Łéngua catałana

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Catałan (Català)
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: Spagna, Fransa, Sardegna(Alghero)
Regioni:Rejon: {{{regione}}}
Periodo: {{{periodo}}}
Persone: 10 miłlioni
Clasifica: 75
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: SVO
Fiłogenexi:

Łéngoe indoeoropee
 Łéngoe Itàłiche
  Łéngoe Romanxa
   Łéngoe Iberiche
    Catałan
     
      
       
        
         
          
           
            
             
              

Statuto ofiçiałe
Stato: Catałogna, Alghero, Onion Eoropea
Regolà da:
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 ca
ISO 639-2 (B)cat, (T)cat
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL CAT  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
Dichiarasion universałe dei diriti de l'Omo - Art.1

Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres.

El Pare Nostro
Dichiarasion universałe dei diriti de l'Omo - Art.1

Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres.

Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
Domini lingüístic català.png
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.

Ła łéngoa catałana ła xe na łéngoa romanxa parlada da 10 miłioni de àneme in Spagna, Fransa, Andora e 'ntel comun de Alghero, Sardegna. Inte ła Comunità Vałensiana el ciapa el nome de valencià, invese inte łe Isołe Bałeari el xe ciamà mallorquì. Ste tre varianti qua łe połe comunque èsar considerà tre varianti de ła stesa łéngoa, co poche difarense dovue ai sviłupi tònomi che łe ga avuo inte i ùltimi do o tre secołi.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Uxo łeterario[canbia | canbia sorxente]

L'uxo łeterario del catałan l'è antico ben: i primi scriti famuxi in catałan i stà fati 'ntel Medioevo da Ramon Llull, un poeta, scritor, teòłogo, fiłoxofo de Maiorca che 'l savéa anca l'àrabo. El ga scrito i só tratati conbinando ła vixion fiłoxòfica europèa de l'època co łe conosense matemàtiche àrabe e donca el catałan el xe stà ła prima łéngua neolatina doparà par parlar de łe prime robe sientìfiche (par el mètodo galileian moderno bexon' spetar invese Céco Ronchiti che 'l ga scrito in vèneto padovan antigo el "Dialogo de Cecco da Ronchitti da Bruzene in perpuosito de la stella Nova").

XIX Secolo[canbia | canbia sorxente]

Inte i primi ani del 1800 ghe xe stai tentativi de recuperar e promóvar l'uso del catałan (dai pi considerà ormai un diałeto), del qual el pi inportante el xe stà ła Renaixença, un movimento letarario che el ga dà el via a ła renasesta de ła leteradura catałana. Inte i primi del '900 Pompeu Fabra el ga portà a fine l'unificasion del ła grafìa (normałixasion) in maniera da raprexentar łe diverse varianti co na ortografìa ùnega. Questo el ga dà un forte inpulso a ła produsion łibraria, teatrałe, de xornałi e quindi al riconosimento del catałan cofà łéngoa. Durante ła ditatura franchista l'uso del catałan el xe tornà a èsar proibìo e xe stà propagandà ła vixion del catałan cofà diałeto (cioè variante) del spagnoło.

Łéngoa uficiałe[canbia | canbia sorxente]

Dal 1979, el xe stà riconosesto cofà łéngoa a l'interno de ła comunità tònoma de ła Catałogna e xe stà romovesto l'uso uficiałe e l'insegnamento su łe scołe. El catałan el xe ła łéngoa uficiałe, insieme al castijan, anca inte ła Comunità Vałensiana, inte łe Isołe Bałeari e in Aragona. Inoltre el catałano el xe l'ùnega łéngoa uficiałe inte'l Stato de Andora. Dal 2005 el xe stà anca riconosesto cofà łéngoa co-uficiałe de l'Union Eoropea.

Łéngua scrita e varianti[canbia | canbia sorxente]

El catałan, come el vèneto, el xe na łéngua fata de tante varianti.

El catałan stàndard el vien parlà soratuto co ła variante de Barsełóna ma el vien scrito tegnendo cónto de tute łe varianti.

  • Par exenpio a Barsełóna "a" e "e" łe se condónde spéso e se dixe noiǝ / noiǝs (toxata/toxate) co na soła vocal nèutra, ma se scrive comunque noia / noies parché 'nte łe altre varianti se distingue ben "a" da "e".
  • Istéso, a Barsełóna se confónde pǝgà (=pagar) con pǝgà (=bàtar) ma scrivendo se distingue pagar (=pagar) da pegar (=bàtar) parché łe altre varianti catałane łe distingue "a" da "e" e łe dixe anca ła "r" finałe che a Barsełóna ła xe spéso muta.
  • Par el stéso motivo a Barsełóna se dixe dormu / dorms / dorm (=dormo/te dormi/el dorme) ma se scrive istéso dormo / dorms / dorm parché 'nte łe altre varianti catałane gh'è "o" in tute łe fórme del verbo e nò "u" .
  • anca i pronomi scriti i ga quatro fórme seben che a Barsełóna i posa ridurse a tre: defati se scrive comunque parlar-me (=parlarme) difarente da parla'm! (=pàrleme!) anca se dopo a Barsełóna ła "r" finałe del verbo l'è muta e donca ła se fónde col pronome (parlà'm , parla'm!)

Varda anca[canbia | canbia sorxente]