Wikipedia:Vetrina

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Crystal Clear action bookmark.svg Vetrina Wikipedia-logo-v2.svg

Benvegnui inte ła Vetrina de Wikipedia, dove xè rancurae le mejo voxe de sta ençiclopedia, ritegnue da i wikipediani anca piasevołi da lexare. In sto momento ghe xè 10 voxe en vetrina, che łe vien mostrà a rotasion inte ła pajina prinsipałe, una ogni setimana. Se te ghe na voxe che te ritien bastansa exaustiva segnałała. Grasie

El teritorio de ła Regio X Venetia et Histria

Ła Regio X Venetia et Histria ła gera una de łe regiones co łe quałi Augusto gà divixo l'Itałia sirca 'ntel 7 d.C..

Łe denominasion de łe regioni augustee łe gera sóło numerałi, e sóło łe fonti acadèmeghe atuałi uxa atribuir al nome uficiałe roman un agetivo che designa el teritorio. A ła region xé stà zontà l'agetivo Venetia, par via dei vèneti, ła popołasion che vivea 'nte ła zona prima dei romani, mentre Histria derìa da ła tribù iłìrega dei histri.

El teritorio se stendea dal'Ada al Tajamento, oltre che mucia parta del Carso, l'Istria. Ła Venetia ła gera ła parta abità dal pópoło veneto dal qual toe el nome, un pópoło zà noto ai greci e ai etruschi coi quałi comersiava, mentre el Friul el gera abità par en prevałensa da genti cèlteghe, tra łe quałi se ricorda i carni.

Lexi ła vóxe...

La Rotonda del Palladio

Vila Capra, dita La Rotonda (conossiùa anca come Vila Almerico-Capra o Vila Capra-Valmarana) la xe na vila vèneta a pianta zentral costruìa da Andrea Palladio a partir dal 1566 a do passi da la sità de Vicensa. El nome "Capra" el vien dal cognome dei do fradei che i ga conpletà l'edificio dopo verlo cronpà nel 1591. La Rotonda la xe probabilmente la vila piasè famosa del Palladio e forsi anca de tute le ville venete, e uno dei edifici piasè inportanti de la storia de l'architetura de l'epoca moderna.

Quando nel 1565 el canonico e conte Paolo Almerico, che el s'avea ritirà da la Curia Romana dopo èsar sta referendario apostolico soto i papi Pio IV e Pio V, el ga decidesto de tornar in te la sità do che l'era nato (Vicensa) e costruirse na residenza de canpagna, no'l s'avaria mai imaginà che la casa che el ga comissionà a l'architeto Andrea Palladio la saria devegnùa uno dei prototipi architetonici piasè studiè e imitè par i zinque secoli dopo.

Lexi la voxe...

Bandiera che mete insieme i stemmi de le 4 republiche marinare prinsipai: da l'alto a sinistra, in senso orario, i stemmi de Venexia, Genoa, Pisa e Amalfi

La definizion de Republiche marinare la se dopara in relazion a zerte sità costiere (de la penisola italiana ma anca no), che tra el X e el XII secolo le ga godesto de un periodo de prosperità economica par via de la so atività comercial, in te un quadro de larga autonomia politica. In genere, la definizion la se riferise in particolar a quatro sità italiane: Amalfi, Genoa, Pisa e Venexia.

Oltre a ste quatro chi, che le xe le pi famose, ghe xera anca altre sità che le godea a la stessa maniera de l'indipendenza (con un goerno autonomo soto forma de republica oligarchica, un so scheo, un so esercito, etc.), le gavea partesipà a le Crociate, le gavea na flotta de navi e la gavea fònteghi (cioè boteghe-magazini dove vendar le merci) nei vari porti del Mediteraneo, e par tuti sti motivi le pode esar ritegnue anca lore republiche marinare. Fra ste chi, ghe xe Gaeta, Ancona, Trani, Ragusa e Noli. Par Venexia la denominasion de Republica Marinara el xe sicuramente ridutivo, ma efetivamente la xe stà una de queste, sepur anca capital de un inpero.

Lexi la voxe...

L'aqua

L'aqua ła xè un conposto chìmego de formuła mołecołar H2O, 'ndove i do atomi de idrogeno son ligai a l'atomo de osigeno co' un legame covałente. In condision de tenperadura e presion normałi se prexenta cofà un sistema bifaxe - costituio da un licuido incołore e insapore (che 'l vien ciamà "aqua" in senso strèto) e da un gas incołore (deto vapor aqueo) - ma anca cofà un sołido (deto ghiaso) 'nte 'l caxo in cui ła tenperadura sia uguałe o inferior a ła tenperadura de conzełamènto.

L'aqua però, nò ła xè inportante soło 'nte 'l canpo de ła fìxica e de ła chìmega, ma ła svolge un ruoło de granda riłevansa 'nte ła parte de i uxi par l'omo, overo l'inportansa de'l aqua 'nte 'l nostro corpo.

Lexi ła vóxe...

Da sanca: un Re bianco, na tore e na regina mori, un pedon bianco, un cavaƚier moro e un arfier bianco.

I scachi i xe un xugo da toła de strategia par do persone che se xuga so na scachiera. Ogni xugador ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche (cheło che move par primo), che altro łe ga negre. Par vinsare un xogador el ga da darghe scaco mato a che altro. El termine deriva da ła łéngua ocitana e catałana escac, che deriva a so olta dal persian شاه, Shah, "re", pasà forsi traverso un adatamento arabo eš-šāq, có l'axonta del articoło e ła trasformasion de ła fricativa persiana in ocluxiva.

Lexi la voxe...

Vista su ła canałeta del Prà

Ła granda piasa ełitica del Prà de ła Vałe ła xe uno dei sínbołi de Pàdoa, ła pí granda piasa padoana e una de łe pí grande de l'Eoropa. Ła mixura su par zó 90.000 mq., uncò ła se prexenta cofà no spàsio monumental de granda inpresion, co in mexo na ixoła verde dita Ixoła Memia, che ła ga tuto torno na canałeta e un dopio baxamento co sóra calche statua; de 'ste qua una ła raprexenta Andrea Memo, el patrisio venesian, nominà proveditor de Padova, che 'ntel 1775 el ga vú l'idea de mełiorar tuta la piasa, che a qûel tenpo la jera nà pałú sensa forma.

L'intiero projeto, restà squaxi inconpiú, xe rafigurà da na famoxa incixion de rame de Francesco Piranesi del 1785. A se dixe che Memo el gavese comisionà 'sta raprexentasion insieme co de łe altre e łe tegnese in mostra a Palaso Venesia, cà de l'Anbasiata de ła Republica a Roma, par catar personaji e utorità proponendo de pagar par costruir łe statue da mètar al ornamento de ła piasa...

Lexi ła vóxe...

Na vecia carta del Peloponeso, che i venexiani i ciamava Morea

Ła guera de Morea la xe sta conbatua tra el 1684 e el 1699 in Morea (el Peloponeso de ancó), nel Mar Egeo e in Dalmazia tra la Republica Veneta e l'Inpero Otoman. La xe sta la setima de le oto guere conbatue tra Venexia e i turchi, e la ga visto l'ultima espansion teritorial de la Republica Veneta, che a la fine de la guera, col Tratado de Karlowitz, la ga goadagnà la Morea e calche toco de la Dalmazia.

Nel 1683 xera s-ciopà na nova guera tra l'Austria e i otomani, e un grando esercito turco el ga messo l'asedio a Viena, ma el xe sta batùo da na Liga Santa tra polachi, austriaci e todeschi, i quali, comandà dal re de Polonia Jan Sobieski, i ga sconfito e fato scapar l'esercito asediante. Elora i venexiani i ga pensà de profitar de sto momento, in cui i otomani i era in crisi, par riconquistar i teritori de l'Egeo e de la Dalmazia persi ne le guere precedenti.

Lexi la voxe...

Giacomo Casanova

Giacomo Girolamo Casanova (Venessia, 2 de apriłe 1725 – Dux, odierna Duchcov, 4 de giugno 1798) el xe stà un scritor, diplomatico e agente segreto venessian.

Resta de lu 'na produssion leteraria molto vasta ma el vien prinsipalmente ricordà come aventuriero e come quel che ga fato del so nome el sinonimo de sedutor. A sta fama ga contribuìo verosimilmente ła so pì inportante opera autobiografica: Histoire de ma vie (Storia deła me vita), dove ł’autor el descrive, con ła masima franchezza, tute łe so aventure, i so viaji e i so incontri co' łe done.

L'Histoire ła xe sta scrita in fransexe e ła dovarìa dunque far parte deła leteratura in sta lengoa, siben ła sielta lengoistega ła sia sta detà soło par motivi de difuxion de ł'opera, in quanto a ł'epoca el fransexe la gera ła lengoa pì conosesta e parlà in Eoropa, come ai tenpi nostri ł'inglexe.

Łexi ła voxe...

Versante sud del Pasubio

El monte Pasubio el xe un alto acròcoro dełe Prealpi Venete, postà tra ła provincia de Vicensa e ła provincia de Trento. A sud e a est el casca xo 'ntełe vał Łeogra e val Poxina, che łe xe visentine, e a ovest e a nord nord-est el ga ła Vałarsa e ła Val Teragnoło, che łe xe trentine. El Paso deła Borcoła ło łiga ai Altipiani, el Paso Xomo al monte Novegno e el Pian dełe Fugase al Sengio Alto.

Ła parte de sora del monte ła xe un altopian tajà da diversi vałoni, coi punti pi alti che xe el Roite (2148 m), el Pałòn (2232 m) e l'Incudine (2114 m), tuti in riga da nord a sud. Da sta cadena prinçipal se staca altri rami: queło deła Sima dei Forni Alti (2023 m) che'l va verso el Paso Xomo e i altri che i va al monte Xenevri, ai Soj Bianchi, al monte Bisorte e al Col Santo, tuti sora i domiła metri.

Lexi ła vóxe...

El comun de Imèr vist dela Veđèrna

Imèr (IPA: /iˈ.mɛr/; todesch: Imör) l'é en comun de 1 206 ànime tela provincia de Trènt. El é tela val de Primier (a òlte dita Val Cismon), davanti ala fin dela Val Noana. El paes el é sul conòide detritico del rich San Piero, che 'l taja a mèẑ el paes. Imèr el é do in ẑima al monte Arinàs, davanti a la Veđèrna.

A sud-est ghe n'é el monte Tasé, a sud, inveẑe se vèrẑ la Val Noana. Par sta val se pòl veder le Vete Feltrine e, mèio de tut, el Pavion. A sud-ovest taca la val del Schenèr, col lach omònimo, vècia strađa par ruar a Primier de Feltre e donca del Mondo de fora. A òvest ghe n'é la Tatoga, onde che se vet bèn la cesòta de San Silvèstro che la sovrasta la part basa dela val e de nord-ovest a nord-est ghe n'é 'l Beđolé che el se slònga dala Gòbera fin cuasi al Ròle (anca se la parola Beđolé la indica sol en tòch del monte).

Lexi ła voxe...

Sta pajina ła xè proteta parsialmente. Ła poe esar modifegà soło da utenti rejistrà