Republica de Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Republica de Venessia
Portale:Portali Visita el Portale
Republica de Venesia - Bandiera
Republica de Venesia - Stemma
(dettaglio) (dettaglio)
Motto: {{{motto}}}

Republic of Venice 1796.png


Descrision xenerale
Nome par intiero: Serenisima Republica de Venessia
Nome ufiçial: Ducatus Venetus
Łéngoa ufiçial: vèneto, łatin
Cavedal: Venessia
Dipendente da: Inpero Bizantin dal 697 al 742
Forma polìtega
Forma de goerno: Republica Oligarchica
Doxe: Elenco
Organi deliberativi: Mazor Consegio, Senato, Menor Consegio
Inissio nel: 742
Sucede a: Esarcato d'Italia
Causa: Erezion a ducato deła Venetia maritima
Fine nel: 12 de majo 1797
Causa: Campagna d'Italia de Napoleon Bonaparte
Teritorio e popołasion
Bacino giografico: Italia setentrionałe, Dalmazia, Ixołe egee
Teritorio originałe: Vèneto
Province: Domini de Terraferma, Stato da Màr
Popołasion: c.a. 200 000 (Venessia)
Economia
Scheo: Ducato, Lira
Risorse: comercio, pesca, sałe, vegne
Produsion: véro, oreficeria, arme, cantieri navałi
Comerci con: Inpero Bizantin, Sacro Romano Inpero, Egito, Siria, Inpero Otoman, Fransa, Spagna, Inghiltera, India
Esportasion: spezie, sałe, véro
Inportasion: spezie
Religion e Società
Religion preminenti: catołiceximo
Religion de stato: catoliceximo
Religion minoritarie: cristianesimo ortodoso, ebraismo, islam
Clasi sociałi: patrizi, sitadini, popoło


Ła Repùblica de Venessia, o Serenìsima repùblica (da indove che vien el nome Serenísima) o anca Republica Veneta l'jera el nome de un antigo e miłenario Stato de l'Itałia Nord-Orientałe, che gavéa Venessia come cavedal. No se sa mìa tanto sora la só data de fondassion. Ła podarìa risałir al:

Ła data de fin invesse ła xe ciara: 1797, ano in cui ła xe stà invaxa da Napoleon, che col Tratato de Canpoformio el ghe ła cede a l'Austria.

Orixini[canbia | canbia sorxente]

Ła nasita del Dogado[canbia | canbia sorxente]

Dopo el croło de l'Inpero roman, nel VI secoło i teritori costieri del Nord de l'Adriatico i xera stà riconquistà dai Bizantini, e i vegnea 'ministrà da l'Esarca d'Itałia, che'l stava a Ravena. Durante łe varie invaxion barbariche del VI e VII secoło, un mucio de çità de l'interno (Aquiłeja, Trevixo, Padoa...) łe xe stà sachegià, e i abitanti ghè tocà scapar via e rifugiarse in tełe pałudi costiere, dove i gà fondà varie çità come Grado, Caorle, Rivoalto cioè Rialto e Cioxa.

Nel 697 i Bizantini i gà riorganizà łe so province in Itałia, e a capo deła provincia deła Venetia Maritima xe stà meso un dux, Paoluccio Anafesto, che'l xe deentà quindi el primo doxe de Venessia. Subito ła cavedal ła xera piantà a Eracliana (Eraclea), ma dopo ła vegnarà spostà a Metamauco (Małamoco) e finalmente a Rivus Altus (Rialto), che'l xera piesè façiłe da difendar, esendo in mezo a ła laguna.

L'indipendensa da Bisanzio[canbia | canbia sorxente]

Durante l'VIII e el IX secoło Venessia ła se rende senpre più autonoma da l'Inpero Bizantin, che'l xera masa distante par poder controłar ła so provincia.

Ne l'809-810 i Franchi, comandà dal fiol de Carlo Magno, Pipino, i serca de invàdar ła Venetia, ma ła flota venessiana, sfrutando ła so conosensa deła laguna, ła riese a blocar e desfar conpletamente queła franca sułe seche vissin a Metamauco.

Ła granda espansion[canbia | canbia sorxente]

L'Adriatico e i trafici comerciałi[canbia | canbia sorxente]

I posedimenti de Venessia intorno al 1000

'Ntel Baso Medioevo Venessia, grassie ai comerci co l'Oriente, ła gà scominsià a far i schei, e a espàndarse 'nte l'Adriatico e oltre. Intorno a l'ano Miłe el doxe Piero II Orseolo el gà sconfito i pirati narentani che infestava l'Adriatico e se aprofitava de łe popołassion dàlmate), ricevendo cosita ła sotomision de łe çità costiere de l'Istria e de ła Dalmazia (e anca el riconosimento del titoło de duca d'Istria e Dalmazia da parte de l'Inperador Bizantin).

Durante ła lota par łe investidure tra el Papa e l'Inperador todesco Venessia ła xe restà neutral. Invesse ła gà conbatùo na guera (1081-1085) contro i Normani de Roberto el Guiscardo, che i gavea ocupà Durazzo e Corfù. Subito ła guera no ła xe 'ndà tanto ben, però quando el Guiscardo el xe morto, i Normani i se gà ritirà, e ła Serenisima, esendo stà ałeada coi Bizantini, ła gà vù da questi na serie de priviłegi ed esenzion par i propi mercanti, che xe sta man man confermà e anplià ogni olta che i Inperadori Bizantini i gavea bixogno de l'ajudo naval de Venessia.

El Stato da Mar[canbia | canbia sorxente]

I posedimenti in Oriente (in verde), 1450

A ła longa, però, ła potensa senpre pi granda dei Veneti e el gran nùmaro de priviłegi che i gavea, i gà fato nàsar de łe barufe tra Venessia e Costantinopołi. Durante łe prime tri crociate Venessia no ła gà fato gran che par jutar i Bizantini, lasandoghe tuti i guadagni a Pixa e Genova.

Nel 1204 ła Quarta Crociata, par inisiativa del doxe Enrico Dandolo, ła xe stà dirotà su Costantinopołi, e ła çità ła xe stà mesa a sachegio. Venessia ła gà otegnù cosita "un quarto e mezo" de l'Inpero, tra cui łe ixołe de Candia (Creta) e Negroponte (Eubea) e tanti porti e piazzeforti.

Nel 1489 l'ultima regina de Cipro, ła venessiana Caterina Corner o Cornaro, ła ghe cede l'ixoła a ła Serenisima. Nel XV secoło ła Republica Veneta ła conprende quaxi tute łe coste orientałi de l'Adriatico (che'l xera parfin ciamà "Golfo de Venessia"), Candia, Negroponte, parte de ła Morea e diverse ixołe greche. Tuti insieme sti domini i vegnea ragrupà in tel Stato da Mar, in contrapoxission col Dogado (cioè el vecio Ducatus Venetus) e col Stato da Tera suła teraferma veneta.

Ła conquista de ła teraferma[canbia | canbia sorxente]

Par secołi el teritorio de ła Republica Veneta el xe stà fato soratuto da ixołe e tochi de tera longo łe coste, che i formava el coxì dito Stato da Mar. In te l'entrotera lagunar i Venessiani i gavea soło calche caposaldo difensivo, par difendarse da l'espansion de çità come Padoa, Trevixo e Verona. Al scominsio del XV secoło, sicome Gian Galeazzo Visconti, duca de Milan, el minaciava de conquistar tuto el nord Itałia, i venessiani i gà meso su un esercito ai ordini dei mejo capitani de ventura de l'epoca, come el Gatamelada e el Carmagnola, e zà nel 1410 i gavea ciapà quaxi tuto el Veneto, nel 1420 el Friul e nel 1428 Bergamo, Bresia e Crema, grassie anca al fato che tante çità, stufe de łe continue guere, łe sà dato vołontariamente a Venessia.

Par on tochetin xe stà veneti anca dei tochi de ła Romagna con Ravena e Rimini, ma in sta maniera qua Venessia ła sà fato nemico el Papa, che nel 1508 el gà scatenà ła guera de ła Lega de Cambrai, con el Stato Pontificio, ła Francia, el Sacro Roman Inpero e l'Aragona tuti contro Venessia. Subito i Venessiani i xe stà batùi in te łà Bataja de Agnadello, ma dopo i nemici i gà tacà barufar tra de lori e a ła fine ła Serenisima ła gà mantegnesto quaxi tuti i so posedimenti. Sta guera qua ła gà segnà però ła fine de l'espansion su ła teraferma.

Łe dedizion a Venessia in te ła Teraferma[canbia | canbia sorxente]

Tante olte łe xe stà łe çità e comunità stése a darse de so sponte a ła Serenisima, che in canbio ła se inpegnava a rispetar e salvaguardar atraverso el Statuto bona parte de łe legi e de łe magistrature precedenti. De sèvito xe riportà łe date de dedizion de vari teritori e çità che xe apartegnù, anca par brevi tochi, a ła Serenisima. Nel caxo, bastansa frequente, che ła dedizion ła sipia stà ripetùa pi olte, xe indicà ła data de ła prima.

El declin[canbia | canbia sorxente]

Łe guere coi Turchi[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda łe pajine Guere turco-venexiane, Guera de Candia e Guera de Morea.

Nel XV secoło l'Inpero Otoman, dopo ver ciapà Costantinopołi nel 1453, el taca a invàdar i posedimenti venessiani in Oriente. Nel 1570 vien invaxa Cipro, che ła se rende dopo na eròega rexistensa (varda Asedio de Famagosta). In risposta Venessia ła mete insieme na flota co l'ajudo de Genova, de ła Spagna, del Papa, dei Cavałieri de Malta e del duca de Savoja. El 7 de otobre 1571 ła flota otomana ła xe batùa in te ła Bataja de Lepanto.

Nel 1669, dopo vint'ani de guera, vien persa anca Candia (Creta). Ma póchi ani dopo (1683-1687), grassie al gran comandante Francesco Morosini, Venessia ła se tol ła rivincita conquistando tuta ła Morea (che sarìa el Pełoponexo). 'Ntel 1718 i Otomani i riciapa ła Morea, lasandoghe a ła Serenisima ła Dalmazia e łe sete ixołe Ionie (Corfù, Paxos, Santa Maura, Cefałonia, Itaca, Zante e Cerigo), che łe restarà venete fin al 1797.

El Setexento[canbia | canbia sorxente]

Durante el XVIII secoło, ła Republica no ła xe pi potente come na olta, e donca ła preferise mantegner na połitica de neutrałità, ma ła xe 'ncora molto ativa ne l'anbito culturałe, podendo vantar nomi iłustri come el Goldoni, el Vivaldi e el Canaletto.

Ła fine de ła Republica[canbia | canbia sorxente]

Ła Republica, pur dichiarandoxe neutrałe, ła xe stà invaxa da Napołeon e dai Austriaci intel 1796. Ała fine del 1796 ła ga perso Bresia e Bergamo e po', dopo aver decretà inglorioxamente ła propria fine sensa sparare squaxi gnanca on colpo, i fransexi e i austriaci i se ga meso dacordo coi tratai de Canpoformio, dove Venessia ła xe pasà soto l'Austria in canbio del pasajo del Belgio ała Fransa.

Co' ła scuxa che ła Republica ła gaveva rinuncià da soła ała propria sovranità, el Congreso de Viena no 'l ga ripristinà el vecio stato vèneto, metendo in pié al so posto el Regno Lonbardo-Veneto.

'Ntel 1848 ghe xe stà un breve tentativo de restaurar ła vecia Republica, quando i patrioti veneti, soto ła guida de Daniele Manin e Nicolò Tommaseo, i gà proclamà ła Republica de San Marco.

Varda anca[canbia | canbia sorxente]