Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Venèsia
comun
Venèsia – Stema Venèsia – Bandiera
en xiro orario: piasa San Marco, na panoramega de ła sità, el Gran Teatro ła Fenise, l'ixoa de San Zorzi Major e 'l Canal Grando.
en xiro orario: piasa San Marco, na panoramega de ła sità, el Gran Teatro ła Fenise, l'ixoa de San Zorzi Major e 'l Canal Grando.
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Rejon Veneto – stema Veneto
Provincia Venesia – stema Venesia
Sìndico Luigi Brugnaro (independente de sentro-drita) dal 15/6/2015
Teritorio
Coordinae 45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945Coordinate: 45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945
Altitudine 2,54 [1] m s.l.m.
Superfise 415,9[2] km²
Aque interne 257,73 km² (61,97%)
Abitanti 260 897[3] (30/11/2011)
Densità 627,31 ab./km²
Frasion 6 munisipałità
Comuni confinanti Canpàgna, Cavałin-Treporti, Cióxa, Marcon, Marteago, Ła Mira, Mojan (TV), El Muxil, Cuarto d'Altin, Scorsè, Spinea
Altre informasion
Còd. postałe da 30121 a 30176
Prefiso 041
Fuxo orario UTC+1
Còdexe ISTAT 027042
Còd. catasticałe L736
Targa VE
Cl. sismega 4
Cl. climatega xona E, 2345 GG[4]
Nome abitanti venesiani
Patrono San Marco Vangełista
Dì de festa 21 de novenbre (de jure tałiana) 25 de apriłe (de facto)
Locałixasion
Italy location map.svg
Venèsia
Italy relief location map.jpg
Venèsia
El teritorio de Venesia 'nte ła provinsa de Venesia
El teritorio de Venesia 'nte ła provinsa de Venesia
Sito istitusionałe
(IT)
« [...] quale Città unico albergo ai giorni nostri di libertà, di giustizia, di pace, unico rifugio dei buoni e solo porto a cui, sbattute per ogni dove dalla tirannia e dalla guerra, possono riparare a salvezza le navi degli uomini che cercano di condurre tranquilla la vita: Città ricca d'oro ma più di nominanza, potente di forze ma più di virtù, sopra saldi marmi fondata ma sopra più solide basi di civile concordia ferma ed immobile e, meglio che dal mare ond'è cinta, dalla prudente sapienza dè figli suoi munita e fatta sicura »
(VEC)
« [...] cual Sità ugnoło albergo ai nostri dì de łibartà, de justisia, de paxe, ugnoło receto dei boni e soło porto al cual, sbatue par ogni 'ndo da ła tiranìa e da ła guera, łe pol catar salvesa łe nave dei omeni che i serca de far na vida serena: Sità rica de or ma pì de nominansa, potente de forse ma pì de virtù, fondà sora forti marmari ma sora pì forti baxe de sivił concordia ferma e imovił e, mejo che dal mar dal cual ła xe senta, da ła prudente sapiensa de i so fioi difexa e fata segura »


Venèsia ła xe na sità de 260 802 àneme. Situada inte ƚa region storego-giogràfega omonima, infrà el golfo che da eƚa ciapa el nòme e ƚa piana Vèneta, ƚa xe caoliogo de l'omonima sità metropoƚitana e de ƚa region Vèneto. Primo comun de ƚa region par popoƚasion e superfise, el comun venesian el ga un toco del so teritorio inte ƚa laguna che ciapa el nòme da la sità, 'ndove che se cata anca el sentro storego sitadin, co sirca 82 000 abitanti, e 'n altro toco in teraferma, che ga come sentro prinsipaƚe Mestre, co sirca 260 000 abitanti.

Ƚa sità ƚa xe sta par pì de miƚe ani caoliogo de ƚa Repùblega Vèneta, che ła ga fata conosar al Eoropa e al Mondo, e ƚa xe soranomenà ła Serenìsima o anca ła Dominante. Venesia ła xe da tuti considerà una de łe pì beƚe sità al mondo par łe so carateristeghe urbanisteghe, par el so patrimonio artistego, storego e anca culturae e defati l'intiera sità co tuta ła só łaguna ła xe stà diciarà, 'ntel 1979, patrimonio del'umanità da l'UNESCO.

Giografia[canbia | canbia el còdexe]

Flag of UNESCO.svg Bene proteto da l'UNESCO
Patrimonio de l'umanità
Venesia e ła so łaguna
Venice and its Lagoon
San Marco.jpg
Tipologia
Criterio (i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi)
Pericolo Bene mia in pericolo
Anno 1987
Scheda inglese
francese
Patrimoni de l'umanità in Itałia

Ła sità de Venesia ła xe divixa 'ntei sie sestièri de Dorsoduro, Santa Cróxe, San Poło, San Marco, Canarégio e Casteło, ła xe sviłupà sora ben 118 ixołéte cołigade da 354 pónti e divixe da 177 tra rii e canałi. A cauxa de ła soa morfołogia el corpo prinsipal de Venesia, se fotografà da l'alto, el ga l'aspèto de un pése.

Ìxołe[canbia | canbia el còdexe]

Infra łe ixołe più grande recordémo Torseo, Muran, Buran, San Sèrvoło, ła Zueca, San Zorzi Magior, (che però el fa parte del sestier de San Marco), Pełestrina, Povegia, San Clemente, San Francesco del Dexerto, San Làzaro dei Armeni, San Michièl, Santa Maria de ła Grasia, Sant'Erasmo, łe Vignołe, el Lido de Venesia.

L'ixoła de San Sèrvoło ła xe de propietà de ła Provincia de Venesia e ła se cata su ła diagonal Piassa San Marco-San Làzaro dei Armeni.

Teraferma[canbia | canbia el còdexe]

El comun de Venesia, se no consideremo ła superfisie de aqua, el se cata su ła teraferma per la magior parte. Ła teraferma ła ga anca paréci più abitanti, a ocio 180.510 [5], a desferénsa de na volta. El séntro storico el xé deventà manco popołà datorno al 1960 e da eora ła fòrbexe ła se ga slargada miga poco. Ultimamente, considerando l'emigrasion anca da łe xone de teraferma verso comuni fora, ła desferénsa no ła xé drio créser. I séntri prinsipałi de ła teraferma i xé Mestre (tèrmine chel pol eser doperà per parlar de tuti sti posti), Marghera, Carpenèo, Malcontenta, Fàvaro Vèneto, Canpalto, Tesèra, Cirignago, Dexe, Zelarin e Trivignan.


Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda łe pajine Repùblica de Venesia e Istòria de Venèsia.


Ła łaguna de Venesia ła se ga formà torno al 800 v.C., prima ghe jera on anbiente fluvio-pałustre, abità dai vèneti antighi, che i pratichea ła pesca, sunava sal, i se dedichea ai trasporti par mar, al trafego e a altri mestieri conpagni. Grasie a łe navi vènete, ła łaguna ła jera el snodo dei trafeghi che i cołighea el Mediteraneo, soratuto l'Adreatego e ła Gresia, co co 'l sentro e 'l nord del Eoropa[6][7].

Co ła concuista romana de gran parte del Mediteraneo, torno al II secoło v.C., ghe xe na cea redusion de sti trafeghi fin al invaxion romana del Vèneto (dal 59 v.C. al 49 v.C.) co i trafeghi i ga na pì granda redusion. I romani i fa ła centuriasion de tuta ła fasia łagunar, che se pol vedar anca ai nostri dì da łe foto al satèłede. 'Nte sta evoca i sentri prinsipai de ła łaguna i xe Altin, so ła strada che da Pàdova ła portea a Aquiłeja, Cioxa e Torseło, ixołeta a nord del sentro de Venesia dita el so pì vecio insediamento[8].

Céxa de San Giacomo de Rialto

Drio ła storiografia tradisionał[9], el primo insediamento a Venesia el xe stà Rivo Alto (Rialto de des) el fondà el 25 de marso del 421 co ła consacrasion de ła cexa de San Xacometo a Rialto, so łe rive del fondo canal navigàbiłe, ancuo Canal Grando. Ła fondasion de Venesia in verità ła xe stà na roba pì łonga, parvia de łe invaxion barbàreghe, i abitanti de ła teraferma i ghe ga catà protesion daspò łe desferénte ondae de invaxion barbàreghe che xé cascade dal V secolo, en particolare queła una del 421.[10]

'Ntel VI secolo, sotto el stàbil governo del Regno dei Ostrogoti, Cassiodoro ne dà un detagià quaro de ła vita in łaguna de quei ténpi.

Riunidi conpagni a tuta l'Italia al'inpero co ła pramàtica sansion de Giustinian del 554, i teritori de ła Venetia i xé de nóvo travolti sóto de ła spinta del'invaxion łongobarda del 568, che ła vede el Patriarca de Aquiłegia refugiarse 'nte ła łaguna de Gravo, Rialto e i altri insediaménti costieri popołarse di pròfughi che i ga abandonà l'entrotera.[11]

Par scapar via dai invaxóri łe popolasion de ła canpagna intorno łe xe emigrà 'nte łe ixołete de ła Laguna, ma no so quełe indove che deso a ghe xe Venesia, ma pì a Nord so el atuale Torseło; questo parché in quełe zone ghe gera xa łe capane de pescadori de łe sità romane (Altin so tute, anca parché 'ncora ancó el xe ła pì visina a ła Laguna), 'ndo i tegniva tuta l'atresadura. Dópo vari aveniménti sti "łagunari" no i se sentéva pì siguri e par defèndarse i se ga rintanà al Lido. Infine i rifugiài, che ormai i gera int' una parte de ła Laguna segura, par sfrutar comunque i cołegaménti co ła teraferma in un periodo deso pì tranquiło, i se ga definitivamente trasferìo 'nte l'ixola de "Rivoalto", inte ła zona de l'atual Rialto. Da qui xe stae abitade tute łe ìxołe de l'arcipèlago de Venesia, fortifegando łe rive co grosi pałi de legno e fango protetivo, che anca ancuo i tien in piè sta sità.

Tirada su 'ntel 697 ła Venesia a ducado dipendente dal'Exarcado de Ravena, co cavedal prima a Eracliana, dónca Metamauco, dópo de ła tentada invaxion franca de Pipin Carloman, 'ntel'821 ła pì segura Rialto ła xé deventada cavedal del Ducado de Venesia, tołendo 'ntel ténpo el nome isteso del teritorio e de ło Stato e deventando definidivamente Venesia.[12]

Ła visinansa col'Inpero franco, el raporto priviłegià col'oriente Bixantin e al steso ténpo ła distansa da Costantinòpołi ła ghe ga fata un dei prinsipałi porti de scanbio fra l'osidente e l'oriente, permetendo el sviłupo de na clase mercantil dinàmega e intraprendente che 'ntel giro de quatro sècołi sirca ła fa deventar ła sità da insediamento sconosiudo a avanposto imperial a potensa paróna dei mari. Da ła conquista de ła Dalmàsia co ła spedision de Pietro II Orseolo 'ntel Miłe fin ła Quarta Crosiada, co ła conquista el sachegio de ła cavedal bixantina, soto ła guida de Enrico Dandolo, ła fondasion del'inpero colonial[13][14]

Ła xé mèsa drénto fra łe Repùbliche marinare, insieme a Gènova, Pixa e Amalfi, dónca el leon de San Marco, enblema de ła Serenìsima, el ghe xé 'nte łe insegne marine de ła bandiera itałiana.

El cao del governo el gera el Doxe (dal latin dux), che col 'ndar vanti del tempo, el ga visto el só poder senpre più controłà da nóvi òrgani istitusionałi. Paréci Doxi, soratuto prima del'ano miłe, i se ga visti obligai a tór i vóti parché i sitadini i łi credeva masa bramoxi de poder: qualchedun el xé stà anca copà. Al màsimo de ła sóa potensa, 'ntel XIII sècoło, Venesia ła dominava gran parte de łe coste dell'Adriàtico, region come ła Dalmàsia, l'Istria, un mucio de łe ìxołe del'Egeo, Candia, Sivro, Corfù, e ła gera ła prinsipal poténsa miłitar fra łe prinsipałe forse mercantiłe 'ntel Medio oriente. 'Ntel XV sècoło el teritorio de ła Repùblica el se slargava da Bresia al'Istria, e da parte del'atual provincia de Bełun, al Poléxine vèneto.

'Ntel XVIII sècoło Venesia ła gera fra łe sità più rafinade d'Europa, co una forte influensa su arte, architetura e leteradura del ténpo. El teritorio de ła Repùblica de Venesia el conprendeva Vèneto, Friułi, Istria, Dalmàsia, Càtaro e parte de ła Łonbardia. Dópo più de 1000 ani d'indipendensa, el 12 de magio 1797 el doxe Ludovico Manin e el Magior Consegio i xé stai obligai da Napoleone a 'ndar via, par proclamare el "Governo Provixorio de ła Munisipałità de Venesia".

Col Tratado de Canpoformio fra franséxi e austrìasi, el 17 de otobre 1797 ła "Munisipałità de Venesia" ła ga smeso de èserghe e i sói teritori, chei xé ndai a formar ła "Provincia vèneta" soto Francesco II, i xé stai dati al'Àustria: i Austrìasi i xé intrai in sità el 18 de genaro 1798. 'Ntel 1848 ła ga partesipà ativamente ai moti rivołusionari, soto l'inisiativa de Daniele Manin. 'Ntel 1866 ła xé entrada a far parte del Regno d'Italia. El 21 de otobre del 1866 ghe xé stà in Vèneto el plebisio chel ga visto vìnser el sì al'anesion al'Itałia col 99,9% dei voti favorévołi del'ełetorà ativo (come portà drio da łe fonte).

Venesia dal satèłite
Mestre dal satèłite

Monuménti e łóghi inportanti[canbia | canbia el còdexe]

Ła Baxìłica de San Marco col canpanièl e łe Procuratie

El cor de ła sità de Venesia el xé Piaza San Marco, l'ùnega che ła se tol el nome de piasa: le altre strade slargae łe xé ciamade infati "canpi" o "canpiełi". Ła Baxìłica de San Marco ła se cata a'n estremo de ła piasa, cołorada d'oro e rivestida da moxàisi chei conta ła storia de Venesia, asieme ai maravegióxi basoriłievi chei rafigura i mexi del'ano. Sóra ła porta prinsipal, i quattro cavałi de bronxo de Costantinòpołi, (i xé copie: i orixenałi i xé drénto al muxeo de San Marco) i recorda ła quarta Crociada del 1204. Ła sóa forma a cróxe greca ła xé coverta da sinque grandìsime cùpołe. Ła xé ła tersa Baxìłica dedicada a San Marco che ła xé stada tirada su in sto lógo qua: łe prime dó łe gera 'ndae xó. El par che sta version qua ła sia stada ispirada da ła Céxa dei Santi Apòstołi de Costantinòpołi. El drénto el xé coverto de moxàisi a sfondo oro chei rafigura pasi bìblisi e ałegòrisi. Ai prinsipi, ła gera ła cappeła privada dei Doxi de ła Repùblica de Venesia.

El Pałaso Dogal el se cata a fianco de ła Baxìłica: ła Porta de ła Carta, maravegióxa opra de Bartolomeo Bon, ła xé el łor cołigamento, e ancuo ła xé el svódo del muxeo de Pałaso Dogal. L'intrada prinsipal ła xé sul lai chel varda a ła laguna. Sede del governo de ła Serenìsima, el xé stà tirà su 'ntel XV sècoło co màrmari d'Istria. Qua ghe stava un casteło, ma daspò i eło ga incendià per far 'ndar fora Pietro IV Candiano che ghe gaveva catà recèto durante na rebełion. Ancuo el Pałaso el xé un muxeo, co opre dei megiori artisti venesiani: ła Biblioteca Sansovina, che ła se cata drénto, ła verxe de łe mostre a ténpo łimità. Da védere łe xé anca ła Sała del Magior Consegio, che per sècołi ła xé stada ła più granda sede de governo del mondo, el Ponte dei Sospiri, łe prexon e i Pionbi.

Vanti al Pałaso Dogal ghe xé el canpanièl de San Marco: tirà su 'ntel 1173 come faro per i navigadóri, el xé stà consà da Bartolomeo Bon 'ntel XV sècoo. El xé crołà el 14 de ługio 1902 e el xé stà tirà su de novo per intrego. Ła logeta in màrmaro roso de Verona ła xé n'opra de Giacomo Sansovin, e su de sta qua se cata i basoriłievi chei rafigura ałegorie coi grandi rexultai de ła Repùblica del Leon.

El Ponte de Rialto el cołiga i sestièri de San Poło e de San Marco.

N'altro sìnboło de ła sità el xé el Ponte de Rialto: opra de Antonio Da Ponte, el xé stà tirà su 'ntel 1591. El gera l'ùnega maniera per traversar el Canal Grando a pie: infati, el xé restà l'ùnego ponte fin al 1854, có i ga fato el Ponte del'Academia (ancuo existe anca el ponte dei Scalsi e el ponte de ła Costitusion). Sui lai del corpo sentral se cata negosi de luso mentre, a ła fin del ponte, 'ntel sestièr de San Poło, ła tradisional pescheria e ła céxa de San Giacometo de Rialto.

Altri inportanti monuménti venesiani i xé l'Arsenal, ła baxéłega de Santa Maria de ła Sałute, ła baxéłega de Santa Maria Glorioxa dei Frari, łe sinagoghe del Gheto.

Popołasión[canbia | canbia el còdexe]

Evołusion demografega[canbia | canbia el còdexe]

Evołusion demografega del intier comun de Venesia. Abitanti censii

Evołusion demografega del sentro storego (i 6 sestier) de Venesia. Abitanti censii

Par na coreta łetura dei dati dal 2 de avrił del 1999, dopo on referendum, xe stà fato el comun de Cavałin-Treporti, de 11.700 aneme.

Dal 1951 el sentro storego de Venesia ga perdesto sirca el 70% de ła popołasion che 'l xe rivà al so masimo de 175 000 aneme, fin a redur a łe 53 976 aneme del 2017. Senpre 'ntel 1951, ła proporsion tra sentro storego, ixoe e teraferma jera de 55:14:21, 'ntel 2017 de 21:11:68.

Sentro Storego Isoe Teraferma Łaguna (Sentro storego + ixoe)
1901 146 672 21 064 20 597 168 276
1931 163 359 32 826 53 957 196 185
1951 174 808 (record) 44 037 96 966 218 845
1960 145 402 49 025 152 575 194 427
1975 104 206 49 670 210 674 153 876
1990 78 165 47 271 192 770 125 436
2005 62 296 31 035 176 449 93 331
2017 53 976 28 027 179 776 82 003

Persone ligà a Venesia[canbia | canbia el còdexe]

Varda anca la lista dei Doxi de ła Republica de Venessia

Aministrasion[canbia | canbia el còdexe]

Ca' Farseti.
Ca' Loredan

Ca' Farseti e Ca'Loredan, do gran bei pałasi, i xe łe do sedi del comun de Venesia.

Xemełaji[canbia | canbia el còdexe]

Venesia ła xe zemełàda co:

Acordi de cooperasion[canbia | canbia el còdexe]

Venesia ga acordi de cooperasion co:


Venesia o Venexia?

Al di de ancuó, fra i tanti modi de scrìvar vèneto, se uxa scrìvar Venesia (anca Venessia, co ła dópia s a l'itałiana) o Venexia. Sul parché de 'sto fato qua no se sa mìa tanto, ma ghe xe de łe próve indirete, che in sto caxo qua tute dó łe scriture łe va ben parché łe riflete dó pronunce, tute dó bone. Partimo da un fato. In vèneto el ségno s e 'l segno x i raprexenta do sóni, che i se soméja ma i xe un fià diversi. Ła s, come in se o rósa (itał. rossa) ła xe na s sórda. Ła x, come in xe o roxa (itał. rosa), l'è na s sonora. Ła paroła "Venesia" ła ghe corispónde a ła parlada moderna co s sorda. Gnente de nóvo, donca. Ma xe interesante, parò, che na volta el nome "Venexia" el vegnéa anca itałianixà in "Vinegia". Donca, ghe xera na corispondensa x-g fra vèneto e itałian. L'era na corispondensa tipo queła fra el vèneto xente co ła sonora (o anca zente co l'interdental, ma senpre sonora) e l'itałian gente. O come queła fra el vèneto xóga (o zóga) e l'itałian gioca. Ła s vèneta ła va in modo difarente. Ła s vèneta ła pol averghe corispondenti diversi in itałian (łe do łéngue łe s'à sviłupà ognuna par cónto suo) ma no ła corispónde mai a na g itałiana. Donca, el fato che in itałian ghe fuse ła fórma Vinegia co g (come gente) el xe na bona próva che ła x de Venexia ła xera na sonora (come xente o xe). In concluxion, Venesia el raprexenta ła parlada moderna co ła s sorda de se (o sente), mentre Venexia el raprexenta ła letura antiga co s sonora come xe (o xente). Insóma, va ben tuti du i modi de scrìvar, sia Venesia che Venexia. Ma xe inportante lèzarli ognun col só modo giusto. Se se scrive Venesia se dixe co ła sórda come se. Se se scrive Venexia se ga da lèzarla co ła sonora come xe.

Spor[canbia | canbia el còdexe]

Regade[canbia | canbia el còdexe]

A Venesia e in tuta ła so łaguna ła xe tanto parategà ła voga veneta, ghe xe tante regade par tante inbarcasion tradizionai par tut l'ano, chee pi inportanti łe xe 'nte ła Regada Storega.

Altri spor co inbarcasión i xe ła Veła, dal 1911 ghe xe ła Conpagnia de ła Veła vinsidrixe de tante conpetision, e 'l canotajo.

Bałon[canbia | canbia el còdexe]

Ła storega scuadra de bałon de Venesia ła xe 'l Asoçiasion de Bałon Venesia (o Venesia F.C.), nasua 'ntel 1907 dal union de łe do asoçiasion Pałestra Marsiał e Costantin Reyer, che ancuo ła xe in serie B.

In Teraferma ghe xe l'Asoçiasion de Bałon Mestre, nasùa 'ntel 1929, che ła xe in Serie C.

Bałonçesto[canbia | canbia el còdexe]

Ła storega scuadra de bałonçesto de Venesia ła xe ła Reyer Venesia, nasua 'ntel 1872, ła xe in Serie A e ła ga portà caxa tante vitorie e tre canpionai.

Altre atividà fixeghe[canbia | canbia el còdexe]

A Venesia ghe xe anca asoçiasion de rugby, bałavoło (in serie C) e bałanodo.

En pì anca el Sentro Universitario Sportivo de Venesia inganixa tante atividà e spor co inbarcasion e sensa.

Varda anca[canbia | canbia el còdexe]

Bibliografìa[canbia | canbia el còdexe]

  • Emanoel de Azevedo, Venetae urbis descriptio , Antonio Zatta, 1780,
  • Carlo Silvestri, Istorica e geografica descrizione delle antiche paludi adriane ora chiamate Laguna di Venezia, 1973, ristanpa de on pì antigo volume del editor Domenico Occhi, in Venesia, 1736.
  • Alvise Zorzi, Ła Republega del Leon. Istoria de Venesia, 1991.
  • Alvise Zorzi, Venesia Sconparsa, 2001.
  • Alberto Toso Fei, Misteri de Venesia, Lay Tołeta Edision, 2011.

Altri projèti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Venesia
  • Collabora a Wikiquote Wikiquote el contien citasion de o su Venesia

  • Notasión[canbia | canbia el còdexe]

    1. (IT) Quota riferita al caposaldo di Punta Salute (Canal Grande). URL consultà el 18 febbraio 2016.
    2. (IT)Superfici amministrative. Città di Venezia. URL consultà el 8 marzo 2013.
    3. Statisteghe demografeghe ISTAT. URL consultà el 30 avrił 2018.
    4. (IT) D.P.R. 26 agosto 1993 n. 412 In efficienzaenergetica.acs.enea.it. URL consultà el 27 settembre 2009.
    5. Fonte: Comun de Venesia - axornamento popołasion al 09-03-2010 [1].
    6. (IT)Antonio Rosso, La laguna veneta prima dei romani, Archeologia Viva, 1984. URL consultà el 24 gennaio 2009.
    7. (IT)[2] Graziano Tavan, Archeologia della laguna di Venezia, Veneto archeologico, gen 1999
    8. (IT)[3] Antonio Rosso, I romani colonizzarono la laguna di Venezia?, Archeologia viva, ott 1982
    9. ła Chronica Altinate scrita serca el 1000
    10. [4] Venice Explorer pàxena web
    11. [5] Nicola Bergamo, Venetia Et Histria, imperobizantino.it
    12. [6] Gravo, Venesia e i Gradenigo, mostra, Biblioteca Nasional Marciana
    13. Donald Nicol, Venezia e Bisanzio, Rusconi, 1990
    14. [7] Asociasion Cultural Bixansio

    Łigamenti forèsti[canbia | canbia el còdexe]