Venesia
Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.
.JPG)
 Venessia |
|||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
| Stato: |  Itałia |
||||||||
| Regione: |  Vèneto |
||||||||
| Provincia: |  Venessia |
||||||||
| Coordinate: | Coordinate: | ||||||||
| Altitudine: | 0 m s.l.m. | ||||||||
| Superficie: | 412 km² | ||||||||
| Abitanti: | 271.251 31-12-04 | ||||||||
| Densità: | 658 ab./km² | ||||||||
| Frassioni: | Chirignago, Favaro Veneto, Mestre, Marghera, Murano, Burano, Giudecca, Lido, Zelarino | ||||||||
| Comuni contigui: | Campagna Lupia, Cavallino-Treporti, Chioggia, Jesolo, Marcon, Martellago, Mira, Mogliano Veneto (TV), Musile di Piave, Quarto d'Altino, Scorzè, Spinea | ||||||||
| CAP: | 30100 | ||||||||
| Prefiso teł: | 041 | ||||||||
| Codice ISTAT: | 027042 | ||||||||
| Codice catasto: | L736 | ||||||||
| Nome abitanti: | veneziani | ||||||||
| Santo patrono: | San Marco Evangelista | ||||||||
| Giorno festivo: | 25 de apriłe | ||||||||
  |
|||||||||
| Sito istitusionałe | |||||||||
|
|
Venessia ła gera ła Capital de ła Serenisima Republica. Deso ła xe el Capoluogo del Vèneto, dopo l'anesion a l'Italia del 1866. Ła ga pi de 270.000 àneme, 70.000 'nte łe ixołe e 200.000 su ła tera ferma. Na volta ła jera ciamà Venexia (co ła s tènara de xe): par 'sto motivo qua deso tanti i scrive ancor Venexia anca se ormai i leze senpre "Venesia" co s curta e dura.
Ła xe situà su ła łaguna de Venessia nel'omonimo golfo e ła xe distanta 28 km da Trevixo e quaxi 40 da Padoa. L'intera çità co tuta ła só łaguna ła xe stà dichiarà, nel 1979, patrimonio del'umanedà da l'UNESCO. Ła xe storegamente soranomenà ła Serenìsima o anca ła Dominante. Ła çità storega ła xe senpre stà ixołà da ła teraferma, fin a co, nel 1841 ga tacà i łaori par ła costrussiòn del ponte feroviario par rivà a ła stassion de Santa Łussia. I treni i ga scomensà a rivar Venessia a partir dal xenèr del 1846. Par póder rivar en auto bexognarìa spetar el 1933, có che Benito Mussolini el ghe ga fa costruìr el Ponte de ła Łibartà, łóngo 4 km, che'l cołega Mestre al Piasałe Roma. El teritorio comunal el ga, oltre a ła stesa sità de Venessia e a łe ìxołe łagunare, un grando toco de teraferma (Mestre e Marghera).
Indice |
[modìfega] Storia
 |
Par savérghene piesè, varda ła vóxe Repùblica de Venesia. |
Ła łaguna de Venesia se ga formà 'ntel 800 a.C. sirca da un prexedénte anbiente fluvio-pałustre [1], se pensa che in sto ambiente qua ghe fuse insediaménti de ómeni par ła fasilidà de casia e pesca.[1] Ła laguna vèneta, prima dei romani, ła gera xà abitada da xenti che łe faxéva pesca, cogeva sałe, gera dèdita ai trasporti marìtimi e a łe altre atività mercantiłi conpagne. Ła gera snodo de intensi tràfisi comersałi chei cołigava l'Adriàtico col sentro e nord Europa.[2]
Ła xé serta l'orìgene romana de Cióxa, come de na più granda centuriasion de tuta ła fasia łagunare verificàbile deso da foto al satèłede[3] 'Nte ła stésa epoca łe gera abitae Torseło e Altin su ła strada che da Pàdova ła portava a Aquilegia.[3]
Drio ła Chronica Altinate scrita serca el 1000 d.C., el primo insediamento a Venesia su ła Riva Alta (Rialto) el xé stà el 25 marzo del 421 co ła consacrasion de ła céxa de San Giacometo a Rialto, su łe rive del profondo canal navigàbiłe ogi Canal Grande. I abitanti de ła teraferma ghe ga sercà rifugio dópo de łe varie ondae de invaxion barbàreghe che xé cascae dal V secolo, en particolare queła una del 421.[4]
'Ntel VI secolo, sotto el stàvil governo del Regno dei Ostrogoti, Cassiodoro ne dà un detagià quaro de ła vita in łaguna de quei ténpi.
Riunidi conpagni a tuta l'Italia al'inpero co ła pramatica sansion de Giustinian del 554, i teritori de ła Venetia i xé de nóvo travolti sóto de ła spinta del'invaxion łongobarda del 568, che ła vede el Patriarca de Aquiłegia refugiarse 'nte ła łaguna de Gravo, Rialto e i altri insediaménti costieri popołarse di pròfughi che i ga abandonà l'entrotera.[5]
Par scapar via dai invaxóri łe popolasion de ła canpagna intorno łe xe emigrà 'nte łe ixołete de ła Laguna, ma no so quełe indo' che deso a ghe xe Venesia, ma pì a Nord so el atuale Torseło; questo parché in quełe zone ghe gera xa łe capane de pescadori de łe sità romane (Altin so tute, anca parché 'ncora ancó el xe ła pì visina a ła Laguna), 'ndo i tegnéva tuta l'atresadura. Dópo vari aveniménti sti "łagunari" no i se sentéva pì siguri e par defèndarse i se ga rintanà al Lido. Infine i rifugiài, che ormai i gera int' una parte de ła Laguna segura, par sfrutar comunque i cołegaménti co ła teraferma in un periodo ramai pì tranquiło, i se ga definitivamente trasferìo 'nte l'ixola de "Rivoalto", inte ła zona de l'atual Rialto. Da qui xe stae abitade tute łe ìxołe de l'arcipèlago de Venesia, fortificando łe rive co grosi pałi de legno e fango protetivo, che anca oncó i tien in piè sta sità.
Tirada su 'ntel 697 ła Venesia a ducado dipendente dal'Exarcado de Ravena, co cavedal prima a Eracliana, dónca Metamauco, dópo de ła tentada invaxion franca de Pipin Carloman, 'ntel'821 ła pì segura Rialto ła xé deventada cavedal del Ducado de Venesia, tołendo 'ntel ténpo el nome isteso del teritorio e de ło stato e deventando definidivamente Venesia.[6]
Ła visinansa col'Inpero franco, el raporto priviłegià col'oriente Bixantin e al steso ténpo ła distansa da Costantinòpołi ła ghe ga fata un dei prinsipałi porti de scanbio fra l'osidente e l'oriente, parmetendo el sviłupo de na clase mercantil dinàmega e intraprendente che 'ntel giro de quattro sècołi sirca ła fa deventar ła sità da insediamento sconosiudo a avanposto imperial a potensa paróna dei mari. Da ła conquista de ła Dalmàsia co ła spedision de Pietro II Orseolo 'ntel Miłe fin ła Quarta Crosiada, co ła conquista el sachegio de ła cavedal bixantina, soto ła guida de Enrico Dandolo, ła fondasion del'inpero colonial[7][8]
Ła xé mèsa drénto fra łe Repùbliche marinare, insieme a Gènova, Pixa e Amalfi, dónca el leon de San Marco, enblema de ła Serenìsima, el ghe xé 'nte łe insegne marine de ła bandiera itałiana.
El cavo del governo el gera el Doxe (dal latin dux), che col 'ndar vanti del tempo, el ga visto el só poder senpre più controłà da nóvi òrgani istitusionałi. Un mucio de Doxi, soratuto prima del'anno miłe, i se ga visti obligai a tór i vóti parché i sitadini i łi credeva masa bramoxi de poder: qualchedun el xé stà anca copà. Al màsimo de ła sóa potensa, 'ntel XIII sècoło, Venesia ła dominava gran parte de łe coste dell'Adriàtico, region come ła Dalmàsia, l'Istria, un mucio de łe ìxołe del'Egeo, Candia, Sivro, Corfù, e ła gera ła prinsipal potensa miłidare fra łe prinsipałi forse mercantiłi 'ntel Medio oriente. 'Ntel XV sècoło el teritorio de ła Repùblica se slargava da Bresia al'Istria, e da parte del'atual provincia de Bełun, al Poléxine vèneto.
'Ntel XVIII sècoło Venesia ła gera fra łe sità più rafinade d'Europa, co una forte influensa su arte, architetura e leteradura del ténpo. El teritorio de ła Repùblica de Venesia el conprendeva Vèneto, Friułi, Istria, Dalmàsia, Càtaro e parte de ła Łonbardia. Dópo più de 1000 ani d'indipendensa, el 12 de magio 1797 el doxe Ludovico Manin e el Magior Consegio i xé stai obligai da Napoleone a 'ndar via, par proclamare el "Governo Provixorio de ła Munisipałità de Venesia".
Col Tratado de Canpoformio fra franséxi e austrìasi, el 17 de otobre 1797 ła "Munisipałità de Venesia" ła ga smeso de èserghe e i sói teritori, chei xé ndai a formar ła "Provincia vèneta" soto Francesco II, i xé stai dati al'Àustria: i Austrìasi i xé entrai in sità el 18 de genaro 1798. 'Ntel 1848 ła ga partesipà ativamente ai moti rivołusionari, soto l'inisiativa de Daniele Manin. 'Ntel 1866 ła xé entrada a far parte del Regno d'Italia. El 21 de otobre del 1866 ghe xé stà in Vèneto el plebisio chel ga visto vìnser el sì al'anesion al'Itałia col 99,9% dei voti favorévołi del'ełetorà ativo (come portà drio da łe fonte).
[modìfega] Giografia
 Bene proteto da l'UNESCO |
|
| Patrimonio de l'umanità | |
| Venessia e la so laguna Venice and its Lagoon |
|
 |
|
| Tipologia | |
| Criterio | (i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi) |
| Pericolo | Bene mia in pericolo |
| Anno | 1987 |
| Scheda | inglese francese |
| Patrimoni de l'umanità in Italia | |
Ła çità de Venessia ła xe divixa 'ntei sie sestieri de Dorsoduro, Santa Croxe, San Poło, San Marco, Canaregio e Casteło, ła xe sviłupà sora ben 118 ixołéte cołegae da 354 ponti e divixe da 177 tra rii e canałi. A cauxa de ła soa morfołogia el corpo prinsipałe de Venessia, si fotografà da l'alto, el ga l'aspèto de un pese.
[modìfega] Ìxołe
Fra łe ixołe pi grande recordémo Torceło, Muran, Buran, San Servoło, Giudeca, San Giorgio Magior, (che parò el fa parte del sestier de San Marco), Pełestrina, Poveja, San Clemente, San Francesco del Dexerto, San Lazzaro dei Armeni, San Michełe, Santa Maria de ła Grassia, Sant'Erasmo, łe Vignołe, el Lido de Venessia.
L'ixoła de San Servoło ła xe de propredà de ła Provincia de Venessia e ła se tróva su ła diagonal Piassa San Marco San Lazzaro dei Armeni.
[modìfega] Persone ligà a Venessia
- Gianni de Michelis, profesor de Chimica a Roma, poi Ministro dei Esteri Itałian e Deputato Europeo
- Mara Venier, condutrice televisiva
- Mario Girotti, in arte Terence Hill, ator e regista de cinema
Varda anca la lista dei Doxi de ła Republica de Venessia
[modìfega] Gemelagi
Venessia ła xe gemełàa co:
[modìfega] Acordi de cooperassion
Norinberga, Germania, dal 1999
Istanbul, Turchia, dal 1993
Kedke, Grecia, dal 2000
Qingdao, Cina, dal 2001- Sałonico, Grecia, dal 2003
[modìfega] Evołusion demogràfega
Abitanti censii 
[modìfega] Note
- ↑ 1,0 1,1 [1] Antonio Rosso, La laguna veneta prima dei romani, Archeologia Viva, 1984
- ↑ [2] Graziano Tavan, Archeologia della laguna di Venezia, Veneto archeologico, gen 1999
- ↑ 3,0 3,1 [3] Antonio Rosso, I romani colonizzarono la laguna di Venezia?, Archeologia viva, ott 1982
- ↑ [4] Venice Explorer pàxena web
- ↑ [5] Nicola Bergamo, Venetia Et Histria, imperobizantino.it
- ↑ [6] Gravo, Venesia e i Gradenigo, mostra, Biblioteca Nasional Marciana
- ↑ Donald Nicol, Venezia e Bisanzio, Rusconi, 1990
- ↑ [7] Asociasion Cultural Bixansio
[modìfega] Varda anca
|
Italia | Province deła region Veneto | |
|---|---|---|
| Venessia | Bełun | Padoa | Rovigo | Treviso | Verona | Vicensa | ||
