Republica de Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Repùblica de Venèsia
Repùblica de Venèsia – Bandiera {Modèl:Nome - Stema
(detaji) (detaji)
Bomò: Viva San Marco!
Repùblica de Venèsia - Locaƚixasion
Dati aministrativi
Nome conpleto Serenìsima Repùblica de Venèsia
Nome uficiaƚe Serenìsima Repùblica de Venèsia
Lengue parlae vèneto, łatin
Capital Venesia
Altre capitaƚi Eraclea (697-741)

Metamauco (742-811)

Dependente da Inpero Bizantin dal 697 al 742
Poƚitica
Forma de goerno Republica Oligarchica
Doxe Elenco
Organi deƚiberativi Major Consejo, Senà, Menor Consejo
Nasita 697 co Paolucio Anafesto
Cauxa Ełesión a dogado de ła Venetia maritima
Fine 12 de majo 1797
Cauxa Canpagna d'Itałia de Napołeon Bonaparte
Teritorio e popoƚasion
Basin giogràfego Tre Venesie, Orobia, Istria, Dalmasia, Ixołe egee
Teritorio orixenaƚe Dogado
Popoƚasion sirca 141.000 (Venesia)

sirca 2.000.000 (Terraferma) sirca 500.000 (Stado da Mar) inte'l 1797

Conomia
Vaƚuta Ducà, Lira
Risorse tràfego, pesca, sal, vegne
Produsion véro, oreficeria, arme, cantieri navałi
Comerci co Inpero Bixantin, Sacro Roman Inpero, Egito, Siria, Inpero Otoman, Fransa, Spagna, Inghiltera, India
Esportasion spesie, sal, véro
Inportasion spesie
Reƚigion e società
Reƚigion preminenti catoiceximo
Reƚigion de Stado catoiceximo
Reƚigion minoritarie ebraismo, cristianesimo ortodoso
Clasi sociaƚi patrisi, sitadini, popoło
Repùblica de Venèsia - Mappa
Evoƚusion stòrica
Presedùo da Esarcà d'itałia

Ła Repùblica de Venèsia (o Republega de Venèsia), (in łatin: Venetiarum Respublica), pì tardi anca dita Repùblica Vèneta, ła xe sta un antigo stado, che 'l gavea Venèsia come cavedal. Ciamà anca Repùblica de San Marco, se se riferise a ea anca soło che come Serenìsima.

Ła xe nasùa 'ntel 697 co l'ełesion del primo doxe Paolucio Anafesto e ła xe finìa 'ntel 1797 co 'l invaxion de Napołeon. Par secołi ła xe stà na potensa economica e comersal che ga dominà el Mediteraneo e ła xe stà łogo de fioritura de cultura, arte, poexia, democrasia e łiteradura.

Durante ła fin del 1700 ła Repùblica ła ciapea rento el Stato da Tera: ła Lonbardìa Vèneta (el bresan, el bergamasco e sità come Crema e Sałò), el Vèneto e el Friul; e drento el so Stato da Mar: l'Istria, ła Dalmasia, łe boche de Càtaro e łe ìxołe ionie. Durante ła so espansion masima ła ciapea rento anca ła Morea, Candia, Sipro, squaxi tute łe isoe greçe e un mucio de sità e porti 'ntel Mediteraneo Orientałe.

Francesco Petrarca 'nte na letera a un amigo descrivea cusì ła Republega Vèneta.

« [...] unego albergo dei nostri dì de łibartà, justisia, paxe, unego rifujo e soeo porto dei boni a cui, sbatue da ogni parte da ła tirarìa e da ła guera łe poł catar salvesa łe navi dei omeni che i serca de gaver na vida serena: republega rica de oro ma pì de nome, potente de forse ma pì de virtù, fata sora saldi marmi, ma sora pì sołide baxi de sivił concordia ferma e imobie e, mejo che dal mar 'ndo xe sircondà, ga e xe fata sicura da ła prudente sapiensa dei so fioi. »


Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Ła nasita del Dogado[canbia | canbia el còdexe]

Daa metà del VI secoło el teritorio del ex Venetia et Histria el xe soto a dominasión del Inpero Bixantín[1]. 'Ntel 568 i riva i Longobardi, bate i bixantini e i concuista a major parte dee Tre Venesie, ai bixantini resta a parte costiera del Vèneto che vien organixà 'nte a Venetikà (o Venetia maritima), cusìta tanti vèneti i cata recèto 'nte a Venetikà.

'Ntel 697 chee tere se proclama independenti e vien ełeto el primo doxe, Paolucio Anafesto. Suito a cavedal jera piantà a Eracliana (Eraclea), ma po, 'ntel 742, a vegnarà spostà a Metamauco (Małamoco) e en fin a Rivus Altus (Rialto) 'ntel 812, che jera pì fasie da defendar, parché en mexo a ła łaguna.

El riconosimento e 'l tentativo de invaxión Franca[canbia | canbia el còdexe]

'Ntel 727 i Longobardi concuista Ravena, cavedal del Esarcà de Ravena [2], el papa Gregorio II esorta el doxe Orso a judar i bixantini a łibrar Ravena, donca, 'ntel 728, grasie al judo del doxe i bixantini i riese a riconcuistar Ravena. Cusìta 'ntel 729 l'Inpero Bixantín riconose Orso come Ipato, łexitimo doxe.

Tra El 790 e 'l 800 a Republega de Venesia ciapa rento e prime sità e tere 'nte a costa del Istria e dea Dalmasia, scuaxi tute e domanda de łoro vołontà de intrar 'nte a Serenisima par i vantaji che porta na republega democradega e rica, co na bona burocrasia e che łasa autonoma.

'Ntel 809-810 i Franchi, comandai dal fiol de Carlo Magno, Pipino, i serca de invàdar a Venetia, ma a flota venesiana, sfrutando a so conosensa dea laguna, a riese a blocar e desfar cuea franca su e seche tacà a Metamauco.

'Ntel 828 riva a Venesia el corpo de San Marco, santo conversor del popoeo vèneto, e se taca a costrusión dea Baxéłega de Venesia, céxa de Stado.

L'Adriàtico e i trafisi[canbia | canbia el còdexe]

I posedimenti de Venèsia torno al 1000

'Nte'l baso Evo mexan, Venèsia, grasie ai comèrci co 'l Oriente, ƚa scominsia a far i schei, e a espàndarse 'ntel Adriàtico e oltre. Torno al ano mie el doxe Piero II Orseolo el sconfixe i pirati narentani che infestea 'l Adriàtico, risevendo cosita ƚa sotomision de ƚe sità costiere de l'Istria e de ƚa Dalmasia (e anca el riconosimento del tìtoƚo de duca d'Istria e Dalmasia da parte de l'Inperador Bixantin).

Durante ła lota par łe investidure tra el Papa e l'Inperador todesco Venèsia ƚa xe restà neutral. Invese ƚa gà conbatùo na guera (1081-1085) contro i Normani de Roberto el Guiscardo, che i gavea ocupà Duraso e Corfù. Suito ƚa guera no ƚa va tanto ben, però cuando che el Guiscardo more, i Normani i se ritira, e ƚa Serenìsima, poichè jera stà aeada coi Bixantini, ła ga vù da questi na serie de priviegi ed esension par i propi mercanti, che xe stà man man confermà e anplià ogni olta che i Inperadori Bizantini i gavea bixogno de l'ajudo naval de Venesia.

El Stado da Mar[canbia | canbia el còdexe]

I posedimenti in Oriente (in verde), 1450

A ła longa, però, ła potensa senpre pi granda dei Veneti e el gran nùmaro de priviłegi che i gavea, i gà fato nàsar de łe barufe tra Venessia e Costantinopłi. Durante łe prime tri crxidte Venesia no ła gà fato gran che par jutar i Bizantini, ƚasandoghe tuti i guadagni a Pixa e Genova.

'Ntel 1204 ła Quarta Croxada, par inisiativa del doxe Enrico Dandolo, ła xe stà dirotà su Costantinopoi, e ła sità ła xe stà mesa a sachejo. Venesia ła gà otegnù cusita "un quarto e mexo" de l'Inpero, tra cui łe ixoe de Candia (Creta) e Negroponte (Eubea) e tanti porti e piazzeforti.

'Ntel 1489 l'ultima regina de Cipro, ła venesiana Caterina Corner o Cornaro, ła ghe cede l'ixoa a ła Serenisima. Nel XV secoło ła Republega Veneta ła conprende quaxi tute łe coste orientai de l'Adriatico (chel xera parfin ciamà "Golfo de Venesia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ixoe greçe. Tuti insieme sti domini i vegnea ragrupà 'ntel Stato da Mar, in contrapoxision col Dogado (cioè el vecio Ducatus Venetus) e col Stato da Tera su ła teraferma vèneta.

Ƚa concuista de ƚa teraferma[canbia | canbia el còdexe]

Par secołi el teritorio de ła Republica Veneta el xe stà fato soratuto da ixołe e tochi de tera longo łe coste, che i formava el coxì dito Stato da Mar. In te l'entrotera lagunar i Venessiani i gavea soło calche caposaldo difensivo, par difendarse da l'espansion de çità come Padoa, Trevixo e Verona. Al scominsio del XV secoło, sicome Gian Galeazzo Visconti, duca de Milan, el minaciava de conquistar tuto el nord Itałia, i venessiani i gà meso su un esercito ai ordini dei mejo capitani de ventura de l'epoca, come el Gatamelada e el Carmagnola, e zà nel 1410 i gavea ciapà quaxi tuto el Veneto, nel 1420 el Friul e nel 1428 Bergamo, Bresia e Crema, grassie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe sà dato vołontariamente a Venessia.

Par on tochetin xe stà veneti anca dei tochi de ła Romagna con Ravena e Rimini, ma in sta maniera qua Venessia ła sà fato nemico el Papa, che nel 1508 el gà scatenà ła guera de ła Lega de Cambrai, con el Stato Pontificio, ła Francia, el Sacro Roman Inpero e l'Aragona tuti contro Venessia. Subito i Venessiani i xe stà batùi in te łà Bataja de Agnadello, ma dopo i nemici i gà tacà barufar tra de lori e a ła fine ła Serenisima ła gà mantegnesto quaxi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła gà segnà però ła fine de l'espansion su ła teraferma.

Ƚe dedision a Venèsia in te ƚa Teraferma[canbia | canbia el còdexe]

Tante olte łe xe stà łe çità e comunità stése a darse de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a rispetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe legi e de łe magistrature precedenti. De sèvito xe riportà łe date de dedizion de vari teritori e çità che xe apartegnù, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Nel caxo, bastansa frequente, che ła dedizion ła sipia stà ripetùa pi olte, xe indicà ła data de ła prima.

Ƚe guere coi Turchi[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda łe pajine Guere turco-venexiane, Guera de Candia e Guera de Morea.


Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venessiani in Oriente. Nel 1570 vie

Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venessiani in Oriente. Nel 1570 vien invaxa Cipro, che ła se rende dopo na eròega rexistensa (varda Asedio de Famagosta). In risposta Venessia ła mete insieme na flota co l'ajudo de Genova, de ła Spagna, del Papa, dei Cavałieri de Malta e del duca de Savoja. El 7 de otobre 1571 ła flota otomana ła xe batùa in te ła Bataja de Lepanto.

Nel 1669, dopo vint'ani de guera, vien persa anca Candia (Creta). Ma póchi ani dopo (1683-1687), grassie al gran comandante Francesco Morosini, Venessia ła se tol ła rivincita conquistando tuta ła Morea (che sarìa el Pełoponexo). 'Ntel 1718 i Otomani i riciapa ła Morea, lasandoghe a ła Serenisima ła Dalmazia e łe sete ixołe Ionie (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà venete fin al 1797.

El Setesento[canbia | canbia el còdexe]

Durante el XVIII secoło, ła Republica no ła xe pi potente come na olta, e donca ła preferise mantegner na połitica de neutrałità, ma ła xe 'ncora molto ativa ne l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el Goldoni, el Vivaldi e el Canaletto.

Ƚa fine de ƚa Repùblica[canbia | canbia el còdexe]

a Republica, pur dichiarandoxe neutrałe, ła xe stà invaxa da Napołeon e dai Austriaci intel 1796. Ała fine del 1796 ła ga perso Bresia e Bergamo e po', dopo aver decretà inglorioxamente ła propria fine sensa sparare squaxi gnanca on colpo, i fransexi e i austriaci i se ga meso dacordo coi tratai de Canpoformio, dove Venessia ła xe pasà soto l'Austria in canbio del pasajo del Belgio ała Fransa.

Co' ła scuxa che ła Republica ła gaveva rinuncià da soła ała propria sovranità, el Congreso de Viena no 'l ga ripristinà el vecio stato vèneto, metendo in pié al so posto el Regno Lonbardo-Veneto.

'Ntel 1848 ghe xe stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Republica, quando i patrioti veneti, soto ła guida de Daniele Manin e Nicolò Tommaseo, i gà proclamà ła Republica de San Marco.

Goerno[canbia | canbia el còdexe]

Doxe Andrea Griti, pitura de Tizian

A sovranità a jera del popoeo venesián che se riunia 'ntel asenblea del Conço. El popoeo gavea el potere de aprovar el Doxe, ełet dal Major Consejo co un conplicà sistema, a l'inisio l'aprovasión jera ne vera conferma dei sitadini a l'ełesión del Doxe, po xe deventà a tradisiónae aclamasión del popoeo al novo doxe.

El Doxe raprexentea formalmente a sovranità e a maestà de a Republega, ma gavea poco potere, en pratica queo de guidar l'esersito e a flota en guera. El so łaor jera controłà da sie consejeri, che col Doxe i faxea el Menor Consejo (o Serenìsima Siora). A sovranità jera invese del Major Consejo, l'organo fondamentał, che jera fato par dirito dai mas-ci majoreni de e fameje nobiłi, sirca da 1500/2000 omeni.

Undiensa col Doxe 'nte a sała del Major Consejo 'ntel Pałaso Dogal

El Major Consejo formea Conseji minori: el Cołejo sóe el governo de a Republega, el Senà (o Consejo dei Pregai) par a poidega foresta, el Consejo dei Diexe par a sicuresa del Stado e i Tribunai de a Quarantina.

Economìa e Tràfego[canbia | canbia el còdexe]

Economia e tràfego[canbia | canbia el còdexe]

Republega Vèneta e łe so rote

A ła baxe del suceso economico e poidego de ła Repùblica de Venesia ghe jera el tràfego. Fin da ła so nasita Venesia gavea un łigame spesae col Mediteraneo e soratut col Oriente, che ła gavea fata deventàr pal Eoropa na porta pal Levante e pai comersi. Ła Serenìsima gavea el monopoio del trafego sul Mediteraneo e soratuto sul Oriente en cui jera squaxi l'unega a trafegar.

Spesie, seta, parfumi, łegna prexadada, e altri prodoti i rivea a Venesia col trafego col Oriente e qui i vegnea comersai co oro, arxento e materie prime dal Europa Nord-Osidentae. Co ste robe ghe jera anca i presioxi veri de Muran, merleti de Buran, tesuti e altri prodoti vèneti.

El mercà de Rialto deventea cusì el sentro de sti tràfeghi, el posto de incontro tra domanda e oferta, 'ndo se batea i presi de e mesi che e viaxea da a Çina e dal India, dal Arabia fin da Łondra e dae Fiandre, e 'ndo che e jera e boteghe de e Arti.

Łe navi venesiane e tegnea en comunicasión i porti del Mediteraneo come Ałesandria, Arci, Costantinopoi e dea Crimea co Venesia e po sta qua co quei eoropei come Londra, Bruges e Aigues Mortes.

Popołasion[canbia | canbia el còdexe]

A Venesia 'ntel 1422 ghe jera na popołasion de 199.000 anime, 'ntel 1509 ghe né jera 115.000, 'ntel 1797 ano de ła fin de ła Republega Vèneta a sità fea 141.000 anime.[3]

Se stima che 'nte ła fin del XVIII secoło ła popołasion del Stado da Tera (Teraferma Vèneta) fuse de 2.200.000 e del Stado da Mar de 600.000 e quindi na popołasion totae de 2.800.000 anime.

Notasion[canbia | canbia el còdexe]

  1. e el vegnèa 'ministrà dal Exarcà d'Itałia, co cavedał Ravena.
  2. Provisa del Inpero Bixantín
  3. http://www.venessia.com/contatore.htm

Vara anca[canbia | canbia el còdexe]

Ałtri proxèti[canbia | canbia el còdexe]