Madagascar

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Madagascar
(IT) Madagascar
(FR) Madagascar
(FR) la République de Madagascar
Madagascar – Stema Madagascar – Bandiera
Satellite image of Madagascar in September 2003.jpg
Dati aministradivi
Nome conpletoRepublica del Madagascar
Nome ufisiałe(MG) Republikan'i Madagaskar e (FR) République de Madagascar
Łéngue ufisiałimalgascio e Łéngua fransexe
CavedałeAntananarivo
Pułìtega
Forma de goernoRepublica presidensial
Cao de GoernoJean Ravelonarivo
Entrada inte el ONU20 setenbre 1960
Superfise Totale587 295km²
% de łe àcue0,6
Popołasion
Viventi25 570 895 (2017)
Taso de fertiłità4,409 (2014)
Xiografia
ContinenteAfrica
Confini
Fuxo orarioUTC +3
Economia
Valutaariary
ISU0,52 (2017)
Vàrie
Còdaxi ISO 3166MG, MDG, 450
TLD.mg
Prefiso tełefònego261
Sigla targa automobiłìstegaRM
Carte interative

MusicBrainz: f3a30678-3d23-3f42-8056-d32ebe58c66d


El Madagascar el xe on Stato de l'Africa oriental.
El xe na isoła che ła se cata inte el Osèano Indian oriental.
I stati pi' visini a el Madagascar łi xe el Mozanbico e łe Comore a nordovest, łe Seychelles a nord; łi teritori dipendenti pi' visini łi xe łi dipartimeti da mar de Mayotte a nordovest e de ła Réunion a est, e łe Ìxołe sparpagnae de el Osèano Indian[1] tuti de sovranità fransexe.

Giografia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Giografia del Madagascar.

L’isoła del Madagascar ła se cata a est del Mozanbico e ła xe traversá dal tropico del Capricorno.
Ła xe ła quarta pì granda isoła del mondo.

Al nord se cata coułine che łe sal fin a łe tere alte del centro del paexe, par dopo desendar n’antra olta al sud.

El clima el xe tropicale. L’isola ła xe speso batua da forti piove e da uragani che łi vien da l’Oceano Indian.

El teritorio xe cuerto da foreste naturałi e da risaie scavá a man.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Storia del Madagascar.

Antighità[canbia | canbia el còdaxe]

I primi abitanti łi vegnea da l’Indonexia e łi xe rivá nel V secoło de ła nostra era. Sti grupi łi gha dato vita a l’etnia merina.

Zsinque secołi dopo, da l’Africa continentale ła xe rivà deła xente bantu e ła gha formá łe etnie sakalava e bara.

Marcanti yemeniti e omaniti łi vegnea fin su łe coste del Madagascar dal XI secoło. Ła so prexensa ła gha influenzsá vari aspeti de ła cultura malgasia. Etnie malgasie come i antemoro e i antanosy, łe vien fora da i coloni arabi, e łi continua a prategar fin ancò ła fede islamega.

Ła trata dei sciavi, e łi schei che ghe ne vegnea drio, ła gha parmeso a de i grupi etnici de fondar i primi regni.
I sakalava łi gha meso in pie i regni de Menabe e de Boina, i zana-malata quel de Betsimisaraka, i merina el regno de Andrianampoinimerina co cavedal a Antananarivo[no ghe xe ła fonte]. El re Radama I el xe stà el primo ch’el xe reiusì a ounefegar l’isola soto on soło regno. I so sucesori łi xe stá o verti a l’influenzsa eoroupea o łi gha será i confini.

Nel 1890 ła Francia ga proclamà el protetorato e, int'el 1895, ła xe reiusida a ciapar ła cavedal. Ła regina Ranavalona III ła gha rexistio, ma a ła fine ła gha dovù cedar.

Indipendensa[canbia | canbia el còdaxe]

Int'el 1947, ła xe sciopá na revolta indipendantista. I francexi gha stroncá ła revolta copando pì de 100.000 persone.

L’indipandenza ła xe rivada eintel 1960 co Philibert Tsiranana fa primo presidente. Tsiramana jera filo-francexe e ła zsente no ła xera contenta.

El poder xe pasà al ditator Didier Ratsiraka ch'el gha: introdoto el socialismo filo-sovietego, vietá la libartá de espresion e instituio el partito unego.
Soto ła presion de ła primavera democratega del 1991, Ratsiraka el gha dovù dar el multi-partitismo e łe elesion libare. Fin al 2001, Ratsiraka el gha controlá el governo.

Ne łe elesion del 2001, dopo scontri armai par el controlo del governo, Marc Ravalomanana el xe diventá presidente e Ratsiraka el xe ndá in exilio.
Dal 2005, Ravalomanana el gha scouminsiá a ghaver posizsioni senpre pi totałitarie. Nel 2007 el gha mandà via de i misionari francexi che łi ghea ghavù el corajo de dir ła veritá sul so regime ditatorial.

Giografia połitega[canbia | canbia el còdaxe]

Ła cavedal xe Antananarivo.

Popolasion[canbia | canbia el còdaxe]

Etnie[canbia | canbia el còdaxe]

Ghe xe 18 grupi etnici prinsipałi, de oriszene axiatica e africana.

Studi sul DNA e ła łengoa [2], łi dimostra l’influenzsa axiatica.
I trati orientałi łi xe presenti soratuto intei altipiani centrałi, e łi corisponde ałe popolasion merina (3 milioni) e betsileo (2 milioni).

La zente de la costa ła xe di oriszene africana. I pì grandi grupi etnici costieri łi xe: i betsimisaraka (1,6 milioni), i tsimihety e i sakalava.

Religione[canbia | canbia el còdaxe]

Ła metá da ła popolasion ła ghe va drio a ła rełijon tradisional, che ła ghe dá importanzsa al culto de i morti.

El 45% dei malgasi łi xe cristiani, catołeghi e protestanti in parti uguałi.
Tanti cristiani łi gha conservá aspeti tradisionałi, come ła venerasion de i antenati. Ła Cexa Catołega, che ła baxa ła propia atività misionaria sul conceto de l'inculturazsion, no ła respinge ste prateghe; i pastori protestanti, invense, łi condana la rełijon tradisionałe come superstizsion.

Ła ghe xe na minoransa islamega su łe coste del nord.

Łéngue[canbia | canbia el còdaxe]

Ła zente ła parla el malgasio e el francexe.

Economia[canbia | canbia el còdaxe]

Interasante ła produsion agricola de vanilia [3], fruta tropicałe e ołi esensiałi.
Łe miniere de ilmenite e nickel produxe par l’esportasion.

Se produxe teissui par l’esportasion.

El tuorismo sfruta łe foreste naturałi e ła biodiversitá de l’isoła.

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Europa e Bassas da India a sudovest, Juan de Nova a ovest, łe ìxołe Glorioxe a nordovest, Tromelin a est
  2. el 90% del malgasio el xe de orizsene małexe
  3. primo al mondo
Controło de autoritàVIAF (EN255285986 · ISNI (EN0000 0001 2298 4950 · LCCN (ENn80087494 · GND (DE4074425-5 · BNF (FRcb119323881 (data) · NDL (ENJA00567376 · WorldCat Identities (ENn80-087494
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Madagascar&oldid=956597"