Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
« [...] qual Sità ùnego albergo ai giorni nostri de łibertà, de gustisia, de paxe, unego rifugio dei boni e soło porto al qual, sbatue per ogni indove da ła tiranìa e da ła guera, łe pol riparar a sałute łe nave dei ómeni chei serca de far na vita tranquiła: Sità rica d'oro ma più de nominansa, poténte de fòrse ma più de virtù, sora saldi màrmari fondà ma sora più sòłide bàxe de siviłe concordia ferma e imoviłe e, megio che dal mar dal qual ła xé sinta, da ła prudente sapiensa dè fii soi diféxa e fata segura »
Venèsia
comun
Venèsia – Stema Venèsia – Bandiera
Venèsia – Veduta
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Rejon Veneto – stema Veneto
Provincia Venesia – stema Venesia
Sìndico Giorgio Orsoni (centrosinistra) dal 8/4/2010
Teritorio
Coordinae 45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945Coordinate: 45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945
Altitudine 2,54 [1] m s.l.m.
Superfise 414,57[2] km²
Aque interne 257,72 km² (62,17%)
Abitanti 270 755[3] (30/11/2011)
Densità 653,1 ab./km²
Frasion 6 munisipałità
Comuni confinanti Canpagna Lupia, Cavałin-Treporti, Cióxa, Gèxoło, Marcon, Martełago, Ła Mira, Mojan (TV), El Muxil, Quarto d'Altìn, Scorsè, Spinea
Altre informasion
Còd. postałe da 30121 a 30176
Prefiso 041
Fuxo orario UTC+1
Còdexe ISTAT 027042
Còd. catasticałe L736
Targa VE
Cl. sismega 4
Cl. climatega xona E, 2345 GG[4]
Nome abitanti venesiani
Patrono San Marco Vangełista
Dì de festa 25 de apriłe
Locałixasion
Italy location map.svg
Venèsia
Italy relief location map.jpg
Venèsia
Venèsia – Mapa
Sito istitusionałe


Venesia ła gera ła Capital de ła Serenisima Republica. Deso ła xe el Capoluogo del Vèneto, dopo l'anesion a l'Italia del 1866. Ła ga pi de 270 000 àneme, 70 000 'nte łe ixołe e 200 000 su ła tera ferma. Na volta ła gera ciamà Venexia (co ła s tènara de xe): par 'sto motivo qua deso tanti i scrive ancor Venexia anca se ormai i leze senpre "Venesia" co s curta e dura.

Ła xe catà su ła łaguna de Venesia nel'golfo chel ghe tol el nome e ła xe distanta 28 km da Trevixo e quaxi 40 da Padoa. L'intera sità co tuta ła só łaguna ła xe stà diciarà, nel 1979, patrimonio del'umanità da l'UNESCO. Ła xe stada, 'nte ła storia, soranominada ła Serenìsima o anca ła Dominante. Ła sità stòrega ła xe senpre stà ixołà da ła teraferma, fin a co, nel 1841 ga tacà i łavori par ła costrussiòn del ponte feroviario par rivà a ła stassion de Santa Łusia. I treni i ga scomensà a rivar Venessia a partir dal xenèr del 1846. Par póder rivar in auto bexognarìa spetar el 1933, có che Benito Mussolini el ghe ga fa costruìr el Ponte de ła Łibertà, łóngo 4 km, che'l cołiga Mestre al Piasal Roma. El teritorio comunal el ga, oltre a ła stesa sità de Venessia e a łe ìxołe łagunare, un grando toco de teraferma (Mestre e Marghera).

Storia[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Repùblica de Venesia.
Bandiera de ła Serenisima
Céxa de San Giacomo de Rialto

Ła łaguna de Venesia ła se ga formà 'ntel 800 a.C., a ocio, da un prexedénte anbiénte fluvio-pałustre [5], se pensa che in sto ambiente qua ghe fuse insediaménti de ómeni par ła fasilidà de casia e pesca.[5] Ła laguna vèneta, prima dei romani, ła gera xà abitada da xénte che łe faxéva pesca, sunava sal, ła se dedicava ai trasporti marìtimi e altri mestièri conpagni. Ła gera snodo de intensi tràfeghi chei cołigava l'Adriàtico col sentro e nord Europa.[6]

Ła xé ciara l'orìgene romana de Cióxa, come de na più granda centuriasion de tuta ła fasia łagunar verificàbile deso da foto al satèłede[7] 'Nte ła stésa epoca łe gera abitae Torseło e Altin su ła strada che da Pàdova ła portava a Aquilegia.[7]

Drio ła Chronica Altinate scrita serca el 1000 d.C., el primo insediamento a Venesia su ła Riva Alta (Rialto) el xé stà el 25 marzo del 421 co ła consacrasion de ła céxa de San Giacometo a Rialto, su łe rive del profondo canal navigàbiłe, ancuo Canal Grando. I abitanti de ła teraferma i ghe ga catà protesion daspò łe desferénte ondae de invaxion barbàreghe che xé cascade dal V secolo, en particolare queła una del 421.[8]

'Ntel VI secolo, sotto el stàbil governo del Regno dei Ostrogoti, Cassiodoro ne dà un detagià quaro de ła vita in łaguna de quei ténpi.

Riunidi conpagni a tuta l'Italia al'inpero co ła pramàtica sansion de Giustinian del 554, i teritori de ła Venetia i xé de nóvo travolti sóto de ła spinta del'invaxion łongobarda del 568, che ła vede el Patriarca de Aquiłegia refugiarse 'nte ła łaguna de Gravo, Rialto e i altri insediaménti costieri popołarse di pròfughi che i ga abandonà l'entrotera.[9]

Par scapar via dai invaxóri łe popolasion de ła canpagna intorno łe xe emigrà 'nte łe ixołete de ła Laguna, ma no so quełe indove che deso a ghe xe Venesia, ma pì a Nord so el atuale Torseło; questo parché in quełe zone ghe gera xa łe capane de pescadori de łe sità romane (Altin so tute, anca parché 'ncora ancó el xe ła pì visina a ła Laguna), 'ndo i tegniva tuta l'atresadura. Dópo vari aveniménti sti "łagunari" no i se sentéva pì siguri e par defèndarse i se ga rintanà al Lido. Infine i rifugiài, che ormai i gera int' una parte de ła Laguna segura, par sfrutar comunque i cołegaménti co ła teraferma in un periodo deso pì tranquiło, i se ga definitivamente trasferìo 'nte l'ixola de "Rivoalto", inte ła zona de l'atual Rialto. Da qui xe stae abitade tute łe ìxołe de l'arcipèlago de Venesia, fortifegando łe rive co grosi pałi de legno e fango protetivo, che anca ancuo i tien in piè sta sità.

Tirada su 'ntel 697 ła Venesia a ducado dipendente dal'Exarcado de Ravena, co cavedal prima a Eracliana, dónca Metamauco, dópo de ła tentada invaxion franca de Pipin Carloman, 'ntel'821 ła pì segura Rialto ła xé deventada cavedal del Ducado de Venesia, tołendo 'ntel ténpo el nome isteso del teritorio e de ło Stato e deventando definidivamente Venesia.[10]

Ła visinansa col'Inpero franco, el raporto priviłegià col'oriente Bixantin e al steso ténpo ła distansa da Costantinòpołi ła ghe ga fata un dei prinsipałi porti de scanbio fra l'osidente e l'oriente, permetendo el sviłupo de na clase mercantil dinàmega e intraprendente che 'ntel giro de quatro sècołi sirca ła fa deventar ła sità da insediamento sconosiudo a avanposto imperial a potensa paróna dei mari. Da ła conquista de ła Dalmàsia co ła spedision de Pietro II Orseolo 'ntel Miłe fin ła Quarta Crosiada, co ła conquista el sachegio de ła cavedal bixantina, soto ła guida de Enrico Dandolo, ła fondasion del'inpero colonial[11][12]

Ła xé mèsa drénto fra łe Repùbliche marinare, insieme a Gènova, Pixa e Amalfi, dónca el leon de San Marco, enblema de ła Serenìsima, el ghe xé 'nte łe insegne marine de ła bandiera itałiana.

El cao del governo el gera el Doxe (dal latin dux), che col 'ndar vanti del tempo, el ga visto el só poder senpre più controłà da nóvi òrgani istitusionałi. Paréci Doxi, soratuto prima del'ano miłe, i se ga visti obligai a tór i vóti parché i sitadini i łi credeva masa bramoxi de poder: qualchedun el xé stà anca copà. Al màsimo de ła sóa potensa, 'ntel XIII sècoło, Venesia ła dominava gran parte de łe coste dell'Adriàtico, region come ła Dalmàsia, l'Istria, un mucio de łe ìxołe del'Egeo, Candia, Sivro, Corfù, e ła gera ła prinsipal poténsa miłitar fra łe prinsipałe forse mercantiłe 'ntel Medio oriente. 'Ntel XV sècoło el teritorio de ła Repùblica el se slargava da Bresia al'Istria, e da parte del'atual provincia de Bełun, al Poléxine vèneto.

'Ntel XVIII sècoło Venesia ła gera fra łe sità più rafinade d'Europa, co una forte influensa su arte, architetura e leteradura del ténpo. El teritorio de ła Repùblica de Venesia el conprendeva Vèneto, Friułi, Istria, Dalmàsia, Càtaro e parte de ła Łonbardia. Dópo più de 1000 ani d'indipendensa, el 12 de magio 1797 el doxe Ludovico Manin e el Magior Consegio i xé stai obligai da Napoleone a 'ndar via, par proclamare el "Governo Provixorio de ła Munisipałità de Venesia".

Col Tratado de Canpoformio fra franséxi e austrìasi, el 17 de otobre 1797 ła "Munisipałità de Venesia" ła ga smeso de èserghe e i sói teritori, chei xé ndai a formar ła "Provincia vèneta" soto Francesco II, i xé stai dati al'Àustria: i Austrìasi i xé intrai in sità el 18 de genaro 1798. 'Ntel 1848 ła ga partesipà ativamente ai moti rivołusionari, soto l'inisiativa de Daniele Manin. 'Ntel 1866 ła xé entrada a far parte del Regno d'Italia. El 21 de otobre del 1866 ghe xé stà in Vèneto el plebisio chel ga visto vìnser el sì al'anesion al'Itałia col 99,9% dei voti favorévołi del'ełetorà ativo (come portà drio da łe fonte).

Venesia dal satèłite
Mestre dal satèłite

Giografia[canbia | canbia sorxente]

Flag of UNESCO.svg Bene proteto da l'UNESCO
Patrimonio de l'umanità
Venessia e la so laguna
Venice and its Lagoon
San Marco.jpg
Tipologia
Criterio (i)(ii)(iii)(iv)(v)(vi)
Pericolo Bene mia in pericolo
Anno 1987
Scheda inglese
francese
Patrimoni de l'umanità in Italia

Ła sità de Venesia ła xe divixa 'ntei sie sestièri de Dorsoduro, Santa Cróxe, San Poło, San Marco, Canarégio e Casteło, ła xe sviłupà sora ben 118 ixołéte cołigade da 354 pónti e divixe da 177 tra rii e canałi. A cauxa de ła soa morfołogia el corpo prinsipal de Venesia, se fotografà da l'alto, el ga l'aspèto de un pése.

Ìxołe[canbia | canbia sorxente]

Infra łe ixołe più grande recordémo Torseo, Muran, Buran, San Sèrvoło, ła Zueca, San Zorzi Magior, (che però el fa parte del sestier de San Marco), Pełestrina, Povegia, San Clemente, San Francesco del Dexerto, San Làzaro dei Armeni, San Michièl, Santa Maria de ła Grasia, Sant'Erasmo, łe Vignołe, el Lido de Venesia.

L'ixoła de San Sèrvoło ła xe de propietà de ła Provincia de Venesia e ła se cata su ła diagonal Piassa San Marco-San Làzaro dei Armeni.

Teraferma[canbia | canbia sorxente]

El comun de Venesia, se no consideremo ła superfisie de aqua, el se cata su ła teraferma per la magior parte. Ła teraferma ła ga anca paréci più abitanti, a ocio 180.510 [13], a desferénsa de na volta. El séntro storico el xé deventà manco popołà datorno al 1960 e da eora ła fòrbexe ła se ga slargada miga poco. Ultimamente, considerando l'emigrasion anca da łe xone de teraferma verso comuni fora, ła desferénsa no ła xé drio créser. I séntri prinsipałi de ła teraferma i xé Mestre (tèrmine chel pol eser doperà per parlar de tuti sti posti), Marghera, Carpenèo, Malcontenta, Fàvaro Vèneto, Canpalto, Tesèra, Cirignago, Dexe, Zelarin e Trivignan.

Monuménti e łóghi inportanti[canbia | canbia sorxente]

Ła Baxìłica de San Marco col canpanièl e łe Procuratie

El cor de ła sità de Venesia el xé Piaza San Marco, l'ùnega che ła se tol el nome de piasa: le altre strade slargae łe xé ciamade infati "canpi" o "canpiełi". Ła Baxìłica de San Marco ła se cata a'n estremo de ła piasa, cołorada d'oro e rivestida da moxàisi chei conta ła storia de Venesia, asieme ai maravegióxi basoriłievi chei rafigura i mexi del'ano. Sóra ła porta prinsipal, i quattro cavałi de bronxo de Costantinòpołi, (i xé copie: i orixenałi i xé drénto al muxeo de San Marco) i recorda ła quarta Crociada del 1204. Ła sóa forma a cróxe greca ła xé coverta da sinque grandìsime cùpołe. Ła xé ła tersa Baxìłica dedicada a San Marco che ła xé stada tirada su in sto lógo qua: łe prime dó łe gera 'ndae xó. El par che sta version qua ła sia stada ispirada da ła Céxa dei Santi Apòstołi de Costantinòpołi. El drénto el xé coverto de moxàisi a sfondo oro chei rafigura pasi bìblisi e ałegòrisi. Ai prinsipi, ła gera ła cappeła privada dei Doxi de ła Repùblica de Venesia.

El Pałaso Dogal el se cata a fianco de ła Baxìłica: ła Porta de ła Carta, maravegióxa opra de Bartolomeo Bon, ła xé el łor cołigamento, e ancuo ła xé el svódo del muxeo de Pałaso Dogal. L'intrada prinsipal ła xé sul lai chel varda a ła laguna. Sede del governo de ła Serenìsima, el xé stà tirà su 'ntel XV sècoło co màrmari d'Istria. Qua ghe stava un casteło, ma daspò i eło ga incendià per far 'ndar fora Pietro IV Candiano che ghe gaveva catà recèto durante na rebełion. Ancuo el Pałaso el xé un muxeo, co opre dei megiori artisti venesiani: ła Biblioteca Sansovina, che ła se cata drénto, ła verxe de łe mostre a ténpo łimità. Da védere łe xé anca ła Sała del Magior Consegio, che per sècołi ła xé stada ła più granda sede de governo del mondo, el Ponte dei Sospiri, łe prexon e i Pionbi.

Vanti al Pałaso Dogal ghe xé el canpanièl de San Marco: tirà su 'ntel 1173 come faro per i navigadóri, el xé stà consà da Bartolomeo Bon 'ntel XV sècoo. El xé crołà el 14 de ługio 1902 e el xé stà tirà su de novo per intrego. Ła logeta in màrmaro roso de Verona ła xé n'opra de Giacomo Sansovin, e su de sta qua se cata i basoriłievi chei rafigura ałegorie coi grandi rexultai de ła Repùblica del Leon.

El Ponte de Rialto el cołiga i sestièri de San Poło e de San Marco.

N'altro sìnboło de ła sità el xé el Ponte de Rialto: opra de Antonio Da Ponte, el xé stà tirà su 'ntel 1591. El gera l'ùnega maniera per traversar el Canal Grando a pie: infati, el xé restà l'ùnego ponte fin al 1854, có i ga fato el Ponte del'Academia (ancuo existe anca el ponte dei Scalsi e el ponte de ła Costitusion). Sui lai del corpo sentral se cata negosi de luso mentre, a ła fin del ponte, 'ntel sestièr de San Poło, ła tradisional pescheria e ła céxa de San Giacometo de Rialto.

Altri inportanti monuménti venesiani i xé l'Arsenal, ła baxéłega de Santa Maria de ła Sałute, ła baxéłega de Santa Maria Glorioxa dei Frari, łe sinagoghe del Gheto.

Persone ligà a Venesia[canbia | canbia sorxente]

Varda anca la lista dei Doxi de ła Republica de Venessia

Gemelagi[canbia | canbia sorxente]

Venesia ła xe gemełàda co:

Acordi de cooperasion[canbia | canbia sorxente]

Venesia o Venexia?

Al di de ancuó, fra i tanti modi de scrìvar vèneto, se uxa scrìvar Venesia (anca Venessia, co ła dópia s a l'itałiana) o Venexia. Sul parché de 'sto fato qua no se sa mìa tanto, ma ghe xe de łe próve indirete, che in sto caxo qua tute dó łe scriture łe va ben parché łe riflete dó pronunce, tute dó bone. Partimo da un fato. In vèneto el ségno s e 'l segno x i raprexenta do sóni, che i se soméja ma i xe un fià diversi. Ła s, come in se o rósa (itał. rossa) ła xe na s sórda. Ła x, come in xe o roxa (itał. rosa), l'è na s sonora. Ła paroła "Venesia" ła ghe corispónde a ła parlada moderna co s sorda. Gnente de nóvo, donca. Ma xe interesante, parò, che na volta el nome "Venexia" el vegnéa anca itałianixà in "Vinegia". Donca, ghe xera na corispondensa x-g fra vèneto e itałian. L'era na corispondensa tipo queła fra el vèneto xente co ła sonora (o anca zente co l'interdental, ma senpre sonora) e l'itałian gente. O come queła fra el vèneto xóga (o zóga) e l'itałian gioca. Ła s vèneta ła va in modo difarente. Ła s vèneta ła pol averghe corispondenti diversi in itałian (łe do łéngue łe s'à sviłupà ognuna par cónto suo) ma no ła corispónde mai a na g itałiana. Donca, el fato che in itałian ghe fuse ła fórma Vinegia co g (come gente) el xe na bona próva che ła x de Venexia ła xera na sonora (come xente o xe). In concluxion, Venesia el raprexenta ła parlada moderna co ła s sorda de se (o sente), mentre Venexia el raprexenta ła letura antiga co s sonora come xe (o xente). Insóma, va ben tuti du i modi de scrìvar, sia Venesia che Venexia. Ma xe inportante lèzarli ognun col só modo giusto. Se se scrive Venesia se dixe co ła sórda come se. Se se scrive Venexia se ga da lèzarla co ła sonora come xe.

Evołusion demogràfega[canbia | canbia sorxente]

Abitanti censii


Note[canbia | canbia sorxente]

  1. (IT) Quota riferia al caposaldo de Punta Sałute. URL consultà el 9 giugno 2012.
  2. Sito istitusionałe del Comune de Venesia. URL consultà el 9 giugno 2012.
  3. Statisteghe demografeghe ISTAT. URL consultà el 9 giugno 2012.
  4. (IT) D.P.R. 26 agosto 1993 n. 412 In efficienzaenergetica.acs.enea.it. URL consultà el 27 settembre 2009.
  5. 5,0 5,1 [1] Antonio Rosso, La laguna veneta prima dei romani, Archeologia Viva, 1984
  6. [2] Graziano Tavan, Archeologia della laguna di Venezia, Veneto archeologico, gen 1999
  7. 7,0 7,1 [3] Antonio Rosso, I romani colonizzarono la laguna di Venezia?, Archeologia viva, ott 1982
  8. [4] Venice Explorer pàxena web
  9. [5] Nicola Bergamo, Venetia Et Histria, imperobizantino.it
  10. [6] Gravo, Venesia e i Gradenigo, mostra, Biblioteca Nasional Marciana
  11. Donald Nicol, Venezia e Bisanzio, Rusconi, 1990
  12. [7] Asociasion Cultural Bixansio
  13. Fonte: Comun de Venesia - axornamento popołasion al 09-03-2010 [8].

Varda anca[canbia | canbia sorxente]