Vèneto
| « El Veneto el xe la me Patria. Anca se existe na Republica Italiana, sta espresion astrata no la xe la me Patria. Noaltri veneti gavemo zirà el mondo, ma la nostra Patria, quela par cui, se ghe fuse da conbàtar, conbatarèsine, la xe solo che el Veneto. Co vedo scrito a l'inboco dei ponti su la Piave fiume sacro a la Patria, me comòvo, ma no parché penso a l'Italia, ma parché a penso al Veneto. » | |
|
(Goffredo Parise, Il Corriere della Sera, 7 de febraro 1982)
|
| Veneto | |||||
|---|---|---|---|---|---|
rejon
|
|||||
| Dati aministrativi | |||||
| Stato |  Itałia |
||||
| Cavedal | Venesia | ||||
| Presidente | Luca Zaia (LN) dal 2010 | ||||
| Lengue uficiałi | itałian | ||||
| Lengue | veneto Minori: ladin, furlan, todesco, cinbro e emiłian |
||||
| Teritorio | |||||
| Coordinae de ła Cavedal |
Coordinate: | ||||
| Altitudine | 180[1] m s.l.m. | ||||
| Superfise | 18 399 km² | ||||
| Abitanti | 4 948 931 (31/07/2011) | ||||
| Densità | 268,98 ab./km² | ||||
| Province | 7 | ||||
| Comuni | 581 | ||||
| Rejon confinanti | Carinsia (AT-2), Emiłia-Romagna, Friułi-Venesia Julia, Lonbardia, Tiroło (AT-7), Trentin-Alto Àdexe | ||||
| Altre informasion | |||||
| Fuxo orario | UTC+1 | ||||
| ISO 3166-2 | IT-34 | ||||
| Codexe ISTAT | 05 | ||||
| Nome abitanti | vèneti | ||||
| PIL | (nominałe) 113.725 mln € (2009)[2] |
||||
| PIL paromo | (nominałe) 28.889,61 € (2009)[3] |
||||
| Locałixasion | |||||
|
|
|||||
 |
|||||
| Sito istitusionałe | |||||
El Vèneto la xe na rejón itałiana caraterixà da 'na forte identità de le só xente, spartìa in 7 provinse: Venesia, Bełun, Padoa, Rovigo, Trevixo, Verona e Vicensa. Le lengue pi parlade in t'el Veneto le xe el Vèneto e el 'Tałian.
El Veneto el xe int'el nord-est de l'Italia, el ga na popolaçion de 4.940.000 àneme (2010) e 'l se estende par 18.930km², co na densità de 268 ab/km².
Indice |
[canbia] Giografia
El confina a nord co l'Austria, a est col Friułi-Venesia Julia e col Mar Adriatico, a sud co l'Emilia-Romagna e a ovest co ła Lombardia e col Trentin-Alto Adexe.
[canbia] Fiumi e laghi
El Vèneto xè traversà da alcuni fiumi inportanti: el Po al confin co l'Emiłia-Romagna; l'Àdexe, che el pasa par Verona e a nord de Rovigo; ła Brénta che la pasa in prosimità de Padoa, ła Piave che la pasa par Bełun, el Bachijon che'l pasa par Vicença, el Tajamento al confin co el Friul. La stratficasion zeolozica de el sol de ła pianura pedemontana veneta la porta łe aque soteranee a formar na strisa de risorgive al de sota de ła linea de divixion de ła strada Postumia. La vecha (vecia) strada romana Postumia, che la xera prinçipalmente dreta, la ripercor defati i vechi (veci) caminamenti che i popołi arcaichi gaveva tracià al de sora de le pałùi. El Sil, che'l bagna Trevixo, el xe el terso fiume de risorgiva de l'Europa. El so percorso el segue ben la linea de contato tra i tereni ałuvionałi de el nord e i tereni de crea e arenaria de ła parte sud de ła pianura.
Un aspeto giogràfego asè notévol el xè sénsa dubi ła Laguna de Venesia. A òvest ghe xe el Łago de Garda.
[canbia] Monti
El Vèneto el xe costituì en gran part da planura, ma ghe xe anca montagne enportanti cofà łe Dołomiti. Al nord-ovest ghe xè łe Alpi, en particolar modo i Monti Lesini, el Pasubio, l' Altopian de Asiago e łe Dołomiti co'l giassaro de ła Marmołada, sa ła xe la sima pi alta.
Inte ła planura vèneta i xè prexenti i pisè grandi rilievi cołinari de l'entrega Pianura Padana: i Cołi Euganei, sa i xè erge, en mod ixołà, inde el sud-ovest de Padoa, seghìi, a bref distansa, da i Cołi Berici (al sud de Vicensa).
Da recordar anca łe cołine de 'l Alto Trevixan, intorno a Valdobiadene e Conejan, e el Montel.
[canbia] Storia
 |
Par saverghene de pì, varda ła pajina Storia del Veneto. |
Abità fin da ła preistoria, in prinsipio el jera abità dai Euganei, in seguito dal popoło dei Paleoveneti.
Ła storia del Veneto ła xe łigà a queła de ła pi vasta región del Nord-Est del'Italia, ciamada anca Triveneto, confinante col Mar Adriatico e tuta ła cadena de łe Alpi Orientałi, che conprende Trentin-Alto Adexe, Veneto e Friułi-Venessia Julia.
In epoca storica a partir dal I sec. a.C. ła ga fato parte de l'Inpero Roman come Regio X Venetia et Histria.
|
Par saverghene de pì, varda ła pajina Storia de Venessia. |
Indopo el croło de l' Inpero Roman, ła xe stada invaxa da maraje de popołi de origine barbarica (Goti, Eruli, Unni e Longobardi sta ultima invaxion ła xe descrita da Paolo Diacono inte ła só Historia Langobardorum). Tra el VI e 'lVIII secolo ghe xe stà na divixion senpre pi neta tra ła Venetia interna, soto 'l dominio longobardo e la Venetia maritima dipendente da l'inpero bizantin e da l'esarcato di Ravenna. Gran parte de łe popolassion e le autorità rełijioxe łe se ga trasferì da łe sità de l'interno ai sentri łagunari (Grado, Torceło, Caorle, oltre che a quełe unqûo sconparse Małamoco e Civitas Nova o Heraclea). Co ła conquista longobarda de Ravena a ła metà de l'VIII secolo, el teritorio lagunar el ga acquistà na independensa senpre pi granda da l'inpero bizantin dal cual formalmente ła restavaa dependente. Dal trasferimento de ła sede del dux bizantin da Civitas Nova su ła teraferma, a Małamoco, inte łe ixołe lagunari (e da qua al prinsipio del VIII secolo a "Rivoalto", un quo Rialto), ga orijine ła sità de Venessia.
Venessia, grasie a łe fortune imense ricavàe co i só comerci maritimi e terestri co tuto el mondo che se conoseva ałora, ła xe deventada ła pi potente de łe quatro Republiche marinare de ła penixoła italica, che łe se contendéa el dominio comercial de łe rote del Mediteraneo. Espandendo el só dominio sui teritori circostanti, intorno al 1400, ła ga costituìo un Stato del cual i confini se ga estéxo anca pin là de quełi de l'antica regio romana.
A ła fine del XVIII secolo ła Republica, ormai in declin, ła xe stà invaxa da Napoleon Bonaparte e po' da questo pasada, dopo na serie de sacheji e de scuntri sanguinoxi (Pasque Veronesi) a l'Austria in canbio del Belgio. La xe restada cusì par sirca 60 ani soto ła dominassion de l'Inpero Austro-Ungarico come parte del Regno Lombardo-Veneto. La ga ciapà parte ai moti risorgimentali co ła eroica e desperada rebelion e resistensa de Venessia e Trevixo del 1848-1849 soto ła guida corajóxa de Daniel Manin par ła so independensa. Sconfita dal jeneral Radetzski, ła entra nel Regno d'Italia in seguito a ła sconfita austrìaca de Sadowa contro ła Prusia, determinante par asicurar el suceso de ła Tersa guera de indipendensa italiana intel 1866.
Dal 1946 ła xe parte de ła Republica Italiana e dal 1971 el Parlamento italian ghe riconóse ai abitanti de ła Rejion Veneto ła definission de «popoło» co lese costituzzional (l'ùgnola altra rejon co sta pecuiarità la xe la Sardegna).
Anche se el Veneto el jera tanto poareto prima de la seconda guera mondial, uncuò el xe deventà una de le rejoni pi siore d'Italia.
[canbia] Bandiera e stema
|
Par saverghene de pì, varda ła pajina Leon de San Marco. |
El pi antigo gonfalon e sìnbolo de Venexia el jera porabilmente costituìo da na crose indorà su canpo azuro (i colori de l'Impero Bizantin, de cui la çità la faseva formalmente parte).
Co la traslazzion in çità del corpo de l'evanzelista San Marco e la so adozzion a santo patron de la çità e del Stato, se ga ciapà a rafigurar el santo in figura umana inte i stemi e inte i gonfaloni pùblissi.
La prima rafigurazzion de San Marco in forma de leon alà la xe stà adotà inte'l 1261, quando, co la cascada de l'Inpero Latin, Venexia la strenze majori raporto co l'Ezito, tera el cùi sultan, Baybars, el inalçava un "leon andante" qual stema, e el porto de Venexia Antiga, çità de cùi el santo el jera stà el primo papa. Inte sta èpoga la rafigurazzion preminente la jera chea del "leon in moeca".
A metà del XVII sècolo se ga scumizzià a espónar gonfaloni inte i quai canpezava el clàssego leon marcian andante co ibro e spada. Inte la stessa èpoga tal iconografìa la vien in zeneral adotà cofà sìnbolo del Stato.
El gonfalon el presentava el leon marcian su canpo azuro orà de crose e decorazzion indorae su fasse rosse. Le sìe fiame e rapresentava i sìe sestieri de la çità (uncuò, inte l'atual gonfalon de la Rejon del Vèneto conpare invençe na fassa par ogni provinçia).
Le nave de la flota e usava invençe espónar el stesso gonfalon, ma co canpo rosso (cofà l'atual gonfalon de la çità de Venexia), color fin da l'èpoga assozzià a la força miitar.
El leon marcian el conparìva anca incuadrà inte'l tricolor de l'efìmara Repùblica de San Marco, durante i moti resorzimentai del 1848.
Vien inoltra doparà par la bandiera de le Ìsoe Jonie, antigo possedimento venexian, soto protetorà ingrese prima cofà Rrepùblica de le sete Ìsoe Unìe e suzzessivamente cofà Stati Unìi de le Ìsoe Jonie.
[canbia] Economìa
In Vèneto łe atività de laoro łe xe sviupà soratuto in grupi de aziende cee che laora magari par conto de grose inprése, anca multinazzionai. Xe presenti al dì de ancuò 28 grupi de inprese ciamai distreti o distriti (it: distretti). Eco l'elenco:
- Belun: Distreto del'ociałeria
Distreto termałe euganeo - Distreto dei arzentieri del Veneto - Distreto padovan de ła łogistega - Distreto veneto del condissionamento e de ła refrigerassion industriałe
Distreto itico del Delta del Po - Distreto de ła xostra
Distreto trevisan del legno-aredo - Distreto del Spor System de Montebełuna - Distreto trevisan de ła bioediłissia - Distreto del proseco de Conejan e Valdobiàdene - Distreto veneto de łe atressature alberghiére
Distreto calsaturiero veneto - Distreto de ła portuałità, intermodałità e łogistega - Distreto del vèro artistico de Muran - Distreto interprovinsałe de ła pioła cantieristica veneziana - Svilupo agroitico de ła provinsa de Venessia
Distreto veronexe de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto del marmo e piére del Veneto - Distreto de ła termomecanica VeronaClima - Distreto calsaturiero veronexe - Distreto łogistego veronexe - Distreto grafico-cartario Carta Stampa - Distreto del vìn (Vinitaly l'è la fiera del vìn piassè granda d'Europa)
Distreto orafo - Distreto del packaging - Distreto del mobiłe d'arte de Basan - Distreto de ła ceramica e teracota - Distreto de ła moda (tesiłe e abiłjamento)
[canbia] Istruzion
In Vèneto ghe xe quatro istituti universitari:
- Università de Padoa
- Università Ca' Foscari de Venessia
- Università IUAV de Venessia
- Università de Verona
[canbia] Omeni importanti che i xe nadi in Veneto
- Giacomo Casanova, aventuriero Venessian
- Ugo Foscolo, poeta
- Giorgio Panto, inprenditor e polìdego
- Roberto Baggio, zugador de bałon
- Carlo Goldoni, scritor de comedie
- Angelo Beolco, dito el Ruzante, scritor de comedie
- Giorgione, pitor da Casteo
- Giambattista Tiepolo, pitor Venessian
- Antonio Vivaldi, viołinista e conpoxitor Venessian
- Andrea Palladio, architeto e sienografo
- Marco Polo, esplorator e mercante
- Mario Rigoni Stern, scritor de Asiago
- Alessandro del Piero, zugador de balon
- Gaetano Marzotto, imprenditor in tel tesile
- Tiziano Vecellio, pitor de Pieve de Cadore, Belun
- Federico Faggin, resercator, el gà inventà el microchip de siicio
Inportante tra i santi veneti el xe Daniele Comboni (15 marso 1831 - 10 otobre 1881) primo vescovo de l'Africa Sentrale, esploratore del Sudan, e fondatore de i misionari comboniani de Verona.
Par saverghene piasè sui fioi pi ilustri de la Republica Veneta, varda Sitadini veneti ilustri.
[canbia] Note
 |
Rejon de l'Itałia | |
|---|---|---|
 Abruso ·  Baxiłicata ·  Całabria ·  Canpania ·  Emiłia-Romagna ·  Friułi-Venesia Julia ·  Lasio ·  Liguria ·  Lonbardia ·  Marche ·  Mołixe ·  Piemonte Puia ·  Sardegna ·  Siciłia ·  Trentin-Alto Adexe ·  Toscana ·   Onbria ·  Vałe d'Aosta ·  Vèneto |
||
