Oseania

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Ła Oseania vardada dal satelite

Ła Oseania (da el fransexe océan, osèano[1]) el xe un continente de ła Tera[2]. El xe dełimità da 'ł Osèano Indian a ovest e da 'ł Osèano Pasìfego a sud[3], est e nordest; a nordovest invese el xe in contato co ła Axia.

Giografia fixega[canbia | canbia el còdaxe]

El caratere prinsipal de sto continente el xe ła so insułarità: xe a dir che łe tere emerse che łe vien asociae a ła masa prinsipal łe se cata pitosto sparpagnae, e divixe da de łe grande destirae de acua.

Ła se desviłupa a caval del emisfero oriental a ovest e de cheło osidental e est, inte łe łatitudini ecuatoriałi e in chełe tropicałi austrałi. Łi so punti estremi łi xe a nord ła ìxoła Midway, a sud łe ìxołe ìxołe Macquarie [4], a ovest ła ìxoła Dirk Hartog e a est ła ìxoła de Sala y Gomez; ła se estende donca par sirca 85° de łatitudine[4] e 142° de łongitudine.

Ła xe granda sirca 9 miłioni de km² [5], ła maxor parte de ła so superfisie (sirca 85%) ła xe raprexentada da na masa ugnoła (ła Austrałia); łe ìxołe pì grande łe xe ła Nova Guinea, ła Ìxoła del Nord e ła Ìxoła del Sud de ł'arsipełago de ła Nova Xełanda[6], ła Tasmania, ła Nova Britania inte łe Bizmarc, Viti Łevu inte łe Fiġi, Hauài int'el omònemo arsipełago e Buganvił inte ł'arcipełago de łe Sałomone.

Ła masa continental prinsipal ła xe pitosto conpata, incixa in modo significativo soło che da ła Gran Baja Austrałiana a sud e dal Golfo de Carpentària a nord, che ła separa da ła Nova Guinea che se cata a nord; ła penìxoła pì inportante ła xe ła Penìxoła de Cao Iorc, al nord est de ła Austrałia. A est de ła Austrałia se cata el Mar de Tasman e el Mar de łi Corałi. A est de ła Nova Guinea se cata el Mar de Bizmarc e el Mar de łe Sałomone.

Giołogia[canbia | canbia el còdaxe]

carta batimetriga in inglexe, indove ła Xełandia ła xe evidensiada co na łinia trategiada

Ła Oseania ła conprende sia tere emerse che łe se cata so ła crosta continental de ła Austrałia[7] e de ła Xełandia, sia tere che se cata so ła crosta oseanega, in particołar łongo varie serie de caene montuoxe sotomarine.

Rispeto a ła masa de ła Austrałia łe caene pì visine łe xe rełasionae a ła orogenexi senoxoica, sol bordo de ła crosta continental o osèanega (Volcano, Marianne, Nova Guinea, Bizmarc, Sałomone, Vanuatu, Nuova Caledonia, Fiġi, Tonga, Nova Xełanda). Łe caene pì distanti invese łe xe xenerae dal movimento de ła crosta oseanega sora de łi ponti caldi (Emperor-Hauài, Sporadi ecuatoriałi-Tuamotu, Maršal-Gilbert-Tuvalu-Samoa).

Ła Austrałia invese ła prexenta tereni molto pì antighi. A ovest se cata el Craton Austrałian Osidental[8], el Craton Austrałian Meridional [9] e el Craton Austrałian Setentrional; inte ła porsion oriental se cata basini sedimentari pałeo-mexoxoici e orogeni pałeoxoici.

Orografia[canbia | canbia el còdaxe]

Punċac Ġaia, in indonexian Puncak Jaya

Łi pì inportanti ełementi de ła orografia łi xe:

  • el Uestern Platò che el ocupa scuaxi tuta ła metà osidental de ła Austrałia.
  • łe caene de łi Monti Maoce, de łi Monti Bizmarc e de łi Monti Óuin Stanli che łe segna da est a ovest ła Nova Guinea.
  • łe Alpi Meridionałi che łe segna el marxene osidental de ła Ìxoła del Sud.
  • ła Gran Caena Divixoria che ła segna el marxene oriental de ła Austrałia.
  • serti volcani inte łe ìxołe oseaneghe anca in funsion del łor gran ìxołamento topografego: el maxor el xe el Mauna Cea inte ła Ìxołe Hauài.

Ła veta pì alta del continente ła xe el Punċac Ġaia inte łi Monti Maoce.

Idrografia[canbia | canbia el còdaxe]

Kati Thanda

Ła idrografia ła xe caraterixada da un reticoło poco desviłupà, sia par ła scarsità e framentarietà de łe tere emerse, sia par ła scarsità de precipitasioni inte łe aree pì estexe.

Łi łaghi pì vasti łi xe tuti łaghi sałai de ła Austrałia sentro-meridional, Kati Thanda [10] e Łago Torrens; intra chełi de acua dolse łi pì inportanti łi xe el Łago Murray inte ła Nova Guinea, e Łago Taupo inte ła Ìxoła del Nord.

Łi fiumi pì inportanti łi xe Sepik, Fly, Mamberano-Tatitatu e Digul inte ła Nova Guinea, e Murray-Darling inte ła Austrałia oriental. Tra łi fiumi co andamento iregołar łi pì łonghi łi xe Cooper Creek-Barcoo e Warburton-Georgina inte ła Austrałia central[11], Flinders inte ła Austrałia nordoriental.

Clima[canbia | canbia el còdaxe]

Carta climatega sevente ła clasificasion de Koppen de ła Oseania sudoriental

El clima ecuatorial/tropical interesa łe bande nordosidentałi de sta rejon (Austrałia setentrional, Nova Guinea, Sałomone, Ebridi, Figi); el clima subtropical interesa ła maxor parte de łe ìxołe oseaneghe e ła costa oriental de ła Austrałia; el clima tenperà (mediteraneo pì a ovest e oseanego pì a est) interesa łe bande sudosidentałi del continente (Austrałia meridional, Tasmania, Nova Xełanda). El interno de ła Austrałia el ga clima arido.

Ecołogia[canbia | canbia el còdaxe]

Gran bariera Corałina

In Austałia el interno el xe ocupà da dexerto (se ricorda el Gran dexerto Vitoria e el Gran dexerto Sabioxo); indando in diresion de łe coste se cata savane alberae a nord e stepe a est; so łe coste setentrionałi e orientałi ghe xe foresta pluvial, so chełe meridionałi e osidentałi vegetaxion mediteranea. Łe ìxołe de ła Oséania, conprexa ła Nova Guinea, łe xe caraterixae xenralmente da ła foresta pluvial o da foreste subtropicałi. In Nova Xełanda se cata invese foreste tenperae e praterie.

La fauna ła fa parte de łe rejon xooziogràfega Austrałiana, inte ła cual łe bestie pì significative łe xe łi masupiałi (es. canguri e coała) e łi monotremi (es. ornitorinchi); intra łi oxei se ricorda łi oxei del paradixo e łi Casuariiformes (es. emù e caxuari). La flora ła fa parte del regno floristego austrałian e del regno floristego pałeotropego[12], inte ła cual łe piante pì significative łe xe łi eucalipti, łe acacie e łe banskie. Sendo ła Oseania un continente caraterixà da grande destirae de acua, se ricorda anca ła ecoregion marina de ła Gran Bariera Corałina, che ła se desviłupa łongo łe coste nordorintałi de ła Austrałia.

Giografia umana[canbia | canbia el còdaxe]

Carta fixego-połitega in inglexe de ła Oseania

Ła Oseania co sirca 36 miłioni de abitanti ła ga una de łe densità de popołasion pì scarse de ła tera pari a 4 ab/km²; ła xe inoltre estremamente variabiłe intra ła parte sentral de ła Austrałia speso conpletamente despopołada e łe so coste sudorientałi o serte ìxołe che poł rivar a oltre 500 ab/km².

El paexe pì grando e anca pì popoła de ła xona el xe ła Austrałia, co 7.686.850 km² e sirca 23 miłioni de abitanti; cheło co ła densità de popołasion pì alta el xe Nauru, co 587 ab/km².

Łe aglomerasion urbane pì grose łe xe Sidni co 4,6 miłioni de abitanti e Melburn co 4,2 miłioni de abitanti.

Sudivixion[canbia | canbia el còdaxe]

Sudivixion statistega del ONU in esperanto

Łe Nasion Unie łe sudivide par motivi statisteghi ła area de ła Oseania in:

Al dì de ancó ła xe divixa pułitegamente in 14 stati menbri de łe Nasion Unìe, 2 stati ricognosui de łe Nasion Unìe[13], e vari teritori dipendenti[14].

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. topònemo inventà int'el 1812 dal giografo fransexe de orixene danexe Conrad Malte-Brun (1775-1812), che ga difondesto ła vixion de un mondo divixo in sincue «continenti», de xenere feminil par acordarse co st'altri cuatro.
  2. Secondo serti giografi, in particołar intra chełi de łengua inglexe, ła Oseania no ła saria un continente, ma pitosto un "teritorio", o na region giografega, parché in realtà soło che ła Austrałia ła saria granda in bisogno par esar definia un continente; donca ła masa continental in sta area ła saria ła Austrałia, e no ła conprendaria tute łe ìxołe osèaneghe a nord e a est.
  3. o cofà altri giografi da 'ł Osèano Antartego
  4. 4,0 4,1 serti giografi łe considera parte del continente antartego par via de clima, flora e fauna; in sto caxo el ponto pì meridional saria ła ìxoła Stewart, e ła estension in łatitudine ła saria de sirca 78°.
  5. treccani.it. Lingambo vardà el 17-01-2014.
  6. ste ultime tre da sołe łe riva a n'altro 12%
  7. nota anca cofà Sahul
  8. conposto dal Craton de Yilgram a sud e dal Craton de Pilbara a nord
  9. noto anca cofà Craton de Gawler
  10. noto na volta cofà Łago Eyre
  11. intranbi imisari del Kathi Tandha
  12. cofà serti autori sta parte ła forma un regno a parte dito regno floristego oseanego
  13. łe Ìxołe Cuc e Niue
  14. intra łi cuałi łe indonexiane Papua, Papua Osidental (e parte de Mołuce e Mołuce setentrionałi), łe statunitensi Hawaii, łe ciłene Ìxoła de Pàscua e Isla Salas y Gómez, ła giaponexe Minami-Tori-shima.

Bibliografia[canbia | canbia el còdaxe]

  • Eduard Strasburger (Begr.), Peter Sitte, Elmar Weiler, Joachim W. Kadereit, Andreas Bresinsky, Christian Körner: Lehrbuch der Botanik für Hochschulen. 35. Auflage. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2002, ISBN 3-8274-1010-X, S. 986.

Altri Projèti[canbia | canbia el còdaxe]


Controło de autoritàVIAF (EN312565208 · LCCN (ENsh85093910 · GND (DE4044257-3 · NDL (ENJA00568945 · WorldCat Identities (EN312565208
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Oseania&oldid=1025477"