Łéngua vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Curly Brackets.svg
A sta voxe ghe va xontà el modèl {{Variansa}}
Par piaser, xontaƚo in mòdo giust e pò cava sto avixo.
Par le altre pàgine che gà bixògno de sto modèl, varda la categorìa ligada.
Veneto (Vèneto)
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: Itałia, Croasia, Slovenia, Chipilo (Mesico), Stati de San Poło (São Paulo), Paraná, Rio Grande do Sul e Santa Catarina (Braxil) soto el nome de Talian con influense portoghesi e de altri łéngoagi del nord-Italia, Tulcea (Romania)
Regioni:Rejon: Italia nord-oriental (Veneto, Trentin oriental, Friuli-Venesia Giulia, Agro Pontin (Łazio), Arborea (Sardegna) (Itałia), Istria (Slovenia e Croazia).
Periodo: {{{periodo}}}
Persone: 4.000.000 su par zo
Clasifica: non in top 100
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: siłabica
Fiłogenexi:

Indoeuropee
 Italiche
  Romanze
   Italooccidentali
    Occidentali
     Galloiberiche
      Galloromanze
       Galloitaliche
        Veneto
         
          
           
            
             
              

Statuto ofiçiałe
Stato: nessuna
Regolà da: nissuna regolassion uficiałe
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 roa (lengue romanze)
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 vec
SIL VEC  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
Tuti i èsari umani i nase łìbari e conpagni in dignità e diriti. Sti qua i xe dotai de raxon e de cosiensa e i ga da agir i uni co qûeł'altri inte'n spìrito de fradełansa.
El Pare Nostro
Tuti i èsari umani i nase łìbari e conpagni in dignità e diriti. Sti qua i xe dotai de raxon e de cosiensa e i ga da agir i uni co qûeł'altri inte'n spìrito de fradełansa.
Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice}}}:|en Łéngua vèneta]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
{{{mappa}}}
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.
Un carteło tacà via inte na botega, che 'l dixe che łà i parla anca eł vèneto

Ła łéngua vèneta la xe na łéngua parlà in Itałia, inte ła regiòn del Veneto, inte ła provincia de Trento e inte ła zona osindental e costiera de 'l Friuli-Venesia Julia, in Croasia drio łe coste de l'Istria e de ła Dalmasia, in Argentina, inte i Stati de San Poło (in portoghexe São Paulo), Paraná, Rio Grande do Sul in Braxil, e inte 'l paéxe de Chìpilo (Mèsico). L'è riconosùa da ła Región del Vèneto da 'l 13 de marso 2007, da ƚa Rejon Friuli-Venesia Julia da 'l 17 frebraro 2010 e anca da 'l UNESCO cofà na łéngoa minoritaria, e l'è stà mesa inte'l Łibro róso de łe łéngoe in pericoło [1]. La gà anca on codexe identifegadivo ƚenguistego ( ISO 639-3 vec ) .

Calche miłion de persóne łe parla vèneto. Se stima 5 miłioni masimo inte 'l mondo, anca se 'l xe complicà far na stima pròpia.

Num. 14 inte ła mapa de łe łengue romanse in Eoropa

El dì 13 de marso del 2007 ła Łéngua Vèneta ła xe stada riconosùa ofiçialmente da 'l Conséjo Rejonal del Vèneto co ła leje so ła "tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" ('tutèƚa e valorixasion de ƚa ƚengoa e de ƚa cultura vèneta') votà a grandìsima majoransa da un mucio de partìi difarenti (trentaoto a favor, do astegnúi, nisun contrario). El 17 febraro 2010 anca el Consejo Rejonal de 'l Friuli-Venesia Julia el gà aprovà na leje che ƚa riconose ƚa ƚengua vèneta e che ƚa valorixa "i dialetti di origine veneta [...], quali patrimonio tradizionale della comunità regionale" ('i diaƚeti de derivasion vèneta [...] cofà capitaƚi tradisionaƚi de ƚa comunità rejonale').

El veneto vero el xe difarente da l'italian rejonałe che se parla in Veneto e che xe baxà so ła strutura de l'italian. Par exenpio:

  1. Veneto: Marco el xe drio rivar , Marco l'è drio rivar
  2. Itałian regionałe veneto: Marco (el) sta rivando
  3. Itałian standard: Marco sta arrivando

No se gà gneanca da confóndare el vèneto co 'l venetico, na łéngua indo-europea (estinta) che la xera parlà inte ƚa "Venetia et Histria", so par xo da 'l 6° secoło AC fin a 'l 1° secoło DC come 'l xe dimostrà da l'archeołogia (Este, Montebełuna, Halstaat ecc).

Convension de scritura[canbia | canbia el còdexe]

No ghe xe na soƚa magnera de scrivar in łengua veneta, come se pol notare inte le pagina grafie venete.

Storia de ła łéngoa vèneta[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Leteratura in lengua veneta.

Soƚitaménte se dixe che el veneto el deriva dal latin volgare parlà inte ła rejon, che forsi l'è stà a só volta influensà da un antico sostrato venetico.

Studi pì reçenti i retén che el venètico e el latin łe fuse dò lengue inparentà tra de lore, quaxi dò dialeti coexistenti de ła stésa łéngoa. Par cui el veneto de ancò no 'l derivarìa propiamente dal latin o latin volgare ma el sarìa el rexultà de on proceso asè pì conpleso e gavarìa convisù asieme a 'l latin, influensàndose on co 'l altro.

Zà dal XIII secoło, cò in Itałia el toscan no 'l jera gnancora deventà ła łéngoa dominante, se pol catar dei testi in volgar che i prexenta ciare afinità col vèneto de deso.

De area vèneta xe el primo framento totalmente in volgar, el Ritmo Belumat, che'l risałe al 1100 e 'l parla de ła Conquista del Castel d'Ard. Tra i primi componimenti in łéngua volgar e latin ghe anca l'Indovineło Veronéxe, databiłe fra ła fine de l'VIII e el scominsio del IX secoło. Senpre databiłe al XII xe i versi d'amor de ła canson Quando eu stava in le tu' cathene.

Durante el Doxento ƚa se forma inte l'area venetofona na forte produsion de componimenti che i çerca de contentar i gusti leterari de łe nove clase urbane. Particołarmente interesante ƚa xe ła produssion de ła Scoła Veronexe, primo fra tuti Giacomin da Verona, autor de 'l poema in do parti, De Jerusalem celesti e De Babilonia civitate infernali (varda De Babilonia Civitate). De area padoana ghe xe el Lamento della Sposa Padovana o de ła Bona çilosia de autor anonimo.

Soratuto inte 'l Rinasimento el vèneto, e specialmente ła só variante venessiana, el gà godesto de na granda difuxion internassional grassie a i comerci de ła Repùblica Vèneta, devegnendo par un çerto periodo una de łe łéngue franche de bona parte del Mar Mediteraneo, soratuto in anbito comerçiałe. Ancora indeso i marinai i dòpara tante parołe de origini venete.

Tutociò, el veneto no'l se gà mai inposto cofà na lengua leteraria, parché, zà inte'l XIII secolo, gh'è tocà confrontarse co esponenti leterari inportanti sia de orìxene toscana che provensal. A dimostrassion de questo, basta pensar che Marco Polo el ga detà a Rustichello da Pixa el Miłion siełiendo ła lengoa d'oïl, che a l'epoca l'era difuxa inte łe corte almanco quanto el latin.

Łe opere in veneto pì significative łe xe stà scrite da autori cofà el Ruzante (Angelo Beolco) 'nte'l XVI secoło, Giacomo Casanova e Carlo Goldoni 'nte'l XVIII; inte'l caso de Goldoni el uxo del veneto l'è stà limità a bona parte de łe comedie teatrali, soratuto par raprexentar el popoło e ła borghexia.

Particołarmente inportante inte 'l ànbito sientifico, ƚa xe ła stanpa 'nte'l 1478 de l'"Arte dell'abbaco", opera mejo conosùa in anbito academico cofà "Treviso Arithmetic". Scrita da un anonimo insegnante in łéngua Vèneta, el xe el primo testo stanpà conosùo nel mondo oçidentałe de insegnamento de l'aritmetica e de ła matematica, e uno dei primi testi sientifici stanpài de tuta Europa. L'era rivolto in particoƚare a l'educassion de ła clase media e al mondo mercantiłe.

Ła difuxion de sta łéngua fora da l'area storica de i veneti, ła se gà vù co'l progresivo sviłupo de ła Repùblica Vèneta, che ła ło doparava, anca se probabilmente soƚo a liveƚo local, cofà łéngua ordinaria asieme a 'l latin e a 'l itałian. Co ła fine de ła Republica, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łéngue par i ati ufiçiałi e aministrativi. Parò el só uxo on poco par volta el gà perdesto, almanco in parte, i registri leterari e aułici, riusendo però a rivar isteso a vette liriche mirabiłi con poeti come Biagio Marin de Grado. On altro poeta inportante l'è stà el triestin Virgilio Giotti, che'l poetava in triestin e normalmente el scrivéa in itałian.

Tra łe altre opere se ricorda inaxònta, l'Iliade de Omero traduçesta in veneto da Francesco Boaretti e in venessian da Giacomo Casanova; el "Inferno" de Dante Alighieri traduçesto in triestin da Nereo Zeper; e infine l'opera in padoan intitołà "Dialogo de Cecco da Ronchitti da Bruzene in perpuosito de la stella Nova", che ła parla de łe nóve teorie galileiane so 'l sistema sołar, e che secondo çerti studioxi ła xe stà scrita da Galileo Galilei co 'l pseudonimo de Cecco da Ronchitti (ancó se pol védarla inte ła biblioteca de l'Università de Padoa).

El progeto concepìo da Giuseppe Lombardo Radice de scrìvar e doparar testi scołastici in łéngoa inte'l ànbito de 'l Veneto (come in altre region), no'l ga mìa vù atuassion parché l'è stà fato durante el periodo fasista, int'un'epoca che el regime el vołéa invesse promóvar l'aprendimento de ła lengua itałiana reprimendo łe culture locałi, in maniera da çentrałizar ancora piasè el Stato itałian.

El 13 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto el ga aprovà ła Lege Regional n. 8/2007 de "Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" ('tutèƚa e valorixasion de ƚa ƚengoa e de ƚa cultura vèneta') che, riciamando i prinçìpi de ła "Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie" e anca sensa riconósar nisuna ufiçiałità giuridega a 'l uso de 'l vèneto, ła dà el dirito de protession e vałorisassion a ła łéngua veneta, daché conponente esensial de l'identità culturàl, sociàl, storica e çiviłe del Vèneto. Na Lege conpagna ƚa xe stà aprovà anca inte ƚa Region Friuli-Venesia Julia, el xorno 17 febraro 2011 (lege regional 5/2010).

Infine reçentemente a Treviso ghe xe stà serti casi 'ndove se gà deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe a i putei el vèneto a scóła, pena che i se gà resi cónto che ła łéngoa ła scuminsiava a no ésar pì masa parlada e conosesta da łe nove generassion .

Łe varianse de ła łéngoa vèneta[canbia | canbia el còdexe]

Drento de ła łéngua vèneta se pol distìnguar diverse varianse, seconda de ła xona. Vołendo far na clasificassion, se pol catar łe seguenti varianse prinsipałi:

Oltre a ste qua, ghe xe anca altre varianti piasè picinine, parlà inte łe varie comunità de Vèneti sparse in giro par el móndo (par savèrghene piasè, varda Vèneti en Itałia e 'nte'l Mondo).

Paroƚe Itaƚiane che ƚe vien da 'l Vèneto[canbia | canbia el còdexe]

Ƚe xe tantisime ƚe parole itałiane pì doparà che ƚe deriva da 'l Vèneto o da 'l Venesian. Secondo calchedun pì del 30% de łe parołe tałiane łe deriva dal Veneto, ła coaxi totałità dei termini marinari i xe de orìxene vèneta. Se pol dire che el Itałian el deriva da 'l Toscan e da 'l Veneto. El xe par sta raxòn che i itałiani i xe boni de capire on bon toco de chel che'l dixe un che'l parla in Vèneto.

  • Arsenale, itałianixassion de arsenal: ła jera ła fabrica de łe nave gestia dal stato Veneto
  • Ballottaggio, ła vien da bałota, che ƚa xera na bała picinina che ła doparava par łe ełession 'nte ła Republica de Venessia[1]
  • Cantiere, itałianixassion de cantièr, ła strutura de partensa per costruir na barca o na nave
  • Ciao: deriva dal saludo veneto s-ciavo vostro che col pasar dei secoli, prima xe deventà s-ciao e la fine ciao
  • Ditta: dal veneto dita, con cui in tei contrati comerciali se indicava le conpagnie comerciałi zà nominà in precedensa (cfr. "la sopradetta", "la suddetta" etc.)
  • Giocattolo, itałianixassion de zugàtolo: ła vecia paroła itałiana l'era "balocco"
  • Imbroglio, itałianixassion de brojo, deformasion de Broło cioè orto. De drio al Pałazzo Ducale ghe jera on broło indove i ndava i senadori venesiani par acordàrse prima de łe votassion: lori i "(in)Brojava" = "i se acordàva prima de votar"

Paroƚe ciapàe cofà exenpi de ƚa lengoa[canbia | canbia el còdexe]

Veneto etimo in Veneto Italiano etimo in Italiano
àmia / àmeda zia
àmoło susina goccia d'oro
anco' / ancoi / ancuo / onco’ (la) hunc + hodie oggi (la) hodie
arfiar ansimare
armełin (lt) armeninus albicocca (ar) al-barqūq
articioco o cioco (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf carciofo (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf
bàgoło confusione, divertimento, chiasso
bałéngo traballante, incerto (cosa); balordo, eccentrico (pers.)
bazoto di media consistenza; mediocre (fig.)
becàr (it) beccare beccare; pungere; essere piccante
becaro / -chèr macellaio
bioto (protogerm.) *blauta-; védar anca

(m.b.ted.) blōt, (nl) bloot, (ge) bloß

puro, mero, solo..., senza aggiunte in generale
bisèrgoła / łuxèrtoła / łixarda / rixarda / marisàndola/ sbaretoła (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta lucertola (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta
bixato/bisato (lt) bēstia, (vec) bixa anguilla
bogon / s·cióxo / bóvoło lumaca
bónbo fradicio
broar ustionare, scottare
broło orticello, piccolo frutteto
brónsa brace, carboni ardenti
bróxa brina
bruscàndoło germoglio di luppolo
bruscar potare
bruschin spazzola
buto germoglio
calìgo (lt) calìgine(m) nebbia (lt) nebula
càneva cantina
cantón (lt) cantus angolo
caréga (lt) cathedra sedia
catar trovare
ciàcołe chiacchiere
ciapàr (lt) captare prendere
cìcara / -chera tazzina
có (che) (lt) cum oppure (sl) ko quando
copàr (it) accoppare uccidere
còtoła, còtola (lt) cotta sottana
endeguro / ligaor ramarro
gòto, bicer (lt) guttus bicchiere
insìa (lt) in+exita uscita
jarin ghiaia fine, ghiaìno
larin / fogołaro / foghèr focolare, caminetto
mustaci (el) moustaki baffi
muso/musso asino
naranzsa arancia
nogara / noghera il noce
nome (che) / dome (che) / noma solo, solamente, soltanto
oben...oben o...o; o...oppure
om / on ciascuno, ognuno
pantegàna (sl) podgana ratto
pirón (el) pirouni forchetta
pocio / tocio sugo, salsa, residuo impuro di un liquido
s·ciantixo scintilla; lampo, fulmine
scarsèła tasca
sgrexénda / s·céxa scheggia
sghiràt (el) skiouros scoiattolo
sgnape (ge) Schnaps liquore
sgorlàr, scorlàr (lt) ex+crollare scuotere
signàpoła / barbastréjo / nòtoła pipistrello
snaròcio / snaròci caccola / caccole
sopa/ slota/ topa zolla
spazaòra / granadèlo scopa
supiàr, subiàr, sficiàr (lt) sub+flare fischiare
tacon toppa, rattoppo
tamixo setaccio
tardigar tardare, fare tardi, essere/fare ritardo
técia (lt) tecula pentola
téga baccello
toco pezzo, parte
tortor / piriòto imbuto
toxo/toso (it) tosare ragazzo
trincàr (ge) trinken tracannare
usma / usta fiuto
vaneza / vaneda aiuola
vegro aiola
vèrzar aprire
vés·cia/ vìs·cioła scudiscio, verga
véxa botte
vixeła / végna vigna
sata zampa
savata ciabatta

Note[canbia | canbia el còdexe]

  1. Dissionario de ła łéngua vèneta de Brunelli.

Espresion tipiche vènete[canbia | canbia el còdexe]

Coƚegamenti foresti[canbia | canbia el còdexe]