Łéngua vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
DAB list.svg Dezanbìgua – Se te serchi ła rejon Vèneto, védarse Vèneto

Vèneto
Nome locaƚeŁéngua vèneta
Tipolengua, łéngua viva e vulnerable language (en) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Parlà inItàlia, Croàsia, Slovenia, Argentina, Braxil, Mèsego, Romanìa
Autòctono deParlada in:
Parlanti
Totałesirca 8 000 000[1]

3 900 000, Nord-est Itaja (2007)
* 3 435 000,Vèneto
* 465 000 Friul-Venesia Julia e Trentin.
4 000 000, Braxil (2006).


50 00, Croasia (1994).
2 500, Chipiło (2011)
Caratarìsteghe
ScrituraAlfabeto łatin
TipoSVO (VSO inte łe domande), fuxionał, sełabega
Fameja
FiłozènezeŁéngue indoeoropee
Vulnerabiłità2 vulnerabile (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Còdazi
ISO 639-1roa (Łéngue romanxe)
ISO 639-3vec
SILVEC
Glottologvene1258 Cànbia el vałor in Wikidata
Linguasphere51-AAA-nb Cànbia el vałor in Wikidata
Ethnologuevec Cànbia el vałor in Wikidata
UNESCO1021 Cànbia el vałor in Wikidata
IETFvec Cànbia el vałor in Wikidata
Toco in lengua
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1
"Tuti i esari umani i nase łibari e conpagni par dignità e deriti. I xe indotài de ła raxon e de ła cosiensa e i ga da conportarse intrà de łori co spirito de fradei."
Destribusion zeogràfega
Idioma véneto.PNG
Distribusion zeografega del vèneto inte ła Venetia in blo e axur (par ła major parte dei łengoisti ła ła xe un poc pì granda).
On carteło tacà via inte na botega, che el dixe che łà i parla anca el vèneto

Ła łéngua vèneta ła ze na łéngua romanza parlà inte ła granda parte de łe Trè Venèsie, inte el Trentin sentro-orientałe. in tuto el Vèneto escludendo ła Ladìnia, e inte ła Venèsia Jùlia.

Al de fora del Trivèneto, el vèneto el ze parlà fortemente anca da ła menoransa vèneta autòctona de l'Istria e de ła Dalmàsia (in Croàsia) e dai desendenti dei migranti vèneti inte el Braziłe, inte i Stati de Rio Grando del Sul, Santa Catarina e Paranà, in zone de l'Arzentina e inte el comun de Cipiło in Mèsego.

El vèneto el ze parlà da sirca 4 milioni de persone inte el vèneto e se stima che ła sìpia parlada da 8 milioni de persone in tuto el mondo.

Ła łéngua vèneta ła ze reconosesta da ła rejon del Veneto dal 2007, da ła rejon Friułi-Venèsia Jùlia, dal 2010, e anca da l'UNESCO e dal Consejo de l'Eoropa, che i ła ga metesta inte ła łista de łe łengue minoritàrie e inte el Łibro roso de łe łengue in perìcuło[2]. L'Itàlia invese no ła reconose el vèneto cofà na łéngua minoritària. El còdaze identifegadivo lenguìstego del vèneto el ze ISO 639-3 vec.

El vèneto, numaro 15, inte ła mapa de łe łéngue romanxe in Eoropa

Difuzion e vitałità[canbia | canbia el còdaxe]

Destribusion ziogràfega[canbia | canbia el còdaxe]

Siben che el vèneto el raprezéntee el idioma tìpego de l'omònema rejon, i so confini lenguìsteghi no i corisponde co chełi aministrativi.

Mia tute łe parlae tradisionałi difondeste inte el Vèneto łe ze łéngua vèneta. Un ezénpio in rezalto el połe èsar cheło inte ła provinsa de Bełun sentrałe, aonde che se parla un diałeto de tranzision vèneto-ladin, che el divien ladin movéndose verso nord (alto Cordévołe e Cadore). Inte el baso Połèzene (ła popołarmente dita Transpadana ferareza) salta ai oci profonde influense emiliani, e inte el contenpo ghe ze ełeminti de lonbardo inte łe parlade drio ła riva veroneza del Garda. Inte łe parlae de racuanti sentri del Vèneto Orientałe, invese, se połe notar determenai inporti dal furlan. Łe va par de pì citae łe racuante picenine ìzołe lénguìsteghe zermanòfone pozisionae drio ła fasa de łe prealpe e alpe: se parla dei viłaji simbri de ła Lesìnia e de l'altipian dei Sete Comuni e del Cansejo (łéngua sinbra) e de Sapada (diłleto carinsian).

Da l'altra banda, el vèneto el vien parlà anca de fora dei confini de ła omònema rejon. In Trentin ghe ze àree tradisionalmente venetòfone el Primiero (de tipo feltrin), ła Valsugana (de tipo vizentin) e ła Vałagarina (de tipo veronezo); anca ła zona sentrałe de ła provinsa, ciapando drento el caołogo, el na parlada vèneta orizenada dal lonbardo.

In racuante zone del Friułi-Venèsia Jùlia ghe vien parlà el vèneto, racuante autòctone, altre de contato e altre inportae. Al primo grupo ghe fa parte łe parlae de Maran Lagunare e Grado, sentri costieri apartegnesti a ła Repùblega de Venèsia fin dei so scumisi (oncora inte el dì de uncó i conserva ła pronunsa venesiana de l'aprosimante pałatałe cofà [ʤ] contro de ła [j] del resto del Vèneto, cofà in fameja, mejo, ojo), el diałeto biziaco difondesto almanco dal XIV sècoło in racuanti sentri de ła zona de Monfalcon (Biziacaria) cofà iradiamento del dialeto gradeze[3][4]

Co ła stòrega espansion del venesian in altre zone, intrà el XV e el XIX sècoło, łe variante łe se ga difondesto anca a Muja e Trieste, Palmanova, e Pordenone e dopo inte i majori sentri de ła pianura (Portogruaro, Latizana, Magnago, Spiłinbergo, San Vito, Pòrcia)[Fonte nesesària]. Rełativamente a ła sità de Trieste, sità inte ła cuała fin al 1800 se ga parlà un diałeto ladin, el terzestin, po' sostituio da un diałeto vèneto cołoniałe (prinsipalmente venesian), el diałeto triestin, dopo de un cresimento de ła popołasion gavesto dal grando desviłupo e benefiso portà dal porto triestin intrà el 1860 e el 1915.[5] Inte ła parte pì osidentałe de ła provinsa de pordenon se ga difondesto par continuità lenguìstega na variante liventina, arente del trevizan rùstego[Fonte nesesària]. Inte ła parte pì osidentałe de ła provinsa de pordenon se ga difondesto par continuità lenguìstega na variante liventina, arente del trevizan rùstego[Fonte nesesària]. In tenpi pì arenti ai nostri, secondo dopo guerra, traverso ła difuzion del istrioto, el vèneto el se ga rinforsà inte ła sità de Gorìsia dato che, partindo dal 1948, drio i dati de łe asociasion dei èzułi, un terso de ła popołasion ła rezulta fata de èzułi istrioti[6] e uncó ła convive co ła łéngua furlana, slovegna e italiana[7][Fonte nesesària] Se parla de fianco al furlan anca el vèneto in granda parte dei sentri urbani del Friułi meridionałe, da Palmanova a Cormons, Gradisca, Ruda, Acuileja e Servignan etc., frecuentemente alternando i do rezistri lenguìsteghi, inte na situasion de diglosia.[8] El diałeto vèneto-udinezo, anca se metesto inte ła leje rejonałe 5 del 2010 cofà patrimònio culturale de ła rejon Friułi-Venèsia Jùlia, el ga vedesto el nùmaro dei parlanti sbasarse in magnera forte e el so prestijo decader cuazi totalmente.[9]

Senpre vèneti e de influensa venesiana i ze i diałeti de ła costa istriana e dàlmata, i cuałi i ga vedesto na diminusion de estension e parlanti par via de l'Èzodo zulian-dàlmata del secondo dopoguera, ma che in vàrie zone el ze oncora capio e grandamente parlà, anca cofà łéngua secondària de persone mariłéngui croati; el drentotera istrian e dàlmata, el ze invese, sta senpre de łéngua slovegna e croata. Trase de łéngua vèneta i połe èsar catai anca in Gresa, par via de łe ex-cołònie venesiane.

Istòria[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Leteratura in lengua veneta.

Inte ła Venesia, par via de la concuista romana, dal II secolo d.C. el latin el ghea tacà ndar drento inte ła vita dei Veneti, che i ga parò senpre mantegnesto ła so łengua de l'epoca: El venetego, dal III secoło d.C, el Latin inte ła so variansa volgar e local, el jera drio vegner doparà senpre de pì, parvia de la difuxion del cristianesimo. Dapò un tenpo de bilenguismo, el taca un longo proçeso de influensasion e de mis-ciamento intrà łe do łéngue, posìbiłe anca grasie a la parentela intrà ste do. Sto proceso el porta a la nasita de la łéngua vèneta torno a la fin del VII secoło d.C., oncor pì influensada dal Latin.

Xà dal VIII secolo se pol catar fora dei testi in vèneto, caxi ovio xe dire che el Veneto de l'epoca el jera difarente in confronto a chel de oncò, el primo el xe l'Indovineło veronexe del VII secoło.

Man man che el Vèneto, xà dal X secoło, el jera drio sparpagnarse in Istria e Dalmasia, el se jera pianeto drio perdarse in tel Friul e inte łe vałi ladine, co el desviłupo del furlan e del ladin.

Dal XII e XIII secoło ghe xe na nova revołusion del Veneto, el ga tacà esare doparà in tei documenti legałi, documenti del trafego, tratai internasionałi, poexia e epega. I primi testi famuxi del 1100 i xe el Ritmo bełumat, so ła concuista del Castel d'Ard, e i versi d'amor de ła canson cuando eu stava in le tu' cathene, tuti e do del XII secoło. Inportante ła xe ła forte produsion de opare łiterarie fate soratut par contentar ła domanda e i gusti de łe nove clase çitadine. De particołar interese ła xe ła produsion de ła Scoła Veronexe, co primo intrà tuti Jacomin da Verona. De area padoana, ghe xe el Łanjo de ła Mujer Padoana o de ła Bona çilosia de autor sconosesto. In tel trexento ła pì granda xona de produsion łiteraria in vèneto ła xe cheła de Padoa, seguìa da ła Marca trevixana e da cheła de Venesia. De sto secoło, ghe xe un gran mucio de opare łeterarie e algune istoreghe e sientifeghe.

El vèneto, dapò esar deventà łéngua de ła cultura e de ła łiteradura inte ła Venesia e inte ła Republega Vèneta tuta, el deventa łéngua franca, soratuto par el trafego, e ła gode de na granda difuxion internasionałe grasie a i trafeghi de ła Republega Vèneta. Oncora indeso, el xergo marinaro in tel mondo el xe soratuto conponesto da parołe derivanti o de ła lengua vèneta.

Tutociò, el vèneto no'l se ga mai inposto cofà na łéngua łiteraria internasioał o inte ła penìzoła, parché gh'è tocà confrontarse co esponenti łiterari inportanti in toscan, ositan e fransex.

Da el XV e XVI secoło ghe xe ła fiorida del vèneto inte ła siensa, i vien scrivesti tratadi de alxebra, medexina, biołoxia, navigasion, połitołoxia e astronomia[10]. De particołar inportansa inte el anbito sientifego, ła xe el opara '"Arte de ' l abaco", del 1478, scrivesta da un anonimo insegnante in łengua vèneta, el xe el primo testo stanpà inte el mondo osidentał so el insegnamento de l'aritmetiga e ła matematega, e un dei primi testi sientifeghi stanpài de tuta Eoropa. A Venesia, cavedał de a stanpa, i vien stanpài pì de domie łivri inte el cuatrosento e ła major parte i xe in vèneto. Tra i pì inportanti łeteradi del tenpo ghe xe Leonardo Giustinian, creator de opare de carater amoroxo, Iacopo Sanguinacci, erede de ła tradision cortexana de Francesco di Vannozzo e de Antonio Beccari, Giorgio Sommariva e Antonio Vinciguerra, co ła poexia satirega, Andrea Navagero, orador e poeta, i 'storeghi Marco Antonio Sabellico e Pietro Bembo. Intrà el XV e XVI secoło se dexviłupa el xenere teatrał, che in vèneto conose el pì gran autor del Rinasiment Ruzante, altri cofà Andrea Calmo. Ghe xe un fiorir de poeti in łéngua vèneta cofà: Alvise Priuli, el fiłoxofo Nicolò Leonico Tomeo, Paolo Canale, Bernardo Navagero, Daniele Barbaro, Girolamo Querini, Trifone Gabriel, Piero Aretin, Mafeo Venier, Veronica Franco e tanti altri 'ncora. Da dir che Daniele Barbaro el ga fat stanpar el primo tratà de prospetiva. Sebastian Eriso el xe stà un dei fondaturi de ła numismatega e Bernardo Capeło ga scrit el cansonier. Inte el miesiesento se defarensa el poeta Dario Varotari el xoane. El seteseto vede al opara un dei pì gran comediografi de senpre Carlo Goldoni, che co łe so opare in vèneto, mete in at ła reforma goldoniana del teatro. Altri łeterati che i scrive in vèneto del tenpo i xe: Zorzo Bafo, Anton Maria Lanberti, Anzeło Maria Labia, Lodovico Pastò, Francesco Griti e Pietro Burati. L'Iliade de Omero ła vien tradusesta in vèneto da Giacomo Casanova e Francesco Boaretti, el "Inferno" de Dante Alighieri tradusesto da Nereo Zeper

Co ła fin de ła Serenisima, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łéngue par i ati ofisiai e aministradivi. Ła łéngua vèneta ła resta ła łéngua del popoło, parò el un poc par volta el ga perdesto, almanco in parte, i rexistri łiterari e aułisi, riusendo parò a rivar istes a vete łirighe mirabiłi co poeti fà Biagio Marin, Virgilio Giotti, Berto Barbarani, Eugenio Ferdinando Palmieri, Ernesto Calzavara, Giacomo Noventa, Andrea Zanzotto, Gian Mario Villalta, Ivan Crico, Luciano Cecchinel e Paolo Steffan.

A difarensa del Inpero austriago, da co el Vèneto el xe sta invadesto dal Itaja, sta cuà ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto[Fonte nesesària], che no se pol insenar a scòa e uxar par documenti, ati e mexi de comunegasion ofisiai, traverso el scorajament del so uxo anca so i mexi de comunegasion a favor del tajan. L'Itaja no ła ga mai reconosesto el vèneto cofà na łéngua, e donca no ghe dà mìa el statudo de łéngua minoridaria. Durante el periodo fasista ła represion de łe culture e de łe łéngue locai, cofà el vèneto, łe xe deventà oncora pì ferose.

El 13 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto el ga aprovà ła Leje Regional n. 8/2007 de "Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" ('tutèła e valorixasion de ła łéngua e de ła cultura vèneta') che, riciamando i prinçìpi de ła "Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie" e anca sensa reconósar nisuna ufiçiałità giuridega al uso del vèneto, ła dà el dirito de protesion e vałorisasion a ła łéngua veneta, daché conponente esensial de l'identità culturàl, sociàl, storega e çiviłe del Vèneto. Na Leje conpagna ła xe stà aprovà anca inte ła Rejon Friuli-Venesia Julia, el dì 17 febraro 2010 (leje regional 5/2010).

Infin reçentemente a Treviso ghe xe stà serti casi andove se ga deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe a i putei el vèneto a scóła, pena che i se ga resi cónto che ła łéngua ła scuminsiava a no ésar pì masa parlada e conosesta da łe nove generasion[Fonte nesesària].

Łe varianse de ła łéngua vèneta[canbia | canbia el còdaxe]

Mappa Dialetti Veneti.png

Drento de ła łéngua vèneta se pol distìnguar diverse varianse, seconda de ła xona. Vołendo far na clasifegasion, se pol catar łe seguenti varianse prinsipałi:

Oltre a ste cua, ghe xe anca altre varianti piasè picinine, parlà inte łe varie comunità de Vèneti sparse in giro par el móndo (par savèrghene piasè, varda Vèneti in Itàlia e inte el Mondo).

Łèsego[canbia | canbia el còdaxe]

Parołe Itałiane che łe riva dal Vèneto[canbia | canbia el còdaxe]

Łe xe tantisime łe parole itałiane pì doparà che łe deriva dal Vèneto o dal Venesian. Secondo calchedun pì del 30% de łe parołe tałiane łe deriva dal Veneto, ła coaxi totałità dei termini marinari i xe de orìxene vèneta. Se pol dire che el Italian el deriva dal Toscan e dal Veneto. El xe par sta raxòn che i itałiani i xe boni de capire un bon toco de chel che el dixe un che el parla in Vèneto.

  • Arsenale, itałianixasion de arsenal: ła jera ła fabrica de łe nave gestia dal stato Veneto
  • Ballottaggio, ła vien da bałota, che ła xera na bała picinina che ła doparava par łe ełesion inte ła Republega de Venesia[11]
  • Cantiere, itałianixasion de cantièr, ła strutura de partensa par costruir na barca o na nave
  • Ciao: deriva dal saludo veneto s-ciavo vostro che col pasar dei secoli, prima xe deventà s-ciao e la fin ciao
  • Ditta: dal veneto dita, co el cual in tei contrati comersałi se ghe dixea a łe conpagnie comerciałi xà nomenà in precedensa (cfr. "la sopradetta", "la suddetta" etc.)
  • Giocattolo, itałianixasion de xugàtolo: ła vecia paroła itałiana l'era "balocco"
  • Imbroglio, itałianixasion de brojo, deformasion de Broło o sia orto. De drio al Pałaso dogałe ghe jera un broło indove i ndava i senadori venesiani par acordàrse prima de łe votasion: lori i "(in)Brojava" = "i se acordàva prima de votar"

Difarense del łèsego[canbia | canbia el còdaxe]

Veneto ètemo in Veneto Italian ètemo in Italiano
àmia / àmeda zia
afàre affare / faccenda
àmoło susina goccia d'oro
an ? vero? / cosa?
anco / ancoi / ancuo / onco’ / unquò (la) hunc + hodie oggi (la) hodie
ànxoło angelo
arfiar ansimare
armełin (lt) armeninus albicocca (ar) al-barqūq
articioco o cioco (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf carciofo (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf
bàgoło confusione, divertimento, chiasso
bałéngo traballante, incerto (cosa); balordo, eccentrico (pers.)
baxoto di mèdia consistensa; mediocre (fig.)
becàr (it) beccare beccare; pungere; essere piccante
becaro / -chèr macellaio
bioto (protogerm.) *blauta-; védar anca

(m.b.ted.) blōt, (nl) bloot, (ge) bloß

puro, mero, solo..., senza aggiunte in generale
bisèrgoła / łuxertoła / łixarda / rixarda / marisàndola/ sbaretoła (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta lucertola (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta
bixato/bisato (lt) bēstia, (vec) bixa anguilla
bogon / s·cióxo / bóvoło lumaca
brónbo fradicio
broar ustionare, scottare
broło orticello, piccolo frutteto
brónsa brace, carboni ardenti
bróxa brina
bruscàndoło germoglio di luppolo
bruscar potare
bruschin spazzola
buto germoglio
calìgo (lt) calìgine(m) nebbia (lt) nebula
càneva cantina
cantón (lt) cantus angolo
caréga (lt) cathedra sedia
catar trovare
ciàcołe chiacchiere
ciapàr (lt) captare prendere
cìcara / -chera tazzina
có (che) (lt) cum oppure (sl) ko cuando
copàr (it) accoppare uccidere
còtoła, còtola (lt) cotta sottana
endeguro / ligaor ramarro
gòto, bicer (lt) guttus bicchiere
insìa (lt) in+exita uscita
jarin ghiaia fine, ghiaìno
larin / fogołaro / foghèr focolare, caminetto
mustaci (el) moustaki baffi
muso asino
naransa arancia
nogara / noghera il noce
nome (che) / dome (che) / noma solo, solamente, soltanto
oben...oben o...o; o...oppure
om / un ciascuno, ognuno
pantegàna (sl) podgana ratto
pirón (el) pirouni forchetta
pocio / tocio sugo, salsa, residuo impuro di un liquido
renga aringa, ma anche colpo secco, botto
s·ciantixo scintilla; lampo, fulmine
scagno sgabello
scałon scala a pioli
scarsèła tasca
scarto-so cartoccio
sgrexenda / s·céxa scheggia
sghiràt (el) skiouros scoiattolo
sgnape (ge) Schnaps licuore
sgorlàr, scorlàr (lt) ex+crollare scuotere
signàpoła / barbastréjo / nòtoła pipistrello
snaròcio / snaròci caccola / caccole
sopa/ slota/ topa zolla
spasaòra / granadèlo scopa
supiàr, subiàr, sficiàr (lt) sub+flare fischiare
tacon toppa, rattoppo
tamixo setaccio
tardigar tardare, fare tardi, essere/fare ritardo
técia (lt) tecula pentola
téga baccello
toco pezzo, parte
tortor / piriòto / inpìria imbuto
toxo (it) tosare ragazzo
trincàr (ge) trinken tracannare
usma / usta fiuto
vanexa aiuola
vegro aiola
vèrxare aprire
vés·cia/ vìs·cioła scudiscio, verga
véxa botte
vixeła / végna vigna
sata zampa
savata ciabatta
savaton ciabattone, letteralmente chi tira la ciabatta, colui che non si impegna
suca zucca
sucòło zucchina, ma anche sinonimo di testa
sucàra pianta delle zucchine

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. https://www.ethnologue.com/language/vec
  2. helsinki.fi, http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_index.html#Italy.
  3. Mario Doria, Né friulano, né triestino. Il Vocabolario fraseologico del dialetto «bisiàc», 1985.
  4. Carla Marcato, La venetofonia in Friuli Venezia Giulia, nº 34, Studi italiani di Linguistica Teorica e Applicata, 2005, 509-515.
  5. Storia del dialetto triestinovenetostoria.wordpress.com.
  6. Andrea Ioime, L'eredità dell’esilio: vip e debiti, in Il Friuli, 16 febbraio 2019.
    «Dati ufficiali non ce ne sono, ma secondo le stime delle associazioni, almeno 60mila esuli istriano-dalmati, e i loro discendenti, sono residenti nella nostra regione: due terzi a Trieste, 10mila a Udine, altrettanti a Gorizia».
  7. Fonte: Elaborazione a cura del Servizio statistica RAFVG (Regione Autonomia Friuli-Venezia Giulia), Comuni di lingua slovena in Provincia di Gorizia (PDF)Regione Friuli Venezia Giulia. Comuni di lingua friulana in Provincia di GoriziaRegione Friuli Venezia Giulia.
  8. Sabine Heinemann, Manuale di linguistica friulana, Graz, Karl-Franzens-Universität, 2015.
  9. Questo è il risultato delle ricerche di Federico Vicario, linguista, docente universitario e presidente della Società Filologica friulana, che si è occupato a più riprese di questo dialetto, quale docente di linguistica all'Università di Udine.|accesso=8 aprile 2019}}
  10. http://www.academiabonacreansa.eu/la-lingua-veneta/
  11. Disionario de ła łéngua vèneta de Brunelli.

Vara anca[canbia | canbia el còdaxe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Łigamenti foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Modeło:Łéngue romanze

Controło de autoritàGND (DE4187484-5 · NDL (ENJA00560589
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Łéngua_vèneta&oldid=1065039"