Tràfego (economia)

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Mercà in Canbogia.

El tràfego (ancuo el xé intrà 'ntel vèneto anca el tèrmine itałian comercio), chel xé cronpar e vénder robe vałutarie o de consumo, mòbiłi o imòbiłi, el xé na de łe atività prinsipałi su ła qual, da sénpre, se baxa l'economia. 'Ntei sècołi, el tràfego el ga subio desferénti evołusion fin a rivar, grasie a ła crésita post-industrial, al'espansion de ancuo che ła covre tuto el mondo e no ła ga confini. Có el tràfego el se svolxe infrà nasion desferénti parlémo de esportasion e inportasion.

El xé dónca el mercà - el raporto infrà domanda e oferta - a darghe, anca in sto caxo da sénpre, łe lege fondamentałi, lege che łe xé stae teorixae dai prinsipi in manièra scientìfega, 'ntei ténpi moderni, dal'economista scosexe Adam Smith.

El tràfego in Itałia el xé gestio in via primaria dal Dlgs 114/98: sto decreto legislativo el cata tre tipi fondamentałi de tràfego: queo in séde fisa, łe forme speciałi de véndita (spazzi de drénto, a mexo de paramenti automàtisi, per corispondénsa, tełevixion o altri sistemi de comunicasion, tràfego ełetrònego e indove i consumatóri i vive) e queo su àrea pùblica. El tràfego in sede fisa el contien per exénpio supermercai, pìcołi negosi... Queo su àrea pùblica robe come łe bancarełe dei mercai de quartièr, łe bancarełe de łe fière... In tuti sti caxi, per poder covrir el tràfego bixogna averghe na łicénsa, dita deciarasion de inisio atività (DIA), acordada dal comun.

Cołigà per forsa a ła destribusion, o redestribusion del vadagno, el tràfego - speso asocià al consumismo e al liberismo - el ga visto inpisarse ed raforsarse, conl'intrada 'ntel III miłenio forti moviménti de anti-globalizasion o nova globalizasion che ła vol stabiłir de novo ténpi, modi e prospetive future de sto inportante setor del'economia. In sta ciave, łe se ga moltiplicae 'ntei ùltimi ani del '900 łe inisiative de tràfego equo-solidal e alternativo.

Istoria[canbia | canbia sorxente]

Carovana de mercanti su ła via de ła seda

Ghe xé testimonianse che'l tràfego a granda scała el ghe gera xà 150 000 ani fa[1]. Durante l'età de ła Piera i òmeni i se scanbiava robe de sèłexe e osidiana. L'introdusion del scheo el ga dà un grando agiuto al scanbio de robe, perché el xé el più pràtego da spostar, anca se el xé sogeto a canbiaménti de vałor come l'inflasion. I primi grandi mercanti che cognosémo in Osidente i xé i Fenici, chei xé rivai anca 'ntel Mar del Nord, parténdo dal Libano. El bixogno de particołari béni e prodóti el ga spinto łe nasion a domandarli a altre, qualche volta co ła forsa: tràfego e guera i xé sénpre stai cołigai. Serte àree łe se ga spesałixae in un serto tipo de prodoto: per exénpio l'Egito e ła Siciłia i gera i granari de na bona parte de Europa, xà prima del dominio de Roma; dal Nord Europa i vegniva metałi e l'anbra del Mar Bàltego; per i béni de łuso i domandava al'Axia Oriental e al'Africa subsahariana, da indove i vegniva robe come avorio, incenso e spesie che in Europa no ee se podeva catar. Inportante ła xé anca ła via de ła seda che ła gera un insieme de rote de carovane che łe portava ła seda da ła Cina al'osidénte.

Col'inisio del Alto Medioevo l'Europa ła se ga tagiada via dai grandi tràfeghi internasionałi. I Àrabi i ga mantegnùo vive łe rote e daspò Costantinopoli ła xé deventada nodo fondamental de łe rote che łe cołigava Est e Ovest, grasie a ła sóa poxision infrà Europa e Axia. Ła renàsita dei tràfeghi del Baso Medioevo ła xé testimoniada da łe Repùbliche Marinare e da ła Łiga Anseàtica del Nord Europa. Co ła decadensa del'Inpero Bizantin, in particołar Venesia ła ga scomensà a controłar el Mediteraneo e i béni chei ghe girava, ma ła crésita dei Turchi e, soratuto, ła scoverta de ła Mèrica (1492) i ga revołusionà sta situasion. Ła nàsita de łe rote oseàniche łe ga permeso de averghe i béni a presi menóri, scansando tute łe dogane che ghe gera in mexo: el Mar Mediteràneo el perde inportansa almanco fin a có i ga verto el Canal de Suez (1869). 'Ntel XVI sècoło łe nave de portoghéxi e spagnołi łe xé 'ndae vanti a strasportar prodóti nóvi e veci e anca s-ciavi per i osèani, soratuto queo Atlàntico. In Mèrica, Africa e Axia łe xé nasùe paréce cołonie per scopi de tràfeghi. Anca i Ołandexi e i Inglexi i ga fato cołonie e tràfeghi e ghe xé da recordar łe famoxe conpagnie de łe Indie (XVII sècoło). In sti ténpi, prima Sibilia, Lisbona e Anversa (indove ła xé nasùa ła prima borsa) e daspò Amsterdam, łe xé deventae sità riche e inportanti grasie ai tràfeghi e a łe atività che i revarda.

Ła fondasion del'inpero cołonial e i tràfeghi i ga permeso al'Inghiltera de deventar ła magior potensa mondial per squaxi dó sècołi. A ła fin de ła prima guera mondial i Stati Unìi i ga tólto sto róło, che i ga mantegnùo anca daspò ła crixi del 1929, che ła ga dà na batosta ai tràfeghi mondiałi. Xà 'nte ła seconda guera mondial parece nasion łe se xé acordae per stabiłir ła połìtega econòmega internasional; 'ntel 1947 23 stati i ga fato el General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) per favorir el tràfego łìbero. Parece organixasion fra nasion nasùe 'ntel pasà sècoło (come Union Europea, NAFTA, ASEAN...) łe ga el scopo de agiutar i scanbi infrà łore.

Fonte[canbia | canbia sorxente]

  1. Watson, Peter (2005). Ideas : A History of Thought and Invention from Fire to Freud. HarperCollins. ISBN 0-06-621064-X. Introdusion.