Paezi Basi

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Infotoła de zeografia pułìtega Paezi Basi
Nederland (nl) Cànbia el vałor in Wikidata
Bandiera Stema
Bandiera Stema
Satellite image of the Netherlands in May 2000.jpg
Cànbia el vałor in Wikidata

InoHet Wilhelmus (it) Traduzi (10 majo 1932) Cànbia el vałor in Wikidata


Bomò«Je maintiendrai (en) Traduzi» Cànbia el vałor in Wikidata
Pozision

52°19′N 5°33′E / 52.316667°N 5.55°E52.316667; 5.55Coordinae: 52°19′N 5°33′E / 52.316667°N 5.55°E52.316667; 5.55

StatoRegno dei Paezi Basi Cànbia el vałor in Wikidata

CavedaƚeAmsterdam Cànbia el vałor in Wikidata
Popołasion
Totałe17 282 163 (2019) Cànbia el vałor in Wikidata
Łénguanederlandezo Cànbia el vałor in Wikidata
Zeografia
Parte deRegno dei Paezi Basi Cànbia el vałor in Wikidata
Àrea41 543 km² Cànbia el vałor in Wikidata
• Àcua18,7 % Cànbia el vałor in Wikidata
Bagnà daMar del Nord, IJsselmeer (it) Traduzi, Markermeer (it) Traduzi, Mare dei Wadden (it) Traduzi e Mar de i Caràibi Cànbia el vałor in Wikidata
Ponto pì altoMonte Scenery (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Ponto pì basoZuidplaspolder (−6,76 m) Cànbia el vałor in Wikidata
Rente a
Dati istòreghi
Creasion 15 disenbre 1954:  cauzà par Charter for the Kingdom of the Netherlands (en) Traduzi
Organizasion pułìtega
Forma de goernoMonarchìa parlamentar Cànbia el vałor in Wikidata
Òrgano ezecutivoGovernment of the Netherlands (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Òrgano lejislativoStati Generali dei Paesi Bassi (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
• King of the Netherlands (en) Traduzi Cànbia el vałor in WikidataGuglielmo Alessandro dei Paesi Bassi (it) Traduzi (30 apriłe 2013) Cànbia el vałor in Wikidata
• Ministro presidente (it) Traduzi Cànbia el vałor in WikidataMark Rutte (14 otobre 2010) Cànbia el vałor in Wikidata
Màsema autorità zudisiałeSupreme Court of the Netherlands (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Economia
PIL nomenałe503.394 (-->)
MonedaEuro Cànbia el vałor in Wikidata
Còdazi de identifegasion
Fuzo oràrio
Domìnio de primo liveło.nl
Prefiso tełefònego+31 e +599 Cànbia el vałor in Wikidata
Tełèfono d'emerzensa.nl
Istòrego
Sito ufisiałe

Pinterest: visitholland MusicBrainz: ef1b7cc0-cd26-36f4-8ea0-04d9623786c7


I Paéxi Basi[1] (in nederlandexe Nederland), i xe un stato de l'Europa osidental.
I confina a sud col Belzo, a est co ła Germania e a nord e a ovest col Mar del Nord.

Zeografia[canbia | canbia el còdaxe]

Tìpico paexaj ołandéxe
exenpio de pólder

La ziografia ołandese la ga patìo evolusion consistenti in età storica.
Inte el 1287 na granda tonpesta la ga travolto le dune costiere e la ga parméso al mar de riversarse ne l'interno del Paese, formando el golfo noto come Zuiderzee.
Inte el 1932, co la costrusion de la diga ciamà Afsluitdijk [2] intrà la Frisia e l'Olanda Setentrional sto golfo el xe sta da novo separà dal mar e trasformà inte el lago IJsselmeer
In tenpi pì resenti sto lago el xe sta in parte sugà su, diventando cusì la provincia de Flevoland.

Ła guera par cavar la tera al mar e ai fiumi ła xe uno dei discorsi ricorénti de ła storia e de ła zeografia ołandéxe.

Morfołozia[canbia | canbia el còdaxe]

Ła caraterìstica prinsipal de la zeografia ołandéxe ła xe ła piatésa del teritorio: sérca el 50% de ła superficie ła xe a manco de 1 metro sóra el livel del mar.
Defati bóna part del teritorio ła xe fata da pólder, o sia da tereni cavai al mar o a lagune e pałude costiere.
Na caéna de dune e dighe łóngo łe coste e łe rive dei fiumi prinsipałi ła inpedise che ste xone łe vegne inondae, e intanto tante stasion de ponpajo łe provéde a rimòvar l'aqua piovana in più.

El punto pi alto dei Paéxi Basi el xe el Vaalserberg (321 m s.l.m.), inte l'estremo sud-est del paéxe.

Idrografia[canbia | canbia el còdaxe]

I Paesi Basi i xe divisi in do parti prinsipai da un sistema inbrojà de fiumi che el conprende la Schelda, la Mosa e el Reno, che in teritorio ołandese i fa un delta conplicà, i cui rami pì inportanti i xe conosudi come Waal, Lek, IJssel e Amstel.

Clima[canbia | canbia el còdaxe]

El clima dei Paéxi Basi el xe oseànego tenparà.
I inverni no i xe tanto frédi: ła tenperadura mèdia a xenaro ła resta de calche grado sóra el xero, anca se łe giasade łe xe frequénti.
L'istà ła xe frésca e piovóxa, co tenperadure mèdia a łułio de poc sóto i 20 °C.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Antighità[canbia | canbia el còdaxe]

Inte el I secolo a.C. Giulio Cesare el sotomete el sud dei Paesi Bassi, che el xe sta el confin del mondo romano fin a la disgregazion de l'Inpero.
Indopo inte el paese a xe ndà starghe i Sàsoni e i Franchi.

Inte l'VIII secoło i Paesi Basi i faxea parte del Sacro Romano Inpero fondà da Carlomagno. Dopo de łu xe vegnù su vari prinsipadi semi-indipendenti, che i xe restà formalmente sudditi de l'Inpero fin al XV secolo, quando i xe pasà soto al controlo direto de la fameja inperiale dei Asburgo.

Inte el XVI secolo la popolasion ołandese la ga acolto ben la Riforma protestante. L'inperador Carlo V el ga finìo par acetare la situasion, ma co l'è morto (1558) l'intransigenza del so erede Filipo II de Spagna la ga provocà na rivolta. Dopo na longa guera, conossiùa come Guera dei Otant'ani, la Republica de le Sete Province Unìe la xe deventà na realtà.

Modernità[canbia | canbia el còdaxe]

Inte el XVII secolo i olandesi i ga fondà un mucio de colonie in India, Indonesia e ne le Meriche, i cui commerci i xera manegià da la Conpagnia Olandese de le Indie Osidentali. Fatostà parò che el secoło el xe finiò co na serie de guere che łe ga segnà la fin de l'espansion dei Paesi Basi.

El secoło dopo, el XVIII secolo, el xe sta bastansa chieto fin a ła Rivoluzion francese del 1789: póchi ani dopo i francesi i ga invadesto i Paesi Basi, dove i ga costituìo prima la Republica Batava e indopo el Regno de Olanda, finché non i li ga unìi a la Francia.

El Congresso de Viena el ga restaurà el stato olandese, faxendoło diventar na monarchia. El regno el ga perdùo difarenti posedimenti estraeuropei, ma ghe xe sta tacà el Belzo e el Lusenburgo. Sta situasion no la xe mia 'ndà vanti tanto: inte el 1830 el Belzo el ga otegnù l'indipendenza fasendose jutar dai francesi e inte el 1890 anca el Lusenburgo el xe deentà indipendente.

I Paesi Basi i ga proclamà la so neutralità in tute do le guere mondiali.
Ne la prima guera mondiale i altri paesi i la ga sostanzialmente rispetà.
Inveze ne la seconda guera mondiale el paese el xe sta ocupà da la Germania nazista inte el corso de la Canpagna de Francia (majo 1940); inte el 1942 anca l'Indonesia la xe sta ocupà dal Giapon. La liberazion la xe rivà inte el majo 1945.

Inte el 1948 i Paesi Basi i ga fato l'union doganae del Benelux col Belzo e col Lusenburgo.
A partir dal 1949 i Paesi Basi i ga dovesto rinunciar a gran parte del so inpero colonial. Grazie anca ai aiuti statunitensi del Piano Marshall ła perdita de le cołonie no la ga portà dificoltà de schei, anzi l'economia olandese la ga vudo na fase de rapida crésita.
Da łora la pułìtega estera ołandese la xe dominà da l'inpegno de crear o rinforsar łe istituzion internasionai che ła fa parte.

Zeografia połitega[canbia | canbia el còdaxe]

organixasion del regno

El Regno dei Paéxi Basi el xe na federasion conposta da 4 nasion[3]:

  • Paéxi Basi (europèi) - divixi in 12 provinse e conprendenti anca łe ìxołe caraìbiche de Bonaire, Sint Eustatius e Saba.
  • Aruba - na ìxoła soła.
  • Curaçao - na ìxoła soła.
  • Sint Maarten[4] - na ìxoła soła.

Ła sitadinansa l'è ùniega (tuti i abitanti i ga sitadinansa "olandéxe" e donca i xe anca sitadini UE).

Indeso el sovran el xe ła regina Beatrice, invese el primo ministro el xe Jan Peter Balkenende.

Partecipasion a organixasion sovrastatatałi[canbia | canbia el còdaxe]

Ła fa parte, de l'ONU, de la NATO e de l'Union Eoropea.

Capital e altre sità[canbia | canbia el còdaxe]

Ła capital ła xe Amsterdam, ma el goerno, el parlamento e ła rexidénsa del sovran i xe tuti a L'Aia (Den Haag), indove che i ga anca séde ła Córt Internasional de Justisia e el pena istituìo Tribunal Penal Internasional.

Altre sità inportanti łe xe Rotterdam, Maastricht, Eindhoven e Utrecht. Locałità conussude - anca dal punto de vista turistico - łe xe anca Alkmaar, Apeldoorn, Arnhem, Delft, Dordrecht, Edam, Enschede, Gouda, Groningen, Haarlem, Heenrenveen, Leida, Marken, Monickendam, Nijmegen, Volendam e Zwolle.

Demografia[canbia | canbia el còdaxe]

I Paéxi Basi i xe uno dei Stati pi densaménte popołai del móndo.

Ła divixion ziogràfega dovua al sistema inbrojà de fiumi la xe inportante anca dal punto de vista cultural, come se poe capire dai difarenti diaeti parlà inte el nord e inte el sud, e oncora pì da la predominanza catolica ne la region a sud dei fiumi e protestante calvinista inte el nord, in particołare ne le province frisone a nord de l'IJssel.

El łivel de vita dei abitanti el xe considerà infra i mejo del móndo.
I xe famóxi par ła łejislasion łiberal in canpo social (a es. riguardo ła sfera sesual e qûeła de łe droghe).

Economia[canbia | canbia el còdaxe]

Ogni stato del Regno dei Paexi Basi el ga na monéda sua: i Paexi Basi i dopra l'euro [5], Aruba el ga mantegnùo el fiorin de Aruba, invese łe Antiłe Olandéxi łe ga mantegnesto el fiorin de łe Antiłe Olandexi[Fonte nesesària].

Curioxità[canbia | canbia el còdaxe]

In maniera conpagna a qûeło che capita par el Regno Unìo che tante volte el vien ciamà cofà Inghiltera, i Paéxi Basi i vien comuneménte ciamà col nome de Ołanda (Holland), che propiaménte el sarìa sol la part pi popołà del paéxe, o sia łe do province de l'Ołanda Setentrional (Noord-Holland) e de l'Olanda Meridional (Zuid-Holland).

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. spèso ciamai inpropiamente Ołanda
  2. diga de sbaramento
  3. resentemente riformada, ła conprendeva łe Antiłe Ołandexi, divixe in 5 teritori.
  4. Sint Maarten, el ocupa "metà" de na ìxoła condivixa co ła Fransa: l'altra mesa ìxoła, defati, ła ga nome Saint Martin e sicome ła xe parte conpleta de ła Fransa, el ga come scheo l'euro e no el fiorin de łe Antiłe.
  5. prima i gavéa el fiorin olandéxe


Stati par indice de svilupo uman

 
Cuel prima Cuel daspò
Stati Unii de ła Mèrica 4° posto Germania
Controło de autoritàVIAF (EN156652814 · ISNI (EN0000 0001 2369 754X · LCCN (ENn78085423 · GND (DE4042203-3 · BNF (FRcb11862083x (data) · NDL (ENJA00568908 · WorldCat Identities (ENn78-085423


Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Paezi_Basi&oldid=1056071"