Republica de Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Squola SVG.svg
Sta voxe o sesion de istòria ła contien erori ortografisi o de sintasi opur ła xe scrita inte un veneto mia tanto s-ceto.
Contribuisi a corejerla secondo ła gramatica, l'ortografia e ła sintasi de ła lengua veneta rispetando ła grafia e ła variansa veneta doparae 'nte ła voxe.
Repùblica de Venèsia
Repùblica de Venèsia – Bandiera {Modèl:Nome - Stema
(detaji) (detaji)
Bomò: Viva San Marco!
Repùblica de Venèsia - Locaƚixasion
Dati aministrativi
Nome conpleto Serenìsima Repùblica de Venèsia
Nome uficiaƚe Ducatus Venetus
Lengue parlae vèneto, łatin
Capital Venesia
Altre capitaƚi Eraclea (697-741)

Metamauco (742-811)

Dependente da Inpero Bizantin dal 697 al 742
Poƚitica
Forma de goerno Republica Oligarchica
Doxe Elenco
Organi deƚiberativi Major Consejo, Senà, Menor Consejo
Nasita 697 co Paoluccio Anafesto
Cauxa Eresion a dogado de ƚa Venetia maritima
Fine 12 de majo 1797
Cauxa Canpagna d'Itaƚia de Napołeon Bonaparte
Teritorio e popoƚasion
Basin giogràfego Itaƚia Nord-Orientaƚe, Istria, Dalmasia, Ixołe egee
Teritorio orixenaƚe Dogado
Popoƚasion c.a. 200.000 (Venezia)

c.a. 1.800.000 (Terraferma) inte'l XVI secoło

Conomia
Vaƚuta Ducà, Lira
Risorse comerso, pesca, sałe, vegne
Produsion véro, oreficeria, arme, cantieri navałi
Comerci co Inpero Bixantin, Sacro Romano Inpero, Egito, Siria, Inpero Otoman, Fransa, Spagna, Inghiltera, India
Esportasion spesie, saƚe, véro
Inportasion spesie
Reƚigion e società
Reƚigion preminenti catoƚiceximo
Reƚigion de Stado catoƚiceximo
Reƚigion minoritarie cristianesimo ortodoso, ebraismo, islam
Clasi sociaƚi patrisi, sitadini, popoƚo
Repùblica de Venèsia - Mappa
Evoƚusion stòrica
Presedùo da Esarcà d'itałia

Ƚa Repùblica de Venèsia, (in ƚatin: Venetiarum Respublica), pi tardi anca dita Repùblica Vèneta, ƚa xe sta un antigo stado de l'Itaƚia Nord-Orientaƚe, che'l gavea Venèsia come cavedal. Ciamà anca Repùblica de San Marco, se se riferise a eƚa anca soƚo che come Serenìsima.

Durante ƚa so espansion masima ƚa Repùblica ƚa ciapava rento el stado da Tera: ƚa Lonbardìa Vèneta (el bresan, el bergamasco e sità come Crema e Salò), el Vèneto e ƚa Furlanìa; e drento el so stado da Mar: l'Istria, ƚa Dalmasia, ƚe boche de Càtaro e ƚe ìxoƚe egee.

Istòria[canbia | canbia el còdexe]

Ƚa nasita del Dogado[canbia | canbia el còdexe]

Dopo el croƚo de l'Inpero Roman, inte'l VI secoƚo i teritori costieri del nord de l'Adriàtico i jera stai riconcuistai dai Bixantini, e i vegnèa 'ministrai da l'Exarca d'Itaƚia, che'l stèa a Ravèna. Inte'l 420 i vixigoti entra in Vèneto e par scanpar da ƚe ranbade tanti i cata recèto inte ƚe lagune. Vien cusì fondae varie sitadine come Gravo, Càorle, Rialto e Cioxa, che ƚe resta soto l'aministrasion bixantina.

'Nte'l 697 cheƚe tere se proclama independenti e vien eleto el primo doxe, Paolucio Anafesto. Suito a cavedal xera piantà a Eracliana (Eraclea), ma po, 'nte'l 742, a vegnarà spostà a Metamauco (Małamoco) e finalmente a Rivus Altus (Rialto) 'nte'l 812, che jera pi fasie da difendar, parché in mexo a ƚa ƚaguna.

L'indipendensa da Bixansio[canbia | canbia el còdexe]

Durante l'VIII e el IX secoƚo Venèsia ƚa se rende senpre pì autonoma da l'Inpero Bixantin, che'l xera masa distante par poder controƚar ła so provincia.

Inte'l 809-810 i Franchi, comandai dal fiol de Carlo Magno, Pipino, i serca de invàdar ƚa Venetia, ma ƚa flota venesiana, sfrutando ƚa so conosensa de ƚa laguna, ƚa riese a blocar e desfar conpletamente cueƚa franca su ƚe seche tacà a Metamauco.

 L'Adriàtico e i trafisi comerciaƚi[canbia | canbia el còdexe]

I posedimenti de Venèsia torno al 1000

'Nte'l baso Evo mexan, Venèsia, grasie ai comèrci co 'l Oriente, ƚa scominsia a far i schei, e a espàndarse 'nte'l Adriàtico e oltre. Torno al ano Miƚe el doxe Piero II Orseolo el gà sconfito i pirati narentani che infestava 'l Adriàtico, risevendo cosita ƚa sotomision de ƚe sità costiere de l'Istria e de ƚa Dalmasia (e anca el riconosimento del tìtoƚo de duca d'Istria e Dalmasia da parte de l'Inperador Bixantin).

Durante ła lota par łe investidure tra el Papa e l'Inperador todesco Venèsia ƚa xe restà neutral. Invese ƚa gà conbatùo na guera (1081-1085) contro i Normani de Roberto el Guiscardo, che i gavea ocupà Duraso e Corfù. Suito ƚa guera no ƚa va tanto ben, però cuando che el Guiscardo more, i Normani i se ritira, e ƚa Serenìsima, esendo stà aƚeada coi Bixantini, ła gà vù da questi na serie de priviłegi ed esenzion par i propi mercanti, che xe sta man man confermà e anplià ogni olta che i Inperadori Bizantini i gavea bixogno de l'ajudo naval de Venessia.

El Stado da Mar[canbia | canbia el còdexe]

I posedimenti in Oriente (in verde), 1450

A ła longa, però, ła potensa senpre pi granda dei Veneti e el gran nùmaro de priviłegi che i gavea, i gà fato nàsar de łe barufe tra Venessia e Costantinopołi. Durante łe prime tri crociate Venessia no ła gà fato gran che par jutar i Bizantini, lasandoghe tuti i guadagni a Pixa e Genova.

Nel 1204 ła Quarta Crociata, par inisiativa del doxe Enrico Dandolo, ła xe stà dirotà su Costantinopołi, e ła çità ła xe stà mesa a sachegio. Venessia ła gà otegnù cosita "un quarto e mezo" de l'Inpero, tra cui łe ixołe de Candia (Creta) e Negroponte (Eubea) e tanti porti e piazzeforti.

Nel 1489 l'ultima regina de Cipro, ła venessiana Caterina Corner o Cornaro, ła ghe cede l'ixoła a ła Serenisima. Nel XV secoło ła Republica Veneta ła conprende quaxi tute łe coste orientałi de l'Adriatico (che'l xera parfin ciamà "Golfo de Venessia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ixołe greche. Tuti insieme sti domini i vegnea ragrupà in tel Stato da Mar, in contrapoxission col Dogado (cioè el vecio Ducatus Venetus) e col Stato da Tera suła teraferma veneta.

Ƚa concuista de ƚa teraferma[canbia | canbia el còdexe]

Par secołi el teritorio de ła Republica Veneta el xe stà fato soratuto da ixołe e tochi de tera longo łe coste, che i formava el coxì dito Stato da Mar. In te l'entrotera lagunar i Venessiani i gavea soło calche caposaldo difensivo, par difendarse da l'espansion de çità come Padoa, Trevixo e Verona. Al scominsio del XV secoło, sicome Gian Galeazzo Visconti, duca de Milan, el minaciava de conquistar tuto el nord Itałia, i venessiani i gà meso su un esercito ai ordini dei mejo capitani de ventura de l'epoca, come el Gatamelada e el Carmagnola, e zà nel 1410 i gavea ciapà quaxi tuto el Veneto, nel 1420 el Friul e nel 1428 Bergamo, Bresia e Crema, grassie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe sà dato vołontariamente a Venessia.

Par on tochetin xe stà veneti anca dei tochi de ła Romagna con Ravena e Rimini, ma in sta maniera qua Venessia ła sà fato nemico el Papa, che nel 1508 el gà scatenà ła guera de ła Lega de Cambrai, con el Stato Pontificio, ła Francia, el Sacro Roman Inpero e l'Aragona tuti contro Venessia. Subito i Venessiani i xe stà batùi in te łà Bataja de Agnadello, ma dopo i nemici i gà tacà barufar tra de lori e a ła fine ła Serenisima ła gà mantegnesto quaxi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła gà segnà però ła fine de l'espansion su ła teraferma.

Ƚe dedision a Venèsia in te ƚa Teraferma[canbia | canbia el còdexe]

Tante olte łe xe stà łe çità e comunità stése a darse de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a rispetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe legi e de łe magistrature precedenti. De sèvito xe riportà łe date de dedizion de vari teritori e çità che xe apartegnù, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Nel caxo, bastansa frequente, che ła dedizion ła sipia stà ripetùa pi olte, xe indicà ła data de ła prima.

Ƚe guere coi Turchi[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda łe pajine Guere turco-venexiane, Guera de Candia e Guera de Morea.


Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venessiani in Oriente. Nel 1570 vie

Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venessiani in Oriente. Nel 1570 vien invaxa Cipro, che ła se rende dopo na eròega rexistensa (varda Asedio de Famagosta). In risposta Venessia ła mete insieme na flota co l'ajudo de Genova, de ła Spagna, del Papa, dei Cavałieri de Malta e del duca de Savoja. El 7 de otobre 1571 ła flota otomana ła xe batùa in te ła Bataja de Lepanto.

Nel 1669, dopo vint'ani de guera, vien persa anca Candia (Creta). Ma póchi ani dopo (1683-1687), grassie al gran comandante Francesco Morosini, Venessia ła se tol ła rivincita conquistando tuta ła Morea (che sarìa el Pełoponexo). 'Ntel 1718 i Otomani i riciapa ła Morea, lasandoghe a ła Serenisima ła Dalmazia e łe sete ixołe Ionie (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà venete fin al 1797.

El Setesento[canbia | canbia el còdexe]

Durante el XVIII secoło, ła Republica no ła xe pi potente come na olta, e donca ła preferise mantegner na połitica de neutrałità, ma ła xe 'ncora molto ativa ne l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el Goldoni, el Vivaldi e el Canaletto.

Ƚa fine de ƚa Repùblica[canbia | canbia el còdexe]

a Republica, pur dichiarandoxe neutrałe, ła xe stà invaxa da Napołeon e dai Austriaci intel 1796. Ała fine del 1796 ła ga perso Bresia e Bergamo e po', dopo aver decretà inglorioxamente ła propria fine sensa sparare squaxi gnanca on colpo, i fransexi e i austriaci i se ga meso dacordo coi tratai de Canpoformio, dove Venessia ła xe pasà soto l'Austria in canbio del pasajo del Belgio ała Fransa.

Co' ła scuxa che ła Republica ła gaveva rinuncià da soła ała propria sovranità, el Congreso de Viena no 'l ga ripristinà el vecio stato vèneto, metendo in pié al so posto el Regno Lonbardo-Veneto.

'Ntel 1848 ghe xe stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Republica, quando i patrioti veneti, soto ła guida de Daniele Manin e Nicolò Tommaseo, i gà proclamà ła Republica de San Marco.

Co' ła scuxa che ła Republica ła gaveva rinuncià da soła ała propria sovranità, el Congreso de Viena no 'l ga ripristinà el vecio stato vèneto, metendo in pié al so posto el Regno Lonbardo-Veneto.

Goerno[canbia | canbia el còdexe]

A sovranità a jera del popoeo venesián che se riunia en l'asenblea del Conço. El popoeo gavea el potere de aprovar el Doxe, ełet dal Major Consejo co un conplicà sistema, a l'inisio l'aprovasión jera ne vera conferma dei sitadini a l'ełesión del Doxe, po se xe trasformà 'nte a tradisiónae aclamasión del popoeo al novo doxe.

Economia e comersi[canbia | canbia el còdexe]

Economia[canbia | canbia el còdexe]

Economia.

Varda anca[canbia | canbia el còdexe]

Ałtri progèti[canbia | canbia el còdexe]