani '40, jutada inte ła recostrusion col Pian Marshall, cofà tuti i stati eoropei.

Sol pian zeopułìtego, co i tratai de Parize del 1947 l'Itàlia ła da un toco del so teritòrio a ła Fransa e Jugoslàvia, el Dodecanezo a ła Gresa, ła concesion itałiana de Tientsin a ła Cina, ła perde tute le cołònie africane e ła restituise l'indipendensa a l'Albania, che ła ingresa inte l'àrea d'influensa de l'URSS. Pì del 90% dei itałiani residenti inte łe tere dazeste a ła Jugoslavia, zà colpii dai masacri de łe fòibe, i ghea sbandonà ła so tera e el ghea fato fronte l'ezìlio in Itàlia e inte el resto del mondo.[42] Pì de 100 000 i ze stai i itałiani rinpatriai dai posediminti cołoniałi in Libia e Etiopia.

La Repùblega Itałiana[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Storia de l'Itàlia republegana e Terorismo in Itałia.
Via Fani, el dì del rapimento de Aldo Moro

El 2 de zugno 1946 un referendum el sansise ła fin de ła monarchia e ła nàsita de ła Republega. El 1º luglio Enrico De Nicola el vien nomenà Cao provizòrio del Stato; el incarga Alcide De Gasperi de formar el primo goerno del perìodo republegan, in sta magnera De Gasperi col so goerno el divien el primo Presidente del Consejo de ła Repùblega Italiana. El 1º de zenaro 1948 ingresa in vigor ła nova Costitusion de ła Repùblega Itałiana.[43] e Enrico De Nicoła el ciapa ła càrega de presidente de ła Repùblega Itałiana. I ze i ani del miràcoło econòmego itałian, favorii da na ełevada dispunibiłità de manodòpara, gavesta da un forte fluso migratòrio da łe canpagne a łe sità e dal sud verso el nord. La crésita mèdia del PIL del 6,3% intrà el 1958 e el 1963[44] el consente ła ridusion del divàrio stòrego co altri stati cofà Regno Unio, Zermània e Fransa.

Giovanni Falcone e Paolo Borsellino in figura inte manifesti antimàfia inte el 1993

Inte i ani setanta atività de grupi terorìsteghi, sia de drita estrema sia de sanca estrema, i porta a ła stratezia de ła tension,[45] segnada da tanti atentai cofà ła straje de piasa Fontana, ła straje de piasa de ła Loja e ła straje de Bołogna, inte i cusita ciamai ani de pionbo, rezaltai da atentai a esponenti del mondo sociałe, inprenditoriałe e istitusionałe, cułmenai inte l'inboscada de via Fani e inte el secuestro e sasinamento de Aldo Moro, ła ponta pì alta de l'ataco brigatista al Stato democràtego.[46]

I ani otanta e novanta i ze invese segnai dal rifluso inte el privà, e da ła lota a ła mafia, che no-ostante inportanti boni èziti de łe istitusion ła ze costada ła vita a tanti mazistrai e ómani del Stato, intrà i cuałi de major rilievo i ze Giovanni Falcone e Paolo Borsellino.

Inte el 1992 le indàzeni de man nete inte el fenòmano diłagante de łe tanzenti che łe ciapa esponenti pułìeghi, prinsipałmente del pentapartio, determenando ła fin de ła prima Repùblega. Dopo el scàndało i nase novi partii, cofà ła Łiga Nord e Forsa Itàłia. In sta faze, definia seconda Repùblega, nove coàłision pułìteghe łe ciapa el posto dei antesedenti partii popołari dazendo vita a un sistema in parte bipołare; racuanti esponenti del sentro-sanca, in partegołare Romano Prodi, i se alterna inte ła guida del Stato co Silvio Berlusconi, lìder del sentro-drita che el segna chełi ani e el cuało modeło de pensiero e asion, definio berlusconismo, identìfega un fenomeno sociałe e de costume.[47] La crizi del dèbito sovran eoropeo ła colpise anca l'Itàlia inte el 2011 e a ła guida del Stato se incarega prima un goerno tècnego e dopo nove ełesion, goerni de coałision "de larghe inteze".

Zeografia fìzega[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Zeografia de l'Itałia.
Carta fìzega smisiada d'Itałia

La rejon zeografega itałiana, sudividesta in Itàlia continentałe, peninsułare e insułare, ła ze unia al continente eoropeo da ła caena de łe Alpi. Gràsie a ła so pozision, ła costituise ideałmente un ponte de pasajo verso l'Azia e l'Africa. El Canałe de Siciłia, che el separa l'omònema rejon da l'Africa, el ze largo 140 km, mentre el Canałe d'Òtranto, che el divide punta Palascìa (in Puja) da l'Albania, el ze largo pena 70 km.

L'Itàlia ła divide, par de pì, el basin osidentałe del mar Mediteràneo da cheło sentrałe, o sia el Mar Tiren dal Mar Jònio. A nord del Sałento se pende na entrada longa e streta del mare Adriàtego. Le ìzołe de Sardegna e de Còrsega łe divide el mar Tiren dal mar de Sardegna; łe coste itałiane łe se desviłupa in 7456 km[48] e łe ga paesaji de variozènaro (dal lagunar al gargànego, da l'adriàtego al tirènego etc.).[49]

Le zone altimètreghe d'Itàlia.

El teren italian, fortemente antropizà, el ga varie caraterìsteghe (vułcànego, endołagunar, całcàreo etc.);[50] le zone cołinari łe ze prevałenti in confronto a łe zone montane e a cuełe pianejanti, l'altitùdene mèdia del teritòrio el ze de sirca 337 m s.l.m.

Le caene montane łe se estende par bona parte de ła nasion. El fa parte de l'Itàlia na granda parte del versante meridionałe del sistema alpin, par na longhesa de sirca 1000 km. Le sime pì ełevae łe ze pozisionae inte łe Alpi Osidentałi, andove łe ze un mùcio łe sime che łe sùpara i 4000 m intrà el cuało el Cervin (4478 m), el Monte Roza (4634 m) e el Monte Bianco (4810 m), ła montagna pì alta d'Eoropa. La caena dei Apenini ła percore tuta ła penìzoła, da ła Ligùria a ła Siciłia, fino a łe Madonìe; el Gran Saso (2912 m), in Abruso, che ła ze ła so sima pì alta.

Solché un cuarto del teritòrio italian el ze fato da pianure; la Pianura padana, un distendimento diłuvionałe formà dal fiume Po e dai so afluenti, ła ze ła pì estendesta de tute. Łe ghe va drio, par dimension, el Tavołiero de łe Puje e ła pianura sałentina, do pianure de levamento, e el Canpidan, un'altra pianura diłuvionałe.[51] El ponto manco ełevà d'Itàlia el ze situà inte ła frasion de Contane, in provinsa de Ferara (−3,44 m).

Le ìzołe majori łe ze ła Sisiłia e ła Sardegna; tante łe ze le ìzołe menori, in granda parte fate-su arsipèłaghi,[52] cofà l'arsipèłago Toscan, al cuało ghe fa parte l'ìzoła d'Elba, l'arsipèłago de ła Madałena, l'arsipèłago Canpan, che el detien Ischia e Capri, łe ìzołe Ponsiane, łe Pełaze, le Eòłie, le Ègadi e le Trèmiti.

Zeołozia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Zeołozia italiana.
Interasion intrà plache tetòneghe.

La zeołozia de l'Itàlia ła ze tanto struturada: l'órdene fiziogràfego e zeołòzego atuałe de l'àrea de ła penìzoła itałiana, de łe so ìzołe e dei basini marini arenti, el ze el rezultà de tanti avegniminti zeodinàmeghi pòsteri recondusìbiłi, inte l'estrema sìnteze, a l'interasion intrà do plache litosfèreghe, ła placa africana e cueła eoropea partiendo dal Cretàzego superiore, perìodo inte el cuało ghea tacà ła guałiva saradura del pałeo-osèano de ła Tètide. El màrzene meridionałe african, destochetàndose inte l'arentamento al continente setentrionałe eoropeo, el ga orizenà na sèrie de microplache interponeste che co ła pòstera acresion el ga dazesto vita inte el corso del Senozòego a l'atuałe teritòrio peninsułare e sicilian.

In sto órdene se reconose do domini pałeozeogràfeghi fondamentałi, dividesti da ła lìnea Insùbrega (Alpi sentrałi):

  • un domìnio eoropeo, dato dal màrzene meridionałe de ła placa eoropea, che el ciapa drento el bloco sardo-corso e parte del mar Tiren, l'arco Całabro Pełoritan, el basin del Mediteràneo osidentałe, el sistema de falde alpine a verzensa eoropea, costituie prinsipalmente da roce metamòrfeghe e intruzion de batołiti che i ne testimònia el rezime de conpresion derivà dal movimento de ła placa africana verso nord e da ła cołizion co ła placa continentałe eoropea;
  • un domìnio african (inte un segondo senso) costituio da ła union del Domìnio Sudalpin e dei domini adriàtego e àpuło, che i raprezenta ła union de microplache acresionae apartegnenti al màrzene del continente meridionałe.

El Domìnio Sudalpin el ze formà da un sistema de falde a verzensa adriàtega, costituie prinsipalmente da secuense carbonàteghe e smisiae che łe se slonga verso est inte łe Dinàridi.[53] Inte ła caena apenìnega, ła linea tetònega "Ancona-Ansio" ła divide l'Apenin setentrionałe, prinsipalmente costituito da flysch terìzani, da l'Apenin meridionałe aonde łe formasion carbonàteghe i ze pì frecuenti. L'inpostasion struturałe apenìnega ła ze caraterizà inte ła so union da un sistema de falde che łe soracore so ła conca antepaeza àpuła. Sto sistema de falde, che el costituise ła parte emerzesta de ła placa adriàtega, ła se slonga dal mar Iònio fin a l'estremità osidentałe de ła val Padana e ła raprezenteva inte el prinsìpio na spece de "promontòrio" setentrionałe de ła placa africana. L'antepaeze àpuło (costituio sostansialmente dal teritòrio pujezo), ła raprezenta un domìnio de piataforma carbonàtega stàbiłe, persistente dal Mezozòego al Miosene e dopo emerzesto, coinvolzesto solché in magnera marzenałe inte l'orozèneze apenìnega. La Sicìlia ła ze formada inte ła parte sentro-orientałe da roce carbonàteghe e sìłego-clàsteghe apartegnenti al màrzene converzente african deformà ("unità maghrebidi"), mentre inte ła so parte nord-orientałe (Monti Pełoritani) el ze de pertinensa eoropea ("unità pełoritane"); le unità "sicìłidi" e "numìdeghe" interponeste łe raprezenta ła coertura sedimentària del domìnio oseànego tetideo, in granda parte de nadura flyschòide, scołada dal substrato orizinàrio de crosta oseànega (no conosesto) e sorascoresta inte el màrzene african.

El bloco sardo-corso el costituise un ełemento struturałe apartegnente al continente eoropeo, orizinariamente sołidałe al màrzene meridionałe franco-spagnoło e che el se ga destacà inte ła età òłigo-miosènega, rodando in senso antioràrio fin a descontrarse col màrzene continentałe african. Inte el cuadro tardo e post-scontro de l'area se mete drento el prosedimento de espansion oseànega in corso del Mar Tiren. El mar Tiren el ga na crosta oseànega neozènega drio espàndarse in do àree: basin de Marsiłi e de Vavilov; se ritien che na crosta oseànega mezozòega ła se càtee inte el Iònio soto na masiva covertura sedimentària.

El riłevante vułcanismo neozènego e ła ełevada sismisità de ła majorparte del teritòrio nasionałe, łe testimònia el conpleso órdene zeodinàmego oncora in corso.

Dal ponto de vista stratigràfego, łe roce sedimentàrie emerzenti datàbiłi co seguresa bazàndose sol contesto pałeontołòzego i rezulta de na età inte el mezo intrà el Canbrian e el Cuaternàrio. Metamòrfiti de baso grado emerzenti inte ła parte meridionałe de ła Sardegna, costituie da arenàrie alternae co pełiti, łe ze datae co insertesa al perìodo Precanbrian.[54] La major parte de ła coertura sedimentària emerzente inte el teritòrio italian ła ze post-pałeozòega. El Pałeozòego Inferior no metamòrfego el emerze solché in Sardegna e in Càrnia, mentre el Pałeozòego Superior (permo-carbonifero) el ze presente in lenbi su par zo estendesti inte i domìni sudalpin e apenìnego.

Vułcanismo e zeotermia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Vułcani d'Itałia e Vułcanołozia d'Itàlia.
El Vesuvio vedesto dai scavi archeołòzeghi de Ponpei

In Itàlia i ze prezenti numévołi vułcani: i pì conosesti i ze l'Etna (3343 m), el vułcan pì alto d'Eoropa, el Vezùvio e el Strónbołi. L'ełevada atività vułcànega e magmàtega neozènega - cuaternària apenìnega, el ze sudivizìbiłe in provinse:

Fin ai ani sincuanta l'Itàlia ła zera sta el primo e ùgnoło Stato a disfrutar, inte ła zona de Lardereło e dopo inte l'àrea del Monte Amiata, l'enerzia zeotèrmega par prodùzare enerzia ełètrega. L'ełevà gradiente zeotermego che carateriza parte de ła penìzoła el fa sì che altre provinse łe sìpia potensialmente disfrutabiłi: riserche fate inte i ani sesanta-setanta łe ghea catà-fora potensiałi canpi zeotèrmeghi inte el Làsio e in Toscana, cusita anca in granda parte de łe ìzołe vułcàneghe.[56]

Atività sìsmega[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Teramoti in Itałia.
L'Àcuiła: Ceza de Santa Maria Paganica totalmente sventrada dal taramoto del 6 de apriłe del 2009.

Par ła situasion zeodinàmega el so teritòrio el ze frecuentemente sojeto a teramoti dando a l'Itàlia el primà inte ła Eoropa par sti fenomeni:[57] so 1 300 sismi distrutivi avegnesti inte el II miłènio inte el Mediteràneo sentrałe belché 500 i ga colpio l'Itàłia;[58] anàłeze dei moviminti focałi i ne dize che sti cuà i ze par el pì destribuii drio le àree intaresae da ła tetònega alpina e apenìnega, aonde i ze cauzai rispetivamente da moviminti drio faje.[55] Inte el Tiren meridionałe, ła destribusion dei iposentri, fin a na profondità de 500 chiłometri i ne dizaria che ghe ze el èsarghe de un pian de Beniof dato da ła subdusion de ła litosfera iònega.

Idrografia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Fiumi d'Itàlia, Laghi d'Itàlia e Cascae d'Itàlia.
L'Àdeze a Verona

L'Itàlia, par ła prezensa de difarenti rilievi montagnozi, co nevari e jasare, de laghi e de acue sorzive, ła ze piena de corsi d'àcua. In zènere, vista ła distribusion e l'altitùdene dei riłievi, i fiumi pì longhi e de major portada i ze inte ła rejon alpina mentre i fiumi apenìneghi, a ecesion de Tevere e Arno, i ga na longhesa pì curta e rezime torentìsio.

El fiume pì inportante łe ze el Po, longo 652 km, co portada mèdia de sirca 1460 m³/s e basin de sirca 70000 km[59] (anca se el fiume pì longo che el nase inte el Paeze el ze el Drava). Eło el traversa ła pianura padana sfozando inte el mare Adriàtego co on delta che el ze stà declarà patrimònio de l'umanità da l'UNESCO.

I laghi italiani pì estendesti, inte l'òrdene i ze el lago de Garda, el lago Majore e el lago de Como, che el ze anca el pì fondo (410 m),[60] i ze situai inte ła fasa prealpina. Altri laghi inportanti i ghe ze inte ła zona peninsułare, el lago de Bolsena, el lago de Bracian e el lago de Alban de orìzene vułcànega, el lago Trazimen, el pì estendesto de l'Itàlia peninsułare e i laghi costieri, cofò el lago de Lesina e el lago de Varan.

Clima[canbia | canbia el còdaxe]

Carta dei climi d'Itałia

La rejon itałiana (conprendesta intrà el 47º e el 35º parałeło nord) ła se pozisionada cuazi al sentro de ła zona tenperada de l'emisfero boreałe.

El clima ła ze fortemente influensà dai mari che i ła sirconda cuazi da ogni lato e che i costituise na benèfega tànega de całore e de umidità. I detèrmena de-fati, inte ła zona tenperada, un clima partegołare ciamà tenperà-mediteràneo.[61]

Par ła clasifegasion de Köpen,[62] l'Itàlia ła ze sudividesta in trè sorte de clima (tenperà, tenperà fredo e fredo), a so volta sudividesti in microclimi: se pasa dal clima tenperà subtropegałe (presente inte łe àree costiere de ła Siciłia, de ła Sardegna meridionałe e de ła Całàbria sentrałe e meridionałe) al clima glasałe (tìpego de łe sime pì ełevae de łe Alpi cuerzeste da neve perene, a cuote zeneralmente pì alte dei 3 500 metri s.l.m.).

Sosietà[canbia | canbia el còdaxe]

Evołusion demogràfega[canbia | canbia el còdaxe]

Co 59 257 566 abitanti,[63] l'Itàlia ła ze el terso Stato de l'Union eoropea par popołasion (dopo Zermània e Fransa) e ła so densità demogràfega ła ze de 196,17 abitanti par chiłòmetro cuadro, pì alta de ła mèdia de l'Union.[64]

La popołasion ła ze consentrada prinsipalmente inte łe zone pianejanti (49,1% dei rezidenti) e cołinari (38,8%) del stato,[65] ła ze caraterizada inte el 2016 da un alto nùmaro de veci (l'indeze de veciàia el ze paro a 161,4), da un baso taso de fecondità, paro a 1,34 e da na speransa de vita de 80,6 ani par i ómani e de 85,1 par le fémane.[66] Inte ła fin del XIX sècoło l'Itàlia ła ze un Stato de emigrasion de masa,[67] fenòmano che el se manifesta prima inte łe rejon setentrionałi e dopo in chełe meridionałi. Le prinsipałi destinasion łe ze le Mèriche (Stati Uniti, Braziłe, Arzentina, Uruguay) e l'Eoropa sentro-setentrionałe (inte el partegołare ła Zermània). Inte el XX sècoło l'emigrasion ła divien anca interna, atirada dal sviłupo industriałe de racuante àree setentrionałi del Stato.[68] El nùmaro de itałiani rezidenti a l'èstero che i ga ła sitadinansa italiana el ze stimà in sirca 4 200 000.[69]

Par cheło che revarda el fenòmano de l'imigrasion, invese, el nùmaro de imigrai o rezidenti foresti regołari in Itàlia ła ze aumentada tanto partindo dai ani novanta e, par i dati ISTAT, al 1º de zenaio del 2019 ła contea 5 255 503 unità, l'8,7% de ła popołasion rezidente;[70] le comunità pì numarévołi łe zera cheła rumena (1 206 938 rezidenti), cueła albaneze (441 027) e cueła marochina, (422 980)[66] A sti cuà ghe va zontà i foresti iregołari, sirca 404 000 par un raporto del 2015 so l'imigrasion de ła Fondasion Ismu.[71]

Łéngue[canbia | canbia el còdaxe]

Łéngua italiana[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Łéngua itałiana e Łéngue romanze.
Łéngue parlae in Itàlia.

L'itałian el ze ła łéngua ufisiałe e ła pì parlata; eła ła ze in pì una de łe łengue ufisiałi de l'Union eoropea. Ła fa parte del grupo de łe łengue romanze orientałi de ła fameja de łe łengue indoeoropee, e ła deriva dal diałeto fiorentin del Trezento, idioma difondéstose inte le alte clase de l'Itàlia gràsie anca ai grandi scritori toscani de l'època cofà Dante, Boccaccio e Petrarca.

Altre łéngue[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Łéngue parlae in Itałia e Biłenguismo aministrativo in Itałia.
Le comunità lenguìsteghe de minoransa reconoseste ufisalmente in Itàlia[72]

A liveło locałe i ze reconoseste come co-ufisiałi le seventi łéngue:

In ste rejon i ufisi pùbleghi e ła segnałètega stradałe i ze biłengui o triłengui (cofà i comuni ladini de l'Alto Adize e walser de l'alta vałe del Lys), i documinti ufisiałi i połe èsar redai in italian o inte l'altra łengua.

Le minoranse lenguìsteghe stòreghe prezenti e reconoseste drento dei confini de ła Repùblega italiana łe ze ełencae da ła leje del 15 de disenbre 1999, n. 482.[74] Eła ła tuteła "le popołasion albanezi, catałane, zermàneghe, greghe, slovene e croate e cuełe parlanti el fransezo, el franco-provensałe, el furlan, el ladin, l'ositan e el sardo". Ghe ze par de pì altre łéngue rejonałi che, siben che łe sìpia censie da l'UNESCO cofà łengue minoritàrie e da ła comunità łenguistega internasionałe cofà łéngue no ligae a l'italian, no łe gode de reconosimento o tuteła da parte del Stato Itałian.[75]

El liveło de tuteła de racuante menoranse ła ze stabiłito sia da ła normativa italiana sia dai tratai internasionałi

La łéngua dei segni itałiana (LIS),[76] o sia ła łéngua viziva dei sitadini sordi, ła ze reconosesta da ła rejon Vałe d'Aosta dal 2006.

Rełijon[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Rełijon in Itałia.

In Itàlia ghe ze el prinsìpio de ła laisità del Stato e par tanto no ghe ze na rełijon ufisiałe.

I sitadini itałiani i ze in majoransa cristiani catòłeghi: inte el 2006 l'87,8% el se declarava catòłego e el 30,6% prategante,[77] persentuałe diminuia, par efeto de un cresente procedimento de secołarizasion, al 24,4% par el rapporto Eurispes 2010,[78] a fronte del 18,5% de ła popołasion de agnòsteghi o no credenti.

La Ceza catòłega in Itàlia ła ze organizada in 225 diòceze pì un ordinarià miłitare;[79] el véscovo de Roma el ze el so prinsipałe e el ciapa el tìtuło de Papa. La Ceza ła ga un roło influente inte ła socetà italiana, ciapando pozision so temàteghe rełijoze, sociałi e pułìteghe, cofà el divòrsio e l'aborto inte i ani setanta o, in ani pì arenti a chełi nostri, el testamento biołòzego e ła fecondasion asistia, cavar el crozefiso dai anbienti scołàsteghi (el 60% dei itałiani i ze contrari, co soło el 17% favorevołi)[78] o le pułìteghe so l'imigrasion.

Ła rełasion Stato-Ceza ła ze prevedesto da ła Costitusion, che ła demanda ai Pati Lateranensi, rivedesti inte el 1984 col novo concordà (łe rełasion co altre confesion rełijoze łe ze regołae da spesìfeghi intendiminti (intese in italian)),[80] inte el cuało el sostegno statałe a ła Ceza el ze stabiłio traverso na cuota proporsionałe de l'oto par miłe del zètito IRPEF,[81] che el se zonta a altri finansiaminti a ła Ceza catòłega.

Intrà łe rełijon de menoransa ghene ze anca altre de cristiane (in magnera partegołar ortodosi e protestanti, st'ùltemi in màsima parte pentecostałi), ebrei, mormoni e testimoni de Zèova. L'imigrasion ła contribuise a far crésar łe menoranse in itàlia, łe pì numarévołi łe ze i cristiani-ortodosi, i musulmani, i budhisti e i induisti.[82]

Crimenałità[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Crimenałità in Itàlia.
Maxi-proceso de Pałermo contro Cosa Nostra

Inte el corso del XIX secoło se orìzena in Siciłia[83] un fenòmano criminałe organizà inte el teritòrio e fato da streti lighi co ła pułìtega e el poder econòmego, ła mafia, tèrmano che divien sinònemo de "crimene organizà"; in Itàlia łe ze de stanpa mafioza organizasion cofà cosa nostra in Sicìlia, ła camorra in Canpània, ła 'ndrangheta in Całàbria e ła sacra corona unita e ła società foggiana in Puja. El fenòmano mafiozo, che inte l'Itàlia, par un raporto del Censis del 2009, ła revarda diretamente el 22% dei italiani e el 14,6% del PIL,[84] ła ze dopo prołiferà a liveło mondiałe, co difuzion e carataristeghe autònome.

L'Itàlia ła se difarénsia par na forte e guałiva lota contro ła màfia, costada ła vita a mazistrai, òmani de łe forse de l'órdene e de łe istitusion,[85] ma che ła ga otegnesto grandi rezultai, co l'inprezonamento de tanti boss małavitai.

Par cheło che revarda i omisidi, inte el 2006, l'Itàlia ła rezultea èsere el secondo Stato pì seguro d'Eoropa, co ła Danimarca, Zermania e Spagna, dopo ła Norvezia.[86] Par na reserca de Il Sołe 24 ORE, bazada su dati del Ministero de l'Interno e riferia al primo semestre del 2010, in Itàlia i reati ripetesti, soradetuto inte łe grande àree urbane e inte łe zone de alta densità infrastruturałe, i ze sirca 1 292 000. Miłan, Turin e Bołogna, co sirca 30 reati cada miłe abitanti, łe rezulta le sità pì a rìs-cio, Matera, Potensa e Bełun chełe pì segure. Par cheło che revarda reati che colpise l'economia (uzura, resiclajo de schei e trufe) le sità pì penałizae łe ze Nàpułi, Bołogna, Trieste, La Spèsia e Zènoa.[87]

Elevada ła ze ła corusion a drento de ła publega aministrasion (in magnera partegołare inte el setor sanitàrio): par el Rapporto Eurispes 2010 l'Itàlia ła ze al 63º posto (so 180 stati) inte ła clasìfega globałe.[88] Le rejon pì colpie da sto fenòmano łe ze Całàbria, Sicìlia e Puja. Pal SAeT (Servisio Anticorusion e Trasparensa), ła corusion "scoerta" ła ze solché ła ponta emerzente de un aisb ła punta de un iceberg in confronto a tuta ła corusion "coerta" che ła ciapa ła socetà italiana.[88]

Mèdia e libartà de informasion[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Tełevision in Itałia, Censura in Itałia, Cuotidiani in Itałia e Storia de l'editoria itałiana.

Inte el canpo radiotełevizivo[89] el panorama italian el ze caraterizà dal duopòłio RAI - Grupo Mediaset (inte i ani duemiła, el ze diventà rełevante anca el roło de ła pay tv de Sky), el cuało el ga sèviti conplesivi, stàbiłi da un mùcio de ani, i se atesta inte el 2010 al 78,6% del marcà.[90] A rinforsare ła pena-dita consentrasion el ze el roło sentrałe fato da ła tełevizion cofà mezo informativo, che in Itàlia inte el 2010 el ze da-torno al 90%;[90] ła pusìbiłe influensa del presidente del Consejo de l'època, Berlusconi, za proprietàrio de Mediaset, inte el network pùblego RAI, el ga portà l'organizasion Freedom House a clasifegare inte el so raporto l'Itàlia, ùgnoło Stato de l'Eoropa osidentałe, cofà "parsialmente lìbara",[91] mentre el raporto 2017 de Reporter sensa frontiere[92] el mete l'Itàlia al 52º posto (so 180) inte el mondo par ła libartà de stanpa.

Inte el raporto 2011 so ła libartà de ła rete, l'Itàlia ła ze "lìbara", no riłevàndose signifegative limitasion a ła libartà de espresion e de informasion inte el web;[93] a ła fin del 2011 ła penetrasion internet ła ze al 58,7%.[94]

Par cheło che revarda ła stanpa, el Corriere della Sera el detien el primato par nùmaro de còpie vendue, seguio da La Repubblica, La Gazzetta del Sport e La Stampa.[95] El cuotidian pì antigo de Itałia, fondà inte el 1664, e el zornałe pì antigo del mondo oncora in edìcuła ła ze ła Gazzeta di Mantova.[96]

Pułìtega[canbia | canbia el còdaxe]

L'Itàlia ła ze un stato menbro de l'Union Eoropea situà inte l'Eoropa meridionałe co cavedałe Roma. Dełimitada a nord in granda parte da l'arco alpin, l'Itàlia ła confina a ovest co ła Fransa, a nord co ła Svìsara e l'Austria e a est co ła Slovènia. I microstati San Marin e Sità del Vategan i ze enclave, mentre el comun de Campione d'Italia el costituise na exclave situada inte ła rejon itałòfona del Canton Tisin in Svìsara.

Ordenamento del Stato[canbia | canbia el còdaxe]

La Costitusion de ła Repùblega Italiana aprovada da l'Asenblea Costituente el 22 de desenbre 1947, promułgada el pòstero 27 de disenbre da Enrico De Nicola, cao provizòrio del Stato, e entrada in vigor el 1º de zenaro 1948, ła ze ła leje fondamentałe del Stato.[97]

El sistema pułìtego italian el ze cueło tìpego de na repùblega parlamentare, inte el cuało el parlamento el ze ła ùnzoła istitusion a detenere ła raprezentansa de ła vołontà popołare.

Le majori istitusion łe ze:

Ghe ze do Biblioteche Nasionałi Sentrałi sedi del depòzito legałe del Stato, a Firense e a Roma.

L'Istitusion Zeogràfega Miłitare ła ze l'ente cartogràfego de Stato e el ze a Firense.

Sudivision aministrative[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Rejon de Itàlia, Sità metropułitane de Itàlia, Provinse de Itàlia e Comuni de Itàlia.

I enti teritoriałi che, in baze a l'artìcuło 114 de ła Costitusion i costituise, col Stato, ła Repùblega italiana e i ze:

Inte ła lista sevente, par cadauna rejon el ze riportà el stema ufisałe e el nome del caołogo.

AbrusoBaziłicataCałàbriaCanpàniaEmilia-RomagnaFriułi-Venèsa JuliaLàsioLigùriaLonbardiaMarcheMołizePiemontePujaSardegnaSicìliaToscanaTrentino-Alto ÀdezeÙnbriaVałe d'ÀostaVèneto
Itàlia sudividesta par rejon
Rejon Caołogo
Flag of Valle d'Aosta.svg Vałe d'Aosta[RSS 1] Aosta
Flag of Piedmont.svg Piemonte Turin
Flag of Liguria.svg Liguria Zènoa
Flag of Lombardy.svg Łonbardia Miłan
Flag of Trentino-South Tyrol.svg Trentin-Alto Adexe[RSS 1] Trento
Flag of Veneto.svg Vèneto Venèsia
Provincia di Pisa-Stemma.svg Friułi-Venesia Julia[RSS 1] Trieste
Flag of Emilia-Romagna (de facto).svg Emiłia-Romagna Bołogna
Flag of Tuscany.svg Toscana Firense
Flag of Umbria.svg Onbria Peruza
Flag of Marche.svg Marche Ancona
Lazio Flag.svg Lasio Roma
Flag of Abruzzo.svg Abruso L'Àcuiła
Flag of Molise.svg Mołixe Canpobaso
Flag of Campania.svg Canpania Nàpułi
Flag of Apulia.svg Puia Bari
Flag of Basilicata.svg Baxiłicata Potensa
Flag of Calabria.svg Całabria Catanzaro
Flag of Sicily.svg Siciłia[RSS 1] Palermo
Flag of Sardinia.svg Sardegna[RSS 1] Cajari

Inte ła lista sevente łe prime dieze sità italiane par abitanti del teritòrio comunałe al 2019.[105]

Poz. Comun Sità metropułitana Rejon Abitanti
1 Roma Roma Lazio Flag.svg Lasio 2 837 332
2 Miłan Miłan Flag of Lombardy.svg Łonbardia 1 396 059
3 Napułi stemma Nàpułi Flag of Campania.svg Canpania 962 589
4 Turin stema Turin Flag of Piedmont.svg Piemonte 870 952
5 Pałermo Pałermo Flag of Sicily.svg Siciłia 657 960
6 Zènoa Provincia di Genova-Stemma.svg Xènoa Flag of Liguria.svg Liguria 574 090
7 Bołogna Bołogna Flag of Emilia-Romagna (de facto).svg Emiłia-Romagna 390 625
8 Firense Provincia di Firenze-Stemma.svg Firense Flag of Tuscany.svg Toscana 372 038
9 Bari Provincia di Bari-Stemma.png Bari Flag of Apulia.svg Puia 322 316
10 Catània Catània Flag of Sicily.svg Siciłia 311 402

I comuni italiani i ze caraterizai da picenine dimension e pochi abitanti, al 2019 el 45,8% dei comuni no i sùpara i 20 chiłometri cuadrai de superfise e el 69,6% no i sùpara i 5.000 abitanti.[106]

Istitusion, enti e asociasion[canbia | canbia el còdaxe]

Ordenamento scołàstego[canbia | canbia el còdaxe]

L'istrusion in Itàlia ła ze regołada co modi difarenti dipendendo da ła forma zurìdega (scołe pùbleghe, scołe paritàrie, scołe privae). La formasion profesionałe, che ła tien drento i istituti profesionałi, ła depende invese da łe rejon.

L'obligasion scołàstega ła finise a 16 ani.[107]

El sistema scołàstego italian el ze struturà in trè sedi de istrusion:

A sti sie ani de istrusion se ghe zonta ła scoła de l'infànsia, na istitusion prescołàstega no obligatòria, caraterizada dal zugo e da ła convivensa co conpagni e dal pareciamento al primo siclo de istrusion.

El siclo dei studi a l'università el se artìcuła, dopo ła reforna introduzesta dal proceso de Bołogna, in trè faze:

  1. làurea (3 ani)
  2. làurea mazistrałe (2 ani)
  3. dotorà de riserca (3 ani)

Par na anàłezi ISTAT del 2010, el liveło de istrusion e formasion dei studenti italiani el ze całante, sora de tuto se confrontà a cheło de chełi altri stati eoropei: el 46,1% de ła popołasion adulta el ga conseguio ła soła licensa mèdia, andove ła mèdia eoropea ła se atesta al 28,5%. Inte łe scołe superiori l'ełevà nùmaro de sbandoni scołàsteghi el porta l'Itàlia al primato negativo inte l'Eoropa par i zovani intrà 18 e 24 ani che i dasa ła scoła superiore sensa ver ciapà el diploma (el 20% inte el 2009); anca el nùmaro de laureai el ze soto ła mèdia eoropea (solché el 21,6% dei zovani intrà i 25 e i 29 ani). In pì se ghe zonta na insufisente cuałità de l'istrusion: par na vałutasion conduzesta inte l'ànbito del programa par ła vałutasion internasionałe del scołaro, ła conpetensa dei cuindezeni italiani, za inferiora al vałore mèdio inte i 30 stati OCSE, ła ze sgravada da ła carensa inte ła dòpara de nove tecnołozie. L'Itàlia ła ga par finir el primato eoropeo dei zovani che no i studia, e gnanca i lavora (nel 2009 eran el 21,2% de łe person intrà 15 e 29 ani).[108]

Sistema sanitàrio[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Servisio sanitàrio nasionałe (Itàlia).

El Servìsio sanitàrio nasionałe italian (SSN) el ze un sistema pùblego de caràtero universałìstego che, cofà stabiłio da l'art. 32 de ła Costitusion de ła Repùblega Italiana, el garantise el derito a ła sałute e a l'asistensa sanitària par tuti i sitadini, finansià traerso ła fiscałità zenerałe e i ingresi direti, persepie da łe aziende sanitàrie locałi, derivanti dai ticket sanitari (o sia łe cuote co łe cuałi el asistio el contribuise a łe speze) e da łe prestasion a pagamento.

Na riserca del 2000 de l'Organizasion mondiałe de ła sanità ła mete el sistema sanitàrio italian al secondo posto inte el mondo, dopo ła Fransa, in tèrmani de efisensa de speza e ingreso a łe cure pùbleghe par i sitadini.[109] Tuta-via, solché el 35,8% de ła popołasion el se declara sudisfà del sistema sanitàrio e el 42% de l'asistensa ospeałiera, mentre el 79,4% i vede intołeràbiłi i tenpi da spetar inte łe struture sanitàrie.[110]

Forse armae e pùblega seguresa[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe forse armae italiane e Połisia.

La Repùblega italiana, par difendear miłitarmente el so teritòrio e par suportar łe desizion de pułìtega interna e èstera, ła fa dòpara de difarinti forse armae e de połisia: l'Arma dei Carabinieri, ła Połisia de Stato, ła Guàrdia de Finansa, el Corpo de połisia penitensiària, l'Ezèrsito Italian, l'Aeronàutega Miłitare e ła Marina Miłitare. Ste cuà łe sfiła inte ła parada miłitare par ła Festa de ła Repùblega Italiana col Corpo nasionałe dei vìziłi del fogo e de ła Połisia Roma Cavedałe (in raprezentansa de łe altre połisie locałi), e al personałe miłitare e siviłe de altre asociasion, cofà ła Croze Rosa Italiana e ła Protesion siviłe.

L'Itàlia ła sostien, partindo dal 1955, l'Organizasion de łe Nasion Unie, e le so atività internasionałi de seguresa e ła ze una dei menbri fondadori de ła Comunità eoropea, dal 1993 Union eoropea. Ła ze par de pì menbro de ła NATO, de l'OCSE, del GATT, del G7, del G8, del WTO e del Consejo de Eoropa e ła ga vesto in man pì volte ła presidensa de turno sia del G8 sia de l'Union. El Stato el s-cera łe trupe in sostegnimento de łe mision de paze in Somàłia, Mozanbigo, Timor Est e Afghanistan (st'ùltima a sostegno de l'operasion Enduring Freedom)[111] e ła da suporto a łe operasion de ła NATO e de łe Nasion Unie in Bòsnia, Kòsovo, Albania e Libano. El Stato, in pì, el ghea na carga miłitare de sirca 3 200 soldai in Iraq, ma el ga ritirà łe trupe dal novenbre del 2006, mantegnendo solché i operadori umanitari e siviłi.[112] Inte el 2012 partesipa a varie operasion miłitari a l'estero.[113]

Par el SIPRI, inte el 2019 ła speza miłitare italiana ła ga sorpasà i 27,8 miliardi de dòłari, paro a l'1,3% del PIL nasionałe, ponéndoła inte ła undazèzema pozision inte el mondo e al cuinto posto inte i Stati apartegnenti a ła NATO.[114]

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Prima del 1999: ła łira itałiana.
  2. Luciano Canepari, Italia, in Il DiPI – Dizionario di pronuncia italiana (Disionàrio de pronunsa italiana')', Zanichelli, 2009, ISBN 978-88-08-10511-0.
  3. Artìcuło 1 de ła Costitusion itałiana: «L'Itàlia ła ze na Repùblega democratega, fondada sol lavoro. La sovranità ła apartien al pòpoło, che ła dòpara inte łe forme e inte i lìmiti de ła Costitusion».
  4. Istat, Confini de łe unità aministrative e bazi teritoriałidati.istat.it.
  5. hdr.undp.org, p. 172, http://hdr.undp.org/sites/default/fiłes/hdr14-report-en-1.pdf.
  6. Itały: Justeze System and National Połegy Handbook, International Busines Publications, p. 9.
  7. Jackson, op. cit., p. 146.
  8. whc.unesco.org, http://whc.unesco.org/en/statesparties/it.
  9. Breve storia del nome Itałiaitałia.onwww.net.
  10. Storia de ła Całabriasoveratoweb.it.
  11. iip.it, http://www.iip.it.
  12. La pegoła Trecani voł. VI, op. cit., p. 221.
  13. La pegoła Trecani voł. XII, op. cit., p. 703.
  14. sardiniapoint.it, http://www.sardiniapoint.it/5085.html.
  15. Gras et al., op. cit., p. 282.
  16. bp.it, http://www.bp.it/Apułia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html.
  17. AA.VV. (Atlante stòrego...), op. cit., p. 73, 95, 97.
  18. Strabone, Zeografia, VI, 1,4.
  19. 19,0 19,1 19,2 Strabone, Zeografia, V, 1,1.
  20. Zecchini, op. cit., cap. IV.
  21. Zecchini, op. cit., cap. XIII.
  22. 22,0 22,1 Volpe, op. cit., Cap. IV.
  23. Moure, op. cit., p. 629.
  24. Chitolini et al., op. cit..
  25. AA.VV. (Atlante stòrego...), op. cit., p. 150-151.
  26. Burdach, op. cit..
  27. https://www.linkiesta.it/it/artegle/2013/02/24/brogli-ałe-ełesion-eco-chi-li-ha-inventati/11858/
  28. 28,0 28,1 AA.VV. (Atlante storego...), op. cit., p. 223-225.
  29. Procacsi, op. cit..
  30. Inte I promesi spozi Manzoni el descrive ła peste che ła smeza ła popołasion de Miłan e ła provochea in tuta Itàlia un miłion e mezo de morti.
  31. Pena de morte, così l’Itàlia dise basta, 10 marzo 2015.
  32. La granda stajon riformistega itałiana del Setesento lja ze anałizada inte ła so intieresa in (IT) F. Venturi, Settecento riformatore, 5 vol., Turin, 1969-90.
  33. Pécout, op. cit., p. 7 sej.
  34. Proclama de Riminiimazinidistoria.it (archivià da el URL orixenale il 1º febraro 2009).
  35. I zera trezento, i zera zóvani e forti e i ze morti el ze el ritorneło de La spigolatrice di Sapri de Luigi Mercantini, testimonianza de ła poezia patriòtega risorzimentałe, che ła descrive ła desfortunada spedision de Pisacane.
  36. AA.VV. (Atlante storego...), op. cit., p. 357.
  37. Mourre, op. cit., pp. 140-141.
  38. 38,0 38,1 Moure, op. cit., p. 637.
  39. Smith, op. cit., voł. III, p. 581.
  40. Moure, op. cit., p. 639.
  41. De Martino, op. cit..
  42. Giani Oliva, Profughi, Mondadori, Miłan 2005, ISBN 88-04-52642-4
  43. (IT) ilviaggiodellacostituzione.it, http://www.ilviaggiodellacostituzione.it/blog/la-costituzione-da-70-anni-linno-della-democrazia-italiana.
  44. storiaxxisecolo.it, http://www.storiaxxisecolo.it/larepubblica/repubblicaboom1.htm.
  45. Moure, op. cit., p. 1193.
  46. Gałi, op. cit., p. 179.
  47. (IT) Modeło:Treccani
  48. Toraldo, op. cit., p. 52.
  49. WWF, pp. 5-6, http://www.cngeologi.it/wp-content/uploads/2012/08/WWF_DOSSIERCOSTE_profilofragile_2012.pdf.
  50. isprambiente.gov.it, http://www.isprambiente.gov.it/Media/carg/.
  51. Agostini, Bertoni, op. cit., p. 95.
  52. AA. VV. (Zeografia; Ita-z), op. cit..
  53. Scandone, Stuchi, op. cit..
  54. APAT, Geological map of Italy, 2004, varda lezenda de ła Carta zeołozega d'Itàlia 1:1000000
  55. 55,0 55,1 Scroca et ał., op. cit..
  56. unmig.sviluppoeconòmego.gov.it, https://web.archive.org/web/20110722034736/http://unmig.sviluppoeconòmego.gov.it/unmig/geotermia/inventario/inventario.asp (archivià da el URL orixenale il 22 lulio 2011).
  57. AA.VV. (Geografia; Ita-z), op. cit., p. 782-783.
  58. dst.unipi.it, https://web.archive.org/web/20120119073136/http://www.dst.unipi.it/penelope/didattica/GeologiaRegionale.htm (archivià da el URL orixenale il 19 zenaro 2012).
  59. Modeło:Treccani
  60. AA. VV. (Zeografia; Ita-z), op. cit., p. 781.
  61. ilpolline.it, http://www.ilpolline.it/clima-italia.
  62. La picenina Trecani voł. VI, op. cit., p. 200.
  63. Biłansio demogràfego ano 2020istat.it, Istitesto nasionałe de statistega.
  64. Superfisie e popołasion dai Eurostateuropa.eu.
  65. Annuario statistico italiano, 2020, op. cit., p. 29.
  66. 66,0 66,1 dati.istat.it, http://dati.istat.it/.
  67. Museo Nasionałe Emigrasion Itałianamuseonasionałeemigrasion.it (archivià da el URL orixenale il 7 setenbre 2015).
  68. pbmstoria.it, http://www.pbmstoria.it/disionari/storia_mod/e/e034.htm.
  69. Migrantes: i itałiani se ne vanofamejacristiana.it.
  70. dati.istat.it, http://dati.istat.it/.
  71. Imigrati, ghe ze un pòpoło de invizìbiłi in Itàlia che el conta pì de 400 miła àneme, la Republega.
  72. Łéngue de minoransa e scuoła, Carta Zenerałe. Ministero de ła Publega Istrusionminoranze-łenguisteghe-scuoła.it (archivià da el URL orixenale il 10 otobre 2017).
  73. LEGGE 23 febraio 2001, n. 38 - Art. 5. (Tuteła de łe popołasion zermanòfone de ła Val Canałe)
  74. camera.it, http://www.camera.it/parlam/lej/99482l.htm.
  75. homołaegus.com, http://www.homołaegus.com/łenguaj/łengue_itałiane.htm.
  76. Voltera, op. cit..
  77. Rapporto Eurispes 2006, p. 1099.
  78. 78,0 78,1 Sintesi Rapporto Eurispes 2010, p. 132.
  79. gcathołeg.org, http://www.gcathołeg.org/dioceses/country/IT.htm. Inte ła fonte łe ze conprendesta anca ła prełatura personałe de l'Opus Dei, che ła estende ła so zurisdision in tuto el mondo e, siben che ła ga ła sede in Itàlłia, no ła ze parte de ła Confarensa Episcopałe Italiana.
  80. Costitusion, 1947, op. cit., art. 7-8.
  81. Inte el 2004 i fondi cusita catai i riva a 937 miłioni de eoro, in "L'obolo dei fetelli: l'otto par mille", Sintesi Rapporto Eurispes 2009.
  82. cesnur.org, http://www.cesnur.org/rełijon_itałia/introdusion_01.htm.
  83. Modeło:Treccani
  84. Maria Loi, Rapporto Censis: 13 miłioni de itałiani i convive co ła mafia, 1º otobre 2009.
  85. www1.interno.gov.it, http://www1.interno.gov.it/mininterno/export/sites/default/it/asets/fiłes/14/0900_raporto_criminałita.pdf.
  86. eures.it, http://www.eures.it/upload/1224667650.pdf.
  87. A Miłan el record dei reati. Napołi al primo posto par i dełiti che inpatan sul'economia - La mapa.
  88. 88,0 88,1 Sintesi Rapporto Eurispes 2010, p. 110.
  89. El scumìsio ufisiałe de łe trasmision el ghe ze sta el 3 de zenaro 1954, l'avegner del cołore el 1º de febraro 1977 (Emanuełi, op. cit., p. 36, 314), mentre el 4 luglio 2012 el ze stà ultimà el pasajo al dizitałe terestre.
  90. 90,0 90,1 Rełasion anuałe 2011, AGCOM, p. 120-122.
  91. L'indeze el vałutea el grado de libartà totałe de ła stanpa e dei canałi internet e radiotełevizivo, in freedomhouse.org, https://freedomhouse.org/report-types/freedom-pres.
  92. rsf.org, https://rsf.org/en/ranking/2017.
  93. freedomhouse.org, https://freedomhouse.org/sites/default/fiłes/inline_imazes/Itały_FOTN2011.pdf.
  94. internetworldstats.com, http://www.internetworldstats.com/eoropa.htm.
  95. adsnotizie.it, http://www.adsnotizie.it/_dati_media_periodo.asp#.
  96. Carlo Chierisi, Ze ufisiałe: ła Gazeta ła ze el pì antigo ziornałe del mondo oncora in edicoła, 18-3-2014. URL vardà il 1-4-2020.
  97. Costitusion, 1947, op. cit., XVIII, disposision finałi.
  98. El presidente de ła repùblega, sentii i rispetivi presidenti, disólvare łe càmare
  99. Costitusion, 1947, op. cit., art. 83-91.
  100. Costitusion, 1947, op. cit., art. 55-82.
  101. Costitusion, 1947, op. cit., art. 92-96.
  102. 102,0 102,1 Costitusion, 1947, op. cit., art. 101-113.
  103. Costitusion, 1947, op. cit., art. 134-139.
  104. istat.it, http://www.istat.it/it/archivio/6789.
  105. Anuàrio statistego italian, 2020, op. cit., p. 32.
  106. Anuàrio statistego italian, 2020, op. cit., p. 27-28.
  107. http://www.ilsołe24ore.com/art/SołeOnLine4/Spesiałi/2007/scoła/istrusion-obligo-scołastego.shtml?uuid=ab2f0fe0-5ba-11dc-863d-00000e25108c.
  108. pułìteghecomunitarie.it, http://www.pułìteghecomunitarie.it/newsleter/17303/istrusion-e-lavoro-la-situasion-dei-ziovani-in-itałia.
  109. who.int, http://www.who.int/whr/2000/media_sentre/pres_rełease/en.
  110. Sintesi Rapporto Eurispes 2011, p. 72.
  111. difesa.it, http://www.difesa.it/OperasionMiłitari/op_int_concluse/Afghanistan_Nibio/Documents/92952_SchedaNIBBIO131003.pdf.
  112. forsearmate.org, http://www.forsearmate.org/sideweb/2006/rasegna/www.repùblega.it_ritiro_irac_27112006.php.
  113. Ministero de ła difesa, http://www.difesa.it/OperasionMiłitari/op_intern_corso/Pazine/Operasion_int.aspx.
  114. Spese militari 2019: la classifica degli Stati che spendono di piùMoney.it, 3 maggio 2019. URL vardà il 30 marzo 2020.

Varda anca[canbia | canbia el còdaxe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]


Controło de autoritàVIAF (EN152361066 · ISNI (EN0000 0001 2186 9395 · LCCN (ENn79021783 · GND (DE4027833-5 · NDL (ENJA00564289 · WorldCat Identities (ENn79-021783



Eror: Ghe xe un tag <ref> par un grupo che se ciama "RSS", ma no xe stà catà nissun tag <references group="RSS"/> che corisponda.

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Itàlia&oldid=1054856"