Fransa

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Infotoła de zeografia pułìtega Fransa
République française (fr) Cànbia el vałor in Wikidata
Bandiera Stema
Bandiera Stema


InoŁa Marsejese Cànbia el vałor in Wikidata


Bomò«Liberté, Égalité, Fraternité (it) Traduzi» Cànbia el vałor in Wikidata
EpònemoFranchi (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Pozision

47°N 2°E / 47°N 2°E47; 2Coordinae: 47°N 2°E / 47°N 2°E47; 2


CavedaƚeParixe Cànbia el vałor in Wikidata
Popołasion
Totałe66 628 000 (2016) Cànbia el vałor in Wikidata
Łénguafransezo Cànbia el vałor in Wikidata
Zeografia
Parte deEoropa osidentałe e Pyrenees–Mediterranean Euroregion (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Àrea643 801 km² Cànbia el vałor in Wikidata
• Àcua0,3 % Cànbia el vałor in Wikidata
Bagnà daCanal de ła Mànega, Osèano Atlàntego, Mar del Nord e Mar Mediteraneo Cànbia el vałor in Wikidata
Ponto pì altoMonte Bianco (4 808,72 m)(4 808,72 m) Cànbia el vałor in Wikidata
Ponto pì basostagno di Lavalduc (it) Traduzi (−10 m) Cànbia el vałor in Wikidata
Rente a
Dati istòreghi
Presedesto daCittà libere di Mentone e Roccabruna (it) Traduzi, Regno di Bora Bora (it) Traduzi e Regno di Francia (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Creasion 463:  (Regno franco (it) Traduzi)
seculo XV
4 otobre 1958:  (Costituzione francese del 1958 (it) Traduzi)
Dì festivo
Organizasion pułìtega
Forma de goernoRepublica semipresidensiałe Cànbia el vałor in Wikidata
Òrgano ezecutivogoverno françexe Cànbia el vałor in Wikidata
Òrgano lejislativoParlamento francese (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
• Presidente della Repubblica francese (it) Traduzi Cànbia el vałor in WikidataEmmanuel Macron (14 majo 2017) Cànbia el vałor in Wikidata
• Primo Ministro della Francia (it) Traduzi Cànbia el vałor in WikidataJean Castex (3 lujo 2020) Cànbia el vałor in Wikidata
Màsema autorità zudisiałeCourt of Cassation (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Economia
PIL nomenałe1 830 110 (-->)
MonedaEuro Cànbia el vałor in Wikidata
Còdazi de identifegasion
Fuzo oràrio
Domìnio de primo liveło.fr
Prefiso tełefònego+33 Cànbia el vałor in Wikidata
Tełèfono d'emerzensa.fr
Sito ufisiałe

Facebook place: franceiine MusicBrainz: 08310658-51eb-3801-80de-5a0739207115


Ła Fransa (in fransexe, France), ufisialmente Repùblica françexe (in fransexe République française) ła xe un stato de l'Eoropa oçidentałe.
Ła confina a nordest co el Belzo, el Lusenburgo e ła Xermania, a est co ła Svisera, a sudest co ła Itàlia e co Mònaco, a sudovest co Andora e ła Spagna.

Zeografia[canbia | canbia el còdaxe]

Satellite image of France in August 2002.jpg

El teritorio fransexe el ga na superfisie de 547 030 km²[1].

Morfołoxìa[canbia | canbia el còdaxe]

A nord e a ovest, onde che ła Fransa ła xe bagnada dal Mar del Nord, ła Manèga e l'Oseano Atlàntico, se cata de łe łe pianure costiere.

In mezo se cata altre rejon ełevae, cofà el Masicio Sentrałe o łe montagne dei Vosgi, e vasti bazini fluviałi cofà qûełi de ła Łoira, del Ròdano, de ła Garona e de ła Sena.

A sud ła Fransa ła xe bagnada dal Mediteràneo.
Se cata łe caene montagnoze dei Pirenei a sudovest e de łe Alpi a sudest.
Inte ła caena de łe Alpi se cata el Mont Bianco (4 810 m), che el sconfina anca in teritorio tałian: el xe ła sima pi alta de łe Alpi e una de łe pi alte de Eoropa [2].

Anbienti naturałi[canbia | canbia el còdaxe]

Ła Fransa ła ga na anpia varietà de paesagi: ła va co ła banda nord-osidentałe rento a l'àrea eoropea-atlàntica invesse a sud del masicio sentrałe e a oest de łe Alpi el prexenta un paesagio tipicamente mediteràneo.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Antighità[canbia | canbia el còdaxe]

I confini de ła Fransa moderna i coinside tanto co cûełi de l'antigo teritorio de ła Gałia, abitada dai Gałi, na popołasion seltega. I Gałi i xe stai sotomesi inte el I secoło AC dai Romani, co i cuałi i se ga fondesto adotando lenguajo e cultura. Anca el Cristianesimo el ga tacà łe so raìxe, inte el II e III secoło DC.

Łe frontiere orientałi de ła Gałia, łongo el Reno, łe xe stae invadeste da łe tribù xermaneghe inte el IV secoło, prinsipalmente dai Franchi, dai cuałi el riva l'antico nome de Francie[3].
Anca se ła monarchìa fransexe ła vien tante volte datada al V secoło, l'existensa continua de ła Fransa cofà entità a sé stante ła scumissia col IX secoło e ła divixion de l'Inpero Franco de Carlomagno inte na banda orientałe e una osidentałe: ła banda orientałe ła połe èsar vista cofà el scumisio de qûeła-ła che uncuò ła xe ła Xermania, qûeła-ła osidentałe cofà ła Fransa.

I disendenti de Carlomagno i ga goernà ła Fransa fin al 987, quando Ugo Capeto, duca de Fransa e conte de Parigi, el xe stà incoronà re de Fransa. I so disendenti i ga scumissià ła dinastìa dei Capetinji, che i ga goernà ła Fransa fin al 1792.

Modernità[canbia | canbia el còdaxe]

Inte el 1789, co ła Revołusion Fransexe, el xe scumisià un perìodo de canbiamenti senpre pi radicałi che ga portà a ła fondasion de na repùblica.
Napoleone Bonaparte [4] el ga ciapà el controlo de la Republica inte el 1799, autoproclamandose Inperador inte el 1804. Le so armade le se ga inpegnà in diverse guere in tuta Europa, le ga conquistà tante nasion e fondà regni novi, guidài dai familiari de Napoleon.
A sèvito de la so sconfita inte el 1815, in Fransa i ga restaurà la monarchia, pi tardi abolìa lejislativamente e sostituìa da la Seconda Republica francese.
La Seconda Republica la xe finìa quando so neódo del primo Inperador, Luigi Napoleon Bonaparte, el xe sta eleto Presidente e el ga proclamà un Secondo Inpero. Manco anbizioso de so zio, el secondo Napoleon el xe stà anca lu spodestà, e la Republica la xe tornà par la tersa olta.

Anca se la venzùo inte la Prima e inte la Seconda guera mondial, la Fransa la ga patìo gravi perdite in termini de vite, inpero, benèssere, forsa laoro e grado de nasion dominante.
Dal 1958, la ga costruìo na democrassia presidensial [5] che no ga cedesto a le instabilità sperimentàe inte i presedenti regimi parlamentari.

Nei ultimi deceni, la riconciliasion e la cooperasion de la Fransa co la Xermania la se ga rivelà sentrale par l'integrasion econòmega de l'Europa.

Sudivision storeghe[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Provinçe storiche de ła Francia.


Ordenamento del stao[canbia | canbia el còdaxe]

Sudivision ministrative[canbia | canbia el còdaxe]

La Franza la xe divisa in 13 rejon regioni (in francese région).

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Rejon de ła Fransa.


Le rejon le xe divise uncora in 100 departementi (in francese départements), de questi 4 i xe de oltramar.
I "departementi d'oltremar" i xe ex-cołonie che dese i gode de un status simiłe a qûeło de ła Fransa Eoropea o "metropułitana". I xe considerai na part de ła Fransa [6] pitosto che teritori indipandenti.
I departementi i xe numarai [7] e i numari i vien doparai par esenpio par i codeghi postai o le targhe de le machine.

I departementi i xe ulteriormente sudivisi in 342 zone (in francese arrondissements).

Teritori de oltramar[canbia | canbia el còdaxe]

I "paexi e teritori d'oltramar" i fa part de ła Repùblica fransexe, ma no i xe part del teritorio eoropeo de ła Repùblica o de l'àrea fiscałe de l'UE. I continua a uxar el Franco fransexe del pacifico (CFP) cofà vałuta, che no'l xe stà influensà da ła sostitusion del Franco co l'euro intel 2002.

Łe "cołetività teritoriałi" łe ga un status a metà intra i departementi d'oltramar e i teritori d'oltramar.

Ła Fransa inoltre, ła mantien el controło su numaroxe ìzołete de l'Osèano Pasìfego e de l'Osèano Indian[8], conprexe Bassas da India, Ìxoła Clipperton, Ìxoła Eoropa, Ìxołe Glorioxo, Ìxoła Juan de Nova, Ìxoła Tromelin.

Partecipasion a organixasion sovrastatatałi[canbia | canbia el còdaxe]

Ła Fransa la xe uno dei sinque menbri permanenti del Consejo de Sicuressa de le Nasion Unìe.

El xe uno dei menbri fondatori de l'Union Eoropea (UE).

Ła Fransa ła xe menbro anca de: Consejo d'Eoropa, Banca eoropea par ła recostrusion e el sviłupo (EBRD), NATO, Organixasion par ła Cooperasion e el Sviłupo Econòmego (OCDE), OSCE.

Le magiori sità francexi

Sità prinsipai[canbia | canbia el còdaxe]

Le principai cità de la Franza le xe: Aix-en-Provence, Ajacio, Albi, Amiens, Angers, Angouleme, Bastia, Belfort, Besanzon, Bordeaux, Brest, Caen, Calais, Cannes, Carcassonne, Charleville-Mézières, Clermont-Ferrand, Colmar, Dijon, Dunkerque, Evreux, Grenoble, La Rochelle, Le Havre, Le Mans, Lille, Łimoges, Lion, Marseja, Metz, Montpellier, Mulhouse, Nancy, Nantes, Nizza, Nîmes, Orléans, Pariji, Perpignan, Poitiers, Quimper, Reims, Rennes, Roubaix, Rovan, Saint-Étienne, Saint-Nazaire, Strasburgo, Tarbes, Tołon, Tołoxa, Tourcoing, Tours e Valence.

Popołasion[canbia | canbia el còdaxe]

Etnie[canbia | canbia el còdaxe]

La mazor parte de la popolasion francese la xe costituia da fransexi, ma ghe xe anca numarose minoranze etneghe: i provenzai, inte el sud-est del paese (la Provenza), i catelani inte el Rossegion, i baschi in Vascogna, i bretoni inte la penìzoła de ła Bretagna e i corsi, inte l'ìzoła de la Còrsega.

Rełijon[canbia | canbia el còdaxe]

El goerno fransexe no'l mantien statistiche su ła rełijon.
El CIA World Factbook del 2003[9] l'ełenca łe rełijoni in Fransa cofà:

  • Catòlisi Romani 83-88%
  • Musulmani 5-10%
  • Protestanti 2%
  • Ebrei 1%
  • no afiłiai 4%.

Comunque, inte un sondaggio del 2003 el 41% dixe che l'existensa de Dio ła xe "escluxa" o "inprobabiłe". El 33% el diciara che el tèrmine "àteo" li descrive bastansa o puito, invesse el 51% el se diciara "Cristian".
Quando interogai su ła so rełijon, el 62% el ga rispondesto Catòłego Roman, el 6% Musulman, el 2% Protestante, l'1% ebràego, el 2% "altre rełijon" [10], el 26% "nisuna rełijon" e l'1% el se ga rifiutà de rispondar.
Ła discrepansa intra el nùmaro de "àtei" (41%) e el nùmaro de "nisuna rełijon" (26%) el połe èsar atribuìo a persone che łe se sente culturalmente vissine a na rełijon, i va drio ai so vałori morałi e łe so tradision, ma difisilmente łe crede in Dio.

In Fransa ła existe na forte distinsion intra rełijon e vita siviłe. La rełijon ła xe considerà fà un fato privà. I fransexi in xenerałe i se opone al poder clericałe e a ła so influensa inte-ła połìtica. El fondamentałismo islamego el xe considerà na reałe menaza par ła coexion de ła società fransexe, onde che el comunitarismo no'l xe acetà[11].

A sèvito de ła "Dichiarasion dei diriti de l'omo e del sitadin" del 1789, ła Fransa ła garantise ła łibartà de rełijon cofà dirito costitussionałe.
Na łeje del 1905, el Concordat, ła istituise ła separasion de Ceza e Stato e ła proibise al goerno de riconòsar, stipendiar o susidiar ogni rełijon. Inte-ła situasion presedente, stabiłìa inte-l'1801-1808, el Stato el sostegnéa ła Ceza catòłica, ła Ceza łuterana, ła Ceza calvinista e ła Rełijon ebràega e ła fornìa l'insegnamento scołastego de łe sudìte [12].

Mapa de le prinsipai łengue e varianti del francese chiacolae in Franza

Lengue[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Łéngue rejonałi de ła Fransa.

La lengua uficial la xe el francese.
Le lengue rejonai le vien indesso insignae in algune scołe, anca se el francese el resta l'unega łengua ufisial in doparamento dal goerno, local o nazional.

Existe difarenti łengue łocai (basco, breton, catelan, corso, fiamingo, alsazian, ocitan), ma el goerno francese e el sistema scolastego i ghe ne ga descorazà el doparamento fin a poco tenpo fa.

Altri ìndexi[canbia | canbia el còdaxe]

Economia[canbia | canbia el còdaxe]

In tel xenaro 1999 ghe xe stada l'introdusion de l'Euro, sevia int'el 2002 dal ritiro da ła sircołasion del Franco. Ancuò, la Fransa ła xe in prima fiła tra i Stati eoropei che serca de sfrutar el slancio dato da l'union monetaria par portar vanti la creasion de un aparato polìtego, de difesa e de sicuressa europeo piassè unificà e eficace.
I "paexi e teritori d'oltramar" i continua a uxar el Franco fransexe del pacifico (CFP) cofà vałuta.

Ła Fransa ła xe menbro del G8.

Cultura[canbia | canbia el còdaxe]

I Cóvołi de Lascaux e Monte San Michełe łi xe patrimoni mondiałi de ła umanità.

Feste[canbia | canbia el còdaxe]

Data Nome vèneto Nome locałe
1 de xenaro Capodano Jour de l'An
- Pascua Pâques[13]
- Luni de Pasqua Lundi de Pâques[14]
1° de majo Festa del laoro Fête du Travail
8 de majo Dì de ła Vitòria Victoire 1945[15]
- Asension Ascension[16]
- Pentecoste Pentecôte[17]
- Luni de Pentecoste Lundi de Pentecôte[18]
14 de lujo Festa nasionałe Fête Nationale[19]
15 de agosto Asunsion de Maria Assomption
1° de novenbre Tuti i santi Toussaint
11 de novenbre Dì dei veterani
Dì de l'armistìsio
Dì del ricordo
Armistice 1918

[20]

25 de diçenbre Nadałe Noël

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. el xe el pi vasto d'Eoropa dopo qûełi ruso e ucraino
  2. anca se ła montagna pi alta d'Eoropa ła xe el mont Elbrus (5 642 m), in Rusia, inte-ła caena del Càucaxo
  3. el nome moderno, "Fransa" el riva dal nome del dominio feudałe dei re Capetinji de Fransa, ła Île-de-France
  4. al secolo Buonaparte
  5. nota come Quinta Republica
  6. e de l'Union Eoropea
  7. soratuto in ordene alfabetego
  8. Isole sparse nell'Oceano Indiano
  9. No'l xe ciaro da onde che le provegne ste sifre.
  10. eccetto par Ortodosi o Budisti, che i gavea parsentuałi trascurabiłi
  11. Questo el xe xà capità co i Catòłisi prima de ła Revołusion Fransexe del 1789.
  12. par raxon storiche, sta situasion ła vixe incora inte-l'Alsazia
  13. Doménega, data variàbiłe (non ła xe na festa pùblica)
  14. el luni drio Pasqua
  15. fin de ła seconda guera mondiałe
  16. dioba, 40 dì drio Pasqua
  17. sètima doménega drio Pasqua (no ła xe na festa pùblica)
  18. el luni drio Pentecoste (no ła xe pi na festa pùblica)
  19. Ciapada de ła Bastiłia
  20. Fin de ła prima guera mondiałe

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Gnome-globe.svg Francia su DMoz (Segnala su DMoz un collegamento pertinente all'argomento Francia)


Stati par indice de svilupo uman

 
Cuel prima Cuel daspò
Danimarca 16° posto Italia
Controło de autoritàVIAF (EN264091107 · LCCN (ENn79006404 · GND (DE4018145-5 · BNF (FRcb152383070 (data) · NLA (EN35098056 · NDL (ENJA00563689 · WorldCat Identities (ENn79-006404


Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Fransa&oldid=1057019"