Madagascar

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca


Madagascar
Madagascar - Bandiera
Madagascar - Stemma
Motto: Patria, Libartà, Progreso

LocationMadagascar.png


Informasion
Nome par intiero: Republica del Madagascar
Nome ufisiałe: Repoblikan'i Madagasikara
Republique de Madagascar
Łéngoa uficiałe: malgascio, francese
Cavedal: Antananarivo  (1.050.000 ab.)
Polìtega
Governo: Republica presidensial
Capo de stato: Hery Rajaonarimampianina
Capo de governo: Jean Ravelonarivo
Indipendensa: da ła Francia 26 giugno 1960
Ingreso a l'ONU: 20 setenbre 1960
Area
Totale: 587.041 km²
Pos. nel mondo: 29°
 % delle acque: 0,6 %
Popolasion
Totałe: 16 473 477 ab.  (2002)
Pos. nel mondo: 15°
Densità: 75 ab./km²
Giografia
Continente: Africa
Fuxo oràrio: UTC +3
Economia
Vałuta: ariary
Energia:
Varie
TLD: .mg
Prefiso tełef.: 261
Sigla autom.: RM
Ino nasionałe: Ry Tanindraza nay malala ô
Festa nasionałe:

Madagascar map.png

El Madagascar el xe on Stato de l'Africa oriental.
El xe 'na isoła che ła se cata inte'l Osèano Indian oriental.
I stati pi' visini a el Madagascar łi xe el Mozanbico e łe Comore a nordovest, łe Seychelles a nord; łi teritori dipendenti pi' visini łi xe łi dipartimeti da mar de Mayotte a nordovest e de ła Réunion a est, e łe Ìxołe sparpagnae de el Osèano Indian[1] tuti de sovranità fransexe.

Giografia[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Giografia del Madagascar.

L’isoła del Madagascar ła se cata a est del Mozanbico e ła xe traversá dal tropico del Capricorno.
Ła xe ła quarta pì granda isoła del mondo.

Al nord se cata coułine che łe sal fin a łe tere alte del centro del paexe, par dopo desendar n’antra olta al sud.

El clima el xe tropicale. L’isola ła xe speso batua da forti piove e da uragani che łi vien da l’Oceano Indian.

El teritorio xe cuerto da foreste naturałi e da risaie scavá a man.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Storia del Madagascar.

Antighità[canbia | canbia sorxente]

I primi abitanti łi vegnea da l’Indonexia e łi xe rivá nel V secoło de ła nostra era. Sti grupi łi gha dato vita a l’etnia merina.

Zsinque secołi dopo, da l’Africa continentale ła xe rivà deła xente bantu e ła gha formá łe etnie sakalava e bara.

Marcanti yemeniti e omaniti łi vegnea fin su łe coste del Madagascar dal XI secoło. Ła so prexensa ła gha influenzsá vari aspeti de ła cultura malgasia. Etnie malgasie come i antemoro e i antanosy, łe vien fora da i coloni arabi, e łi continua a prategar fin ancò ła fede islamega.

Ła trata dei sciavi, e łi schei che ghe ne vegnea drio, ła gha parmeso a de i grupi etnici de fondar i primi regni.
I sakalava łi gha meso in pie i regni de Menabe e de Boina, i zana-malata quel de Betsimisaraka, i merina el regno de Andrianampoinimerina co cavedal a Antananarivo[citasion nesesaria]. El re Radama I el xe stà el primo ch’el xe reiusì a ounefegar l’isola soto on soło regno. I so sucesori łi xe stá o verti a l’influenzsa eoroupea o łi gha será i confini.

Nel 1890 ła Francia ga proclamà el protetorato e, int'el 1895, ła xe reiusida a ciapar ła cavedal. Ła regina Ranavalona III ła gha rexistio, ma a ła fine ła gha dovù cedar.

Indipendensa[canbia | canbia sorxente]

Int'el 1947, ła xe sciopá na revolta indipendantista. I francexi gha stroncá ła revolta copando pì de 100.000 persone.

L’indipandenza ła xe rivada eintel 1960 co Philibert Tsiranana fa primo presidente. Tsiramana jera filo-francexe e ła zsente no ła xera contenta.

El poder xe pasà al ditator Didier Ratsiraka ch'el gha: introdoto el socialismo filo-sovietego, vietá la libartá de espresion e instituio el partito unego.
Soto ła presion de ła primavera democratega del 1991, Ratsiraka el gha dovù dar el multi-partitismo e łe elesion libare. Fin al 2001, Ratsiraka el gha controlá el governo.

Ne łe elesion del 2001, dopo scontri armai par el controlo del governo, Marc Ravalomanana el xe diventá presidente e Ratsiraka el xè ndá in exilio.
Dal 2005, Ravalomanana el gha scouminsiá a ghaver posizsioni senpre pi totałitarie. Nel 2007 el gha mandà via de i misionari francexi che łi ghea ghavù el corajo de dir ła veritá sul so regime ditatorial.

Giografia połitega[canbia | canbia sorxente]

Ła cavedal xe Antananarivo.

Popolasion[canbia | canbia sorxente]

Etnie[canbia | canbia sorxente]

Ghe xe 18 grupi etnici prinsipałi, de oriszene axiatica e africana.

Studi sul DNA e ła łengoa [2], łi dimostra l’influenzsa axiatica.
I trati orientałi łi xe presenti soratuto intei altipiani centrałi, e łi corisponde ałe popolasion merina (3 milioni) e betsileo (2 milioni).

La zente de la costa ła xe di oriszene africana. I pì grandi grupi etnici costieri łi xe: i betsimisaraka (1,6 milioni), i tsimihety e i sakalava.

Religione[canbia | canbia sorxente]

Ła metá da ła popolasion ła ghe va drio a ła rełijon tradisional, che ła ghe dá importanzsa al culto de i morti.

El 45% dei malgasi łi xe cristiani, catołeghi e protestanti in parti uguałi.
Tanti cristiani łi gha conservá aspeti tradisionałi, come ła venerasion de i antenati. Ła Cexa Catołega, che ła baxa ła propia atività misionaria sul conceto de l'inculturazsion, no ła respinge ste prateghe; i pastori protestanti, invense, łi condana la rełijon tradisionałe come superstizsion.

Ła ghe xe na minoransa islamega su łe coste del nord.

Łéngue[canbia | canbia sorxente]

Ła zente ła parla el malgasio e el francexe.

Economia[canbia | canbia sorxente]

Interasante ła produsion agricola de vanilia [3], fruta tropicałe e ołi esensiałi.
Łe miniere de ilmenite e nickel produxe par l’esportasion.

Se produxe teissui par l’esportasion.

El tuorismo sfruta łe foreste naturałi e ła biodiversitá de l’isoła.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. Europa e Bassas da India a sudovest, Juan de Nova a ovest, łe ìxołe Glorioxe a nordovest, Tromelin a est
  2. el 90% del malgasio el xe de orizsene małexe
  3. primo al mondo