Vèneto
Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.
|
|
||||
|
(Goffredo Parise, Il Corriere della Sera, 7 febraro 1982)
|
|||||
| Regione del Veneto | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
| Stato: |  Itałia |
||||||||
| Zona: | Italia nord-orientale | ||||||||
| Cavołogo: | Venezia | ||||||||
| Superficie: | 18.391,22 km² | ||||||||
| Abitanti: | 4.759.872 2006 | ||||||||
| Densità: | 258 ab./km² | ||||||||
| Province: | Bełun, Padoa, Rovigo, Trevixo, Venessia, Verona, Vicensa | ||||||||
| Comuni: | Elenco dei 581 comuni | ||||||||
| Presidente: | Giancarlo Galan (Il Popolo della Libertà) dal 1995 | ||||||||
 |
|||||||||
 |
|||||||||
| Sito istitusionałe | |||||||||
El Vèneto ła xe na región itałiana carateirixà da na forte identità de le so xenti, spartìa in 7 provinse: Venessia, Bełun, Padoa, Rovigo, Treviso, Verona e Vicensa. Le lengue pi parlade in tel Veneto łe xe el Vèneto e el 'Tałian.
El Veneto el xe intel nord-est de l'Italia, el ga na popolassion de 4.490.000 àneme (2001) e 'l se estende par 18.930km², co na densità de 244 ab/km².
Indice |
[modìfega] Giografia
El confina a nord co l'Austria, a est col Friułi-Venessia Julia e col Mar Adriatico, a sud co l'Emilia-Romagna e a ovest co ła Lombardia e col Trentin-Alto Adexe.
[modìfega] Fiumi e laghi
El Vèneto el xe traversà da alcuni fiumi inportanti: el Po al confin co l'Emiłia-Romagna; l'Àdexe, che el pasa par Verona e vissin de Rovigo; ła Brénta che ła pasa par Padoa, ła Piave che ła pasa par Bełun, el Bachiłion che'l pasa par Vicensa, el Tajamento al confin col Friul. La stratificassion geologica del suolo de ła pianura pedemontana veneta porta łe aque soteranee a formar ła strissia dełe risorgive al de soto de ła linea divisoria deła strada Postumia. La antiga strada romana Postumia, tipicamente retilinea, ripercore infati i caminamenti antighi che i popołi arcaici i gaveva segnà apunto de sora rispeto ałe pałù. El Sil che el bagna Trevixo e che el xe el terso fiume de risorgiva de Europa el se forma prorio co łe acque de risorgiva. El so percorso segue ben distintamente la linea de contato tra i tereni ałuvionałi del nord e i tereni de argiła e arenaria de ła parte a sud de ła pianura.
Un aspeto giogràfego pi notévołe el xe sénsa dubio ła Laguna de Venessia. A òvest ghe xe el Łago de Garda.
[modìfega] Monti
El Vèneto el xe costituìdo in gran parte da pianura, ma ghe xe anca montagne inportanti come łe Dołomiti. Al nord-ovest ghe xe łe Alpi, in particolar modo i Monti Lesini, el Pasubio, l' Altopian de Asiago e łe Dołomiti co'l giassaro de ła Marmołada, che ła xe la sima pi alta.
Inte ła pianura vèneta xe prexenti i pi grandi rilievi cołinari de l'intiera Pianura Padana: i Cołi Euganei, che i se erge, netamente ixołai, al sud-ovest de Padoa, seguìi, a poca distansa, dai Cołi Berici (al sud de Vicensa).
Da ricordar anca łe cołine del'Alto Trevixan, intorno a Valdobiadene e Conejan, e el Montel.
[modìfega] Storia
 |
Par savérghene piesè, varda ła vóxe Storia del Veneto. |
Abità fin da ła preistoria, in prinsipio el jera abità dai Euganei, in seguito dal popoło dei Paleoveneti.
Ła storia del Veneto ła xe łigà a queła de ła pi vasta región del Nord-Est del'Italia, ciamada anca Triveneto, confinante col Mar Adriatico e tuta ła cadena de łe Alpi Orientałi, che conprende Trentin-Alto Adexe, Veneto e Friułi-Venessia Julia.
In epoca storica a partir dal I sec. a.C. ła ga fato parte de l'Inpero Roman come Regio X Venetia et Histria.
|
Par savérghene piesè, varda ła vóxe Storia de Venessia. |
Indopo el croło de l' Inpero Roman, ła xe stada invaxa da maraje de popołi de origine barbarica (Goti, Eruli, Unni e Longobardi sta ultima invaxion ła xe descrita da Paolo Diacono inte ła só Historia Langobardorum). Tra el VI e 'lVIII secolo ghe xe stà na divixion senpre pi neta tra ła Venetia interna, soto 'l dominio longobardo e la Venetia maritima dipendente da l'inpero bizantin e da l'esarcato di Ravenna. Gran parte de łe popolassion e le autorità rełijioxe łe se ga trasferì da łe sità de l'interno ai sentri łagunari (Grado, Torceło, Caorle, oltre che a quełe unqûo sconparse Małamoco e Civitas Nova o Heraclea). Co ła conquista longobarda de Ravena a ła metà de l'VIII secolo, el teritorio lagunar el ga acquistà na independensa senpre pi granda da l'inpero bizantin dal cual formalmente ła restavaa dependente. Dal trasferimento de ła sede del dux bizantin da Civitas Nova su ła teraferma, a Małamoco, inte łe ixołe lagunari (e da qua al prinsipio del VIII secolo a "Rivoalto", un quo Rialto), ga orijine ła sità de Venessia.
Venessia, grasie a łe fortune imense ricavàe co i só comerci maritimi e terestri co tuto el mondo che se conoseva ałora, ła xe deventada ła pi potente de łe quatro Republiche marinare de ła penixoła italica, che łe se contendéa el dominio comercial de łe rote del Mediteraneo. Espandendo el só dominio sui teritori circostanti, intorno al 1400, ła ga costituìo un Stato del cual i confini se ga estéxo anca pin là de quełi de l'antica regio romana.
A ła fine del XVIII secolo ła Republica, ormai in declin, ła xe stà invaxa da Napoleon Bonaparte e po' da questo pasada, dopo na serie de sacheji e de scuntri sanguinoxi (Pasque Veronesi) a l'Austria in canbio del Belgio. La xe restada cusì par sirca 60 ani soto ła dominassion de l'Inpero Austro-Ungarico come parte del Regno Lombardo-Veneto. La ga ciapà parte ai moti risorgimentali co ła eroica e desperada rebelion e resistensa de Venessia e Trevixo del 1848-1849 soto ła guida corajóxa de Daniel Manin par ła so independensa. Sconfita dal jeneral Radetzski, ła entra nel Regno d'Italia in seguito a ła sconfita austrìaca de Sadowa contro ła Prusia, determinante par asicurar el suceso de ła Tersa guera de indipendensa italiana intel 1866.
Dal 1946 ła xe parte de ła Republica Italiana e dal 1971 el Parlamento italian ghe riconóse ai abitanti de ła Rejion Veneto ła definission de «popoło» co lese costituzzional (l'ùgnola altra rejon co sta pecuiarità la xe la Sardegna).
Anche se el Veneto el jera tanto poareto prima de la seconda guera mondial, uncuò el xe deventà una de le rejoni pi siore d'Italia.
[modìfega] Bandiera e stema
|
Par savérghene piesè, varda ła vóxe Leon de San Marco. |
El pi antigo gonfalon e sìnbolo de Venexia el jera porabilmente costituìo da na crose indorà su canpo azuro (i colori de l'Impero Bizantin, de cui la çità la faseva formalmente parte).
Co la traslazzion in çità del corpo de l'evanzelista San Marco e la so adozzion a santo patron de la çità e del Stato, se ga ciapà a rafigurar el santo in figura umana inte i stemi e inte i gonfaloni pùblissi.
La prima rafigurazzion de San Marco in forma de eon alà la xe stà adotà inte'l 1261, quando, co la cascada de l'Inpero Latin, Venexia la strenze majori raporto co l'Ezito, tera el cùi sultan, Baybars, el inalçava un eon passante qual stema, e el porto de Venexia Antiga, çità de cùi el santo el jera stà el primo papa. Inte sta èpoga la rafigurazzion preminente la jera chea del "Eon in Proeca".
A metà del XVII sècolo se ga scumizzià a espónar gonfaloni inte i quai canpezava el clàssego eon marcian passante co ibro e spada. Inte la stessa èpoga tal iconografìa la vien in zeneral adotà cofà cìnbolo del Stato.
El gonfalon el presentava el eon marcian su canpo azuro orà de crose e decorazzion indorae su fassa rosse. Le sìe fiame e rapresentava i sìe sestieri de la çità (uncuò, inte l'atual gonfalon de la Rejon del Vèneto conpare invençe na fassa par ogni provinçia).
Le nave de la flota e usava invençe espónar el stesso gonfalon, ma co canpo rosso (cofà l'atual gonfalon de la çità de Venexia), color fin da l'èpoga assozzià a la força miitar.
El eon marcian el conparìva anca incuadrà inte'l tricolor de l'efìmara Repùblica de San Marco, durante i moti resorzimentai del 1848.
Vien inoltra doparà par la bandiera de le Ìsoe Jonie, antigo possedimento venexian, soto protetorà ingrese prima cofà Rrepùblica de le sete Ìsoe Unìe e suzzessivamente cofà Stati Unìi de le Ìsoe Jonie.
[modìfega] Economìa
In Vèneto łe atività de laoro łe xe sviupà soratuto in grupi de aziende cee che laora magari par conto de grose inprése, anca multinazzionai. Xe presenti al dì de ancuò 28 grupi de inprese ciamai distreti o distriti (it: distretti). Eco l'elenco:
- Belun: Distreto del'ociałeria
Distreto termałe euganeo - Distreto dei arzentieri del Veneto - Distreto padovan de ła łogistega - Distreto veneto del condissionamento e de ła refrigerassion industriałe
Distreto itico del Delta del Po - Distreto de ła xostra
Distreto trevisan del legno-aredo - Distreto del Spor System de Montebełuna - Distreto trevisan de ła bioediłissia - Distreto del proseco de Conejan e Valdobiàdene - Distreto veneto de łe atressature alberghiére
Distreto calsaturiero veneto - Distreto de ła portuałità, intermodałità e łogistega - Distreto del vèro artistico de Muran - Distreto interprovinsałe de ła pioła cantieristica veneziana - Svilupo agroitico de ła provinsa de Venessia
Distreto veronexe de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto del marmo e piére del Veneto - Distreto de ła termomecanica VeronaClima - Distreto calsaturiero veronexe - Distreto łogistego veronexe - Distreto grafico-cartario Carta Stampa - Distreto del vìn (Vinitaly l'è la fiera del vìn piassè granda d'Europa)
Distreto orafo - Distreto del packaging - Distreto del mobiłe d'arte de Basan - Distreto de ła ceramica e teracota - Distreto de ła moda (tesiłe e abiłjamento)
[modìfega] Istruzion
In Vèneto ghe xe quatro istituti universitari:
- Università de Padoa
- Università Ca' Foscari de Venessia
- Università IUAV de Venessia
- Università de Verona
[modìfega] Omeni importanti che i xe nadi in Veneto
- Giacomo Casanova, aventuriero Venessian
- Ugo Foscolo, poeta
- Giorgio Panto, inprenditor e polìdego
- Roberto Baggio, zugador de bałon
- Carlo Goldoni, scritor de comedie
- Angelo Beolco, dito el Ruzante, scritor de comedie
- Giorgione, pitor da Casteo
- Giambattista Tiepolo, pitor Venessian
- Antonio Vivaldi, viołinista e conpoxitor Venessian
- Andrea Palladio, architeto e sienografo
- Marco Polo, esplorator e mercante
- Mario Rigoni Stern, scritor de Asiago
- Alessandro del Piero, zugador de balon
- Gaetano Marzotto, imprenditor in tel tesile
- Tiziano Vecellio, pitor de Pieve de Cadore, Belun
Inportante tra i santi veneti el xe Daniele Comboni (15 marso 1831 - 10 otobre 1881) primo vescovo de l'Africa Sentrale, esploratore del Sudan, e fondatore de i misionari comboniani de Verona.
Par saverghene piasè sui fioi pi ilustri de la Republica Veneta, varda Sitadini veneti ilustri.
 |
Rejon d'Itałia | |
|---|---|---|
 Abruzzo ·  Basiłicata ·  Całabria ·  Canpania · Emiłia-Romagna ·  Friułi-Venesia Julia · File:Lazio-Bandiera.png Łazio ·  Łiguria ·  Łonbardia ·  Marche ·  Mołixe ·  Piemonte ·  Puglia ·  Sardegna ·  Siciłia ·  Trentin-Alto Adexe ·  Toscana ·   Onbria ·  Vałe d'Aosta ·  Vèneto |
||
