Vèneto

(IT) « Il Veneto è la mia Patria. Sebbene esista una Repubblica Italiana, questa espressione astratta non è la mia Patria. Noi veneti abbiamo girato il mondo, ma la nostra Patria, quella per cui, se ci fosse da combattere, combatteremmo, è soltanto il Veneto. Quando vedo scritto all'imbocco dei ponti sul Piave fiume sacro alla Patria, mi commuovo, ma non perché penso all'Italia, bensì perché penso al Veneto. »

(VEC) « El Veneto el xe ła me Patria. Anca se existe na Republica Italiana, sta espresion astrata no la xe ła me Patria. Noaltri veneti a gavemo zirà el mondo, ma la nostra Patria, queła che, se ghe fuse da conbàtar, conbatarèsine, la xe soło che el Veneto. Co vedo scrito a l'inboco dei ponti su ła Piave fiume sacro a ła Patria, me comòvo, ma no parché penso a l'Italia, ma parché a penso al Veneto. »

(Goffredo Parise, Il Corriere della Sera, 7 de febraro 1982)

Veneto
rejon (detaji)
Dati aministrativi
Stato	Itałia
Cavedal	Venesia
Presidente	Luca Zaia (LN) dal 2010
Lengue uficiałi	itałian
Lengue	veneto Minori: ladin, furlan, todesco, cinbro e emiłian
Teritorio
Coordinae de ła Cavedal	45°26′23″N 12°19′55″E
Altitudine	180 m s.l.m.
Superfise	18 399 km²
Abitanti	4 948 931 (31-07-2011)
Densità	268,98 ab./km²
Province	7
Comuni	581
Rejon confinanti	Carinsia (AT-2), Emiłia-Romagna, Friułi-Venesia Julia, Lonbardia, Tiroło (AT-7), Trentin-Alto Àdexe
Altre informasion
Fuxo orario	UTC+1
ISO 3166-2	IT-34
Còdexe ISTAT	05
Nome abitanti	vèneti
PIL	(nominałe) 113 725 mln € (2009)
PIL paromo	(nominałe) 28 889,61 € (2009)
Locałixasion
Sito istitusionałe

El Vèneto la xe na rejón itałiana caraterixà da 'na forte identità de le só xente, spartìa in 7 provinse: Venesia, Bełun, Padoa, Rovigo, Trevixo, Verona e Vicensa. Le lengue pi parlade in t'el Veneto le xe el Vèneto e el 'Tałian.

El Veneto el xe int'el nord-est de l'Italia, el ga na popolaçion de 4 940 000 àneme (2010) e 'l se estende par 18 930 km², co na densità de 268 ab/km².

Giografia

El confina a nord co l'Austria, a est col Friułi-Venesia Julia e col Mar Adriatico, a sud co l'Emilia-Romagna e a ovest co ła Lombardia e col Trentin-Alto Adexe.

Idrografia

El Vèneto el xè traversà da dei fiumi inportanti: el Po al confin co l'Emiłia-Romagna; l'Àdexe, che el pasa par Verona e a nord de Rovigo; ła Brénta che la pasa visin Padoa, ła Piave che la pasa par Bełun, el Bachijon che'l pasa par Vicença e par Pàdoa, el Tajamento al confin co el Friul. La stratificasion zeolozica del teren de ła pianura pedemontana veneta ła porta łe aque soteranee a far na strisa de risorgive soto de ła linea de divixion de ła strada Postumia. La vecha (vecia) strada romana Postumia, che la xera squaxi tuta dreta, la ripercor defati i vechi (veci) caminamenti che i popołi arcaichi i gavea segnà al de sora de le pałùi. El Sil, che'l bagna Trevixo, el xe el terso fiume de risorgiva de l'Europa. El so percorso el segue ben la linea de contato tra i tereni ałuvionałi de el nord e i tereni de crea e arenaria de ła parte sud de ła pianura.

Un aspeto giogràfego asè notévol el xè sénsa dubi ła Laguna de Venesia. A òvest ghe xe el Łago de Garda.

Orografia

Ea Marmołada

El Vèneto el xe costituì en gran part da planura: a ovest e sud se cata ła Pianura Padana, formada in bona parte da łe ałuvion del Po e dei so afluenti, al sentro-ovest ghe xe invese ła Pianura Veneto-Furlana, formada da łe ałuvion dei fiumi che i se buta direti in Mar Adriatego. Al nord-ovest ghe xè anca montagne enportanti parte de łe Alpi, en particolar modo i Monti Lesini, el Pasubio, l' Altopian de Asiago e łe Dołomiti co'l giassaro de ła Marmołada, sa ła xe la sima pi alta.

Inte ła planura vèneta i xè prexenti i pisè grandi rilievi cołinari de l'entrega Pianura Padana: i Cołi Euganei, sa i xè erge, en mod ixołà, inde el sud-ovest de Padoa, seghìi, a bref distansa, da i Cołi Berici (al sud de Vicensa).

Da recordar anca łe cołine de 'l Alto Trevixan, intorno a Valdobiadene e Conejan, e el Montel.

Storia

Par saverghene de pì, varda ła pajina Storia del Veneto.

Abità fin da ła preistoria, in prinsipio el jera abità dai Euganei, in seguito dal popoło dei Paleoveneti.

Ła storia del Veneto ła xe łigà a queła de ła pi vasta región del Nord-Est del'Italia, ciamada anca Triveneto, confinante col Mar Adriatico e tuta ła cadena de łe Alpi Orientałi, che conprende Trentin-Alto Adexe, Veneto e Friułi-Venessia Julia.

In epoca storica a partir dal I sec. a.C. ła ga fato parte de l'Inpero Roman come Regio X Venetia et Histria.

Par saverghene de pì, varda ła pajina Storia de Venessia.

Indopo el croło de l' Inpero Roman, ła xe stada invaxa da maraje de popołi de origine barbarica (Goti, Eruli, Unni e Longobardi sta ultima invaxion ła xe descrita da Paolo Diacono inte ła só Historia Langobardorum). Tra el VI e 'lVIII secolo ghe xe stà na divixion senpre pi neta tra ła Venetia interna, soto 'l dominio longobardo e la Venetia maritima dipendente da l'inpero bizantin e da l'esarcato di Ravenna. Gran parte de łe popolassion e le autorità rełijioxe łe se ga trasferì da łe sità de l'interno ai sentri łagunari (Grado, Torceło, Caorle, oltre che a quełe unqûo sconparse Małamoco e Civitas Nova o Heraclea). Co ła conquista longobarda de Ravena a ła metà de l'VIII secolo, el teritorio lagunar el ga acquistà na independensa senpre pi granda da l'inpero bizantin dal cual formalmente ła restavaa dependente. Dal trasferimento de ła sede del dux bizantin da Civitas Nova su ła teraferma, a Małamoco, inte łe ixołe lagunari (e da qua al prinsipio del VIII secolo a "Rivoalto", un quo Rialto), ga orijine ła sità de Venessia.

Venessia, grasie a łe fortune imense ricavàe co i só comerci maritimi e terestri co tuto el mondo che se conoseva ałora, ła xe deventada ła pi potente de łe quatro Republiche marinare de ła penixoła italica, che łe se contendéa el dominio comercial de łe rote del Mediteraneo. Espandendo el só dominio sui teritori circostanti, intorno al 1400, ła ga costituìo un Stato del cual i confini se ga estéxo anca pin là de quełi de l'antica regio romana.

A ła fine del XVIII secolo ła Republica, ormai in declin, ła xe stà invaxa da Napoleon Bonaparte e po' da questo pasada, dopo na serie de sacheji e de scuntri sanguinoxi (Pasque Veronesi) a l'Austria in canbio del Belgio. La xe restada cusì par sirca 60 ani soto ła dominassion de l'Inpero Austro-Ungarico come parte del Regno Lombardo-Veneto. La ga ciapà parte ai moti risorgimentali co ła eroica e desperada rebelion e resistensa de Venessia e Trevixo del 1848-1849 soto ła guida corajóxa de Daniel Manin par ła so independensa. Sconfita dal jeneral Radetzski, ła entra nel Regno d'Italia in seguito a ła sconfita austrìaca de Sadowa contro ła Prusia, determinante par asicurar el suceso de ła Tersa guera de indipendensa italiana intel 1866.

Dal 1946 ła xe parte de ła Republica Italiana e dal 1971 el Parlamento italian ghe riconóse ai abitanti de ła Rejion Veneto ła definission de «popoło» co lese costituzzional (l'ùgnola altra rejon co sta pecuiarità la xe la Sardegna).

Anche se el Veneto el jera tanto poareto prima de la seconda guera mondial, uncuò el xe deventà una de le rejoni pi siore d'Italia.

Bandiera e stema

Par saverghene de pì, varda ła pajina Leon de San Marco.

El leon alà, sìnbolo de Venexia

El pi antigo gonfalon e sìnbolo de Venexia el jera porabilmente costituìo da na crose indorà su canpo azuro (i colori de l'Impero Bizantin, de cui la çità la faseva formalmente parte).

Co i ga portà in çità el corpo de l'evanzelista San Marco e a i ło ga fato santo patron de la çità e del Stato, se ga ciapà a rafigurar el santo in figura umana inte i stemi e inte i gonfaloni pùblisi.

La prima rafigurazzion de San Marco in forma de leon co łe ałe la xe stà adotà inte'l 1261, quando, co la cascada de l'Inpero Latin, Venexia la strenze majori raporto co l'Ezito, tera dove el sultan, Baybars, el doparava un "leon andante" qual stema, e el porto de Venexia Antiga, çità de cùi el santo el jera stà el primo papa. Inte sta èpoga la rafigurasion preminente la jera chea del "leon in moeca".

A metà del XVII sècolo se ga scumizzià a espónar gonfaloni inte i quai canpezava el clàssego leon marcian andante co ibro e spada. Inte la stessa èpoga tal iconografìa la vien in zeneral adotà cofà sìnbolo del Stato.

El gonfalon el presentava el leon marcian su canpo azuro orà de crose e decorazzion indorae su fasse rosse. Le sìe fiame e rapresentava i sìe sestieri de la çità (uncuò, inte l'atual gonfalon de la Rejon del Vèneto conpare invençe na fassa par ogni provinçia).

Le nave de la flota e usava invençe espónar el stesso gonfalon, ma co canpo rosso (cofà l'atual gonfalon de la çità de Venexia), color fin da l'èpoga assozzià a la força miitar.

El leon marcian el conparìva anca incuadrà inte'l tricolor de l'efìmara Repùblica de San Marco, durante i moti resorzimentai del 1848.

Vien inoltra doparà par la bandiera de le Ìsoe Jonie, antigo possedimento venexian, soto protetorà ingrese prima cofà Rrepùblica de le sete Ìsoe Unìe e suzzessivamente cofà Stati Unìi de le Ìsoe Jonie.

Economìa

In Vèneto łe atività de laoro łe xe sviupà soratuto in grupi de aziende cee che łe laora magari par conto de grose inprése, anca multinasionai. A ghe xe ancuò 28 grupi de inprese ciamai distreti o distriti (it: distretti). Eco l'elenco:

• Belun: Distreto del'ociałeria

• Padoa:

Distreto termałe euganeo - Distreto dei arzentieri del Veneto - Distreto padovan de ła łogistega - Distreto veneto del condissionamento e de ła refrigerassion industriałe

• Rovigo:

Distreto itico del Delta del Po - Distreto de ła xostra

• Trevixo:

Distreto trevisan del legno-aredo - Distreto del Spor System de Montebełuna - Distreto trevisan de ła bioediłissia - Distreto del proseco de Conejan e Valdobiàdene - Distreto veneto de łe atressature alberghiére

• Venessia:

Distreto calsaturiero veneto - Distreto de ła portuałità, intermodałità e łogistega - Distreto del vèro artistico de Muran - Distreto interprovinsałe de ła pioła cantieristica veneziana - Svilupo agroitico de ła provinsa de Venessia

• Verona - Padoa - Rovigo: Distreto del mobiłe clasico de ła pianura veneta

• Verona:

Distreto veronexe de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto del marmo e piére del Veneto - Distreto de ła termomecanica VeronaClima - Distreto calsaturiero veronexe - Distreto łogistego veronexe - Distreto grafico-cartario Carta Stampa - Distreto del vìn (Vinitaly l'è la fiera del vìn piassè granda d'Europa)

• Vicensa:

Distreto orafo - Distreto del packaging - Distreto del mobiłe d'arte de Basan - Distreto de ła ceramica e teracota - Distreto de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto de ła consa (consa de ła pełe, svilupà in particolare in te ła vale del Cianpo)

Istruzion

In Vèneto ghe xe quatro istituti universitari:

• Università de Padoa
• Università Ca' Foscari de Venessia
• Università IUAV de Venessia
• Università de Verona

Omeni importanti che i xe nadi in Veneto

• Giacomo Casanova, aventuriero Venessian
• Ugo Foscolo, poeta
• Giorgio Panto, inprenditor e polìdego
• Roberto Baggio, zugador de bałon
• Carlo Goldoni, scritor de comedie
• Angelo Beolco, dito el Ruzante, scritor de comedie
• Giorgione, pitor da Casteo
• Giambattista Tiepolo, pitor Venessian
• Antonio Vivaldi, viołinista e conpoxitor Venessian
• Andrea Palladio, architeto e sienografo
• Marco Polo, esplorator e mercante
• Mario Rigoni Stern, scritor de Asiago
• Alessandro del Piero, zugador de balon
• Gaetano Marzotto, imprenditor in tel tesile
• Tiziano Vecellio, pitor de Pieve de Cadore, Belun
• Federico Faggin, resercator, el gà inventà el microchip de siicio

Inportante tra i santi veneti el xe Daniele Comboni (15 marso 1831 - 10 otobre 1881) primo vescovo de l'Africa Sentrale, esploratore del Sudan, e fondatore de i misionari comboniani de Verona.

Par saverghene piasè sui fioi pi ilustri de la Republica Veneta, varda Sitadini veneti ilustri.