Vèneto

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Nota disambigua.png
Nota disambigua.png
Nota dixanbìgua - Se te sì drio sercar ła łéngua che se parla en Vèneto, varda Łéngua vèneta


(IT)
« Il Veneto è la mia Patria. Sebbene esista una Repubblica Italiana, questa espressione astratta non è la mia Patria. Noi veneti abbiamo girato il mondo, ma la nostra Patria, quella per cui, se ci fosse da combattere, combatteremmo, è soltanto il Veneto. Quando vedo scritto all'imbocco dei ponti sul Piave fiume sacro alla Patria, mi commuovo, ma non perché penso all'Italia, bensì perché penso al Veneto. »
(VEC)
« El Veneto el xe ła me Patria. Anca se existe na Republica Italiana, sta espresion astrata no la xe ła me Patria. Noaltri veneti a gavemo girà el mondo, ma ła nostra Patria, cueła che, se ghe fuse da conbàtar, conbatarèsine, la xe soło che el Veneto. Co vedo scrito a l'inboco dei ponti su ła Piave fiume sacro a ła Patria, me comòvo, ma no parché penso a l'Itałia, ma parché a penso al Veneto. »


Veneto
rejon
Veneto – Bandiera
(detaji)
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Cavedal Venesia
Presidente Luca Zaia (LN) dal 2010
Lengue uficiałi itałian
Lengue veneto
Minori: ladin, furlan, todesco, cinbro e emiłian
Teritorio
Coordinae
de ła Cavedal
45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945Coordinate: 45°26′23″N 12°19′55″E / 45.439722, 12.331945
Altitudine 180[1] m s.l.m.
Superfise 18 399 km²
Abitanti 4 948 931 (31-07-2011)
Densità 268,98 ab./km²
Province 7
Comuni 581
Rejon confinanti Carinsia (AT-2), Emiłia-Romagna, Friułi-Venesia Julia, Lonbardia, Tiroło (AT-7), Trentin-Alto Àdexe
Altre informasion
Fuxo orario UTC+1
ISO 3166-2 IT-34
Còdexe ISTAT 05
Nome abitanti vèneti
PIL (nominałe) 113 725 mln
(2009)[2]
PIL paromo (nominałe) 28 889,61
(2009)[3]
Locałixasion

Veneto – locałixasion

Veneto – Mapa
Sito istitusionałe


El Vèneto la xe na rejón itałiana caraterixà da 'na forte identità de ła só xente, spartìa in 7 provinse: Venesia, Bełun, Padoa, Rovigo, Trevixo, Verona e Vicensa. Le łengoe pi parlae in t'el Veneto le xe el Vèneto e el 'Tałian.

El Veneto el xe int'el nord-est de l'Italia, el ga na popolaçion de 4 940 000 àneme (2010) e 'l se estende par 18 930 km², co na densità de 268 ab/km².

Giografia[canbia | canbia sorxente]

El confina a nord co l'Austria, a est col Friułi-Venesia Julia e col Mar Adriatico, a sud co l'Emilia-Romagna e a ovest co ła Lombardia e col Trentin-Alto Adexe.

Idrografia[canbia | canbia sorxente]

El Vèneto el xè traversà da dei fiumi inportanti: el Po al confin co l'Emiłia-Romagna; l'Àdexe, che el pasa par Verona e a nord de Rovigo; ła Brénta che la pasa visin Padoa, ła Piave che la pasa par Bełun, el Bachijon che'l pasa par Vicença e par Pàdoa, el Tajamento al confin co el Friul. La stratificasion xeołoxica del teren de ła pianura pedemontana veneta ła porta łe aque soteranee a far na strisa de sortumi soto de ła linea de divixion de ła strada Postumia. La vecia strada romana Postumia, che la xera scuaxi tuta dreta, la ripercor defati i veci caminamenti che i popołi arcaisi i gavea segnà al de sora de le pałùi. El Sil, che'l bagna Trevixo, el xe el terso fiume de risortiva de l'Europa. El so percorso el segue ben ła linea de contato tra i tereni ałuvionałi de el nord e i tereni de crea e arenaria de ła parte sud de ła pianura.

Un aspeto giogràfego asè notévol el xè sénsa dubi ła Laguna de Venesia. A òvest ghe xe el Łago de Garda.

Orografia[canbia | canbia sorxente]

Ła Marmołada

El Vèneto el xe costituì en gran part da planura: a ovest e sud se cata ła Pianura Padana, formada in bona parte da łe ałuvion del Po e dei so afluenti, al sentro-ovest ghe xe invese ła Pianura Veneto-Furlana, formada da łe ałuvion dei fiumi che i se buta direti in Mar Adriatego[4]. Al nord-ovest ghe xè anca montagne enportanti parte de łe Alpi, en particolar modo i Monti Lesini, el Pasubio, l' Altopian de Asiago e łe Dołomiti co'l giasaro de ła Marmołada, sa ła xe la sima pi alta.

Inte ła pianura vèneta xè prexenti i pi grandi riłievi cołinari de l'entrega Pianura Padana: i Cołi Euganei, sa i xè erge, en mod ixołà, inde el sud-ovest de Padoa, seghìi, a bref distansa, da i Cołi Berici (al sud de Vicensa).

Da recordar anca łe cołine de 'l Alto Trevixan, intorno a Valdobiadene e Conejan, e el Montel.

Istòria[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Istòria del Vèneto.

Abità fin da ła preistoria, in prinsipio el jera abità dai Euganei, in seguito dal popoło dei Paleoveneti.

Ła storia del Veneto ła xe łigà a queła de ła pi vasta rejón del Nord-Est de l'Italia, ciamada anca Triveneto, confinante col Mar Adriatico e tuta ła cadena de łe Alpi Orientałi, che conprende Trentin-Alto Adexe, Veneto e Friułi-Venesia Julia.

In epoca storica a partir dal I sec. a.C. ła ga fato parte de l'Inpero Roman come Regio X Venetia et Histria.

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Istòria de Venesia.

Indopo el croło de l' Inpero Roman, ła xe stada invaxa da maraje de popołi de origine barbarica (Goti, Eruli, Unni e Longobardi sta ultima invaxion ła xe descrita da Paolo Diacono inte ła só Historia Langobardorum). Tra el VI e 'lVIII secolo ghe xe stà na divixion senpre pi neta tra ła Venetia interna, soto 'l dominio łongobardo e la Venetia maritima dipendente da l'inpero bixantin e da l'esarcato di Ravenna. Gran parte de łe popołasion e le autorità rełijoxe łe se ga trasferì da łe sità de l'interno ai sentri łagunari (Grado, Torceło, Caorle, oltre che a quełe uncò sconparse Małamoco e Civitas Nova o Heraclea). Co ła conquista łongobarda de Ravena a ła metà de l'VIII secolo, el teritorio lagunar el ga acquistà na independensa senpre pi granda da l'inpero bixantin dal cual formalmente ła restava dependente. Dal trasferimento de ła sede del dux bixantin da Civitas Nova su ła teraferma, a Małamoco, inte łe ixołe łagunari (e da qua al prinsipio del VIII secoło a "Rivoalto", uncò Rialto), ga orijine ła sità de Venesia.

Venesia, grasie a łe fortune imense ricavàe co i só comerci maritimi e terestri co tuto el mondo che se conosea ałora, ła xe deventada ła pi potente de łe cuatro Republiche marinare de ła penixoła italica, che łe se contendéa el dominio comercial de łe rote del Mediteraneo. Espandendo el só dominio sui teritori sircostanti, intorno al 1400, ła ga costituìo un Stato del cual i confini se ga estéxo anca pin là de cuełi de ł'antica regio romana.

A ła fine del XVIII secoło ła Republica, ormai in declin, ła xe stà invaxa da Napoleon Bonaparte e po' da cuesta pasada, dopo na serie de sacheji e de scuntri sanguinoxi (Pasque Veronesi) a l'Austria in canbio del Belgio. La xe restada cusì par sirca 60 ani soto ła dominasion de l'Inpero Austro-Ungarico come parte del Regno Łonbardo-Veneto. La ga ciapà parte ai moti risorgimentali co ła eroica e desperada rebełion e resistensa de Venesia e Trevixo del 1848-1849 soto ła guida corajóxa de Daniel Manin par ła so independensa. Sconfita dal jeneral Radetzski, ła entra nel Regno d'Italia in seguito a ła sconfita austrìaca de Sadowa contro ła Prusia, determinante par asicurar el suceso de ła Tersa guera de indipendensa italiana intel 1866.

Dal 1946 ła xe parte de ła Republica Italiana e dal 1971 el Parlamento italian ghe riconóse ai abitanti de ła Rejion Veneto ła definision de «popoło» co na lexe costitusional (l'ùgnola altra rejon co sta pecuiarità la xe la Sardegna).

Anche se el Veneto el jera tanto poareto prima de ła seconda guera mondial, uncò el xe deventà una de łe rejoni pi siore d'Italia.

Bandiera e stema[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Leon de San Marco.
El leon alà, sìnbolo de Venesia

El pi antigo gonfalon e sìnbolo de Venesia el jera porabilmente costituìo da na croxe indorà su canpo axuro (i colori de l'Impero Bizantin, de cui la çità la faseva formalmente parte).

Co i ga portà in çità el corpo de 'l vanxełista San Marco e a i ło ga fato santo patron de la çità e del Stato, se ga ciapà a rafigurar el santo in figura umana inte i stemi e inte i gonfałoni pùblisi.

Ła prima rafigurasion de San Marco in forma de leon co łe ałe la xe stà adotà inte'l 1261, quando, co la cascada de l'Inpero Latin, Venesia la strenxe maxor raporto co l'Egito, tera 'ndove el sultan, Baybars, el doparava un "leon andante" cofà stema, e el porto de Venesia Antiga, çità de cùi el santo el jera stà el primo papa. Inte sta èpoga la rafigurasion preminente la jera chea del "leon in moeca".

A metà del XVII sècolo se ga scuminsià a espónar gonfałoni inte i cuai canpexava el clàsego leon marcian andante co ibro e spada. Inte ła stesa èpoga tal iconografìa la vien in xeneral adotà cofà sìnbolo del Stato.

El gonfałon el presentava el leon marcian su canpo axuro orà de croxe e decorasion indorae su fase rose. Łe sìe fiame łe rapresentava i sìe sestieri de la çità (uncuò, inte l'atual gonfałon de la Rejon del Vèneto conpare invense na fasa par ogni provinçia).

Łe nave de la flota łe doparava invense espónar el steso gonfałon, ma co canpo roso (cofà l'atual gonfalon de la çità de Venesia), color fin da l'èpoga asoçià a la forsa miłitar.

El leon marcian el conparìa anca incuadrà inte'l tricolor de l'efìmara Repùblica de San Marco, durante i moti resorximentai del 1848.

Vien anca doparà par ła bandiera de łe Ìxołe Jonie, antigo posedimento venesian, soto protetorà inglexe prima cofà Repùblica de łe sete Ìxołe Unìe e dopo cofà Stati Unìi de łe Ìsoe Jonie.

Economìa[canbia | canbia sorxente]

In Vèneto łe atività de laoro łe xe sviłupàe soratuto in grupi de axiende cee che łe laora magari par conto de grose inpréxe, anca multinasionai. A ghe xe ancò 28 grupi de inprexe ciamai distreti o distriti (it: distretti). Eco l'ełenco:

  • Bełun: Distreto del'ociałeria

Distreto termałe euganeo - Distreto dei arxentieri del Veneto - Distreto padovan de ła łojistega - Distreto veneto del condisionamento e de ła refrigerasion industriałe

Distreto itico del Delta del Po - Distreto de ła xostra

Distreto trevixan del legno-aredo - Distreto del Spor System de Montebełuna - Distreto trevixan de ła bioediłisia - Distreto del proseco de Conejan e Valdobiàdene - Distreto veneto de łe atresature alberghiére

Distreto calsaturiero veneto - Distreto de ła portuałità, intermodałità e łojistega - Distreto del vèro artistico de Muran - Distreto interprovinsałe de ła pioła cantieristica veneziana - Svilupo agroitico de ła provinsa de Venesia

Distreto veronexe de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto del marmo e piére del Veneto - Distreto de ła termomecanica VeronaClima - Distreto calsaturièro veronexe - Distreto łojistego veronexe - Distreto grafico-cartario Carta Stampa - Distreto del vìn (Vinitaly l'è la fiera del vìn piasè granda d'Europa)

Distreto orafo - Distreto del packaging - Distreto del mobiłe d'arte de Basan - Distreto de ła ceramica e teracota - Distreto de ła moda (tesiłe e abiłjamento) - Distreto de ła consa (consa de ła pełe, svilupà in particolare in te ła vale del Cianpo)

Istruzion[canbia | canbia sorxente]

In Vèneto ghe xe cuatro istituti universitari:

Omeni importanti che i xe nasui in Veneto[canbia | canbia sorxente]

Inportante tra i santi veneti el xe Daniele Comboni (15 marso 1831 - 10 otobre 1881) primo vescovo de l'Africa Sentrale, esploratore del Sudan, e fondatore de i misionari comboniani de Verona.


Par saverghene piasè sui fioi pi ilustri de la Republica Veneta, varda Sitadini veneti ilustri.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. (IT) db-city.com
  2. (IT) Banca dati de ła Rejon Veneto
  3. (IT) Banca dati de ła Rejon Veneto
  4. Par serti giografi anca ła pianura a ovest de ła dorsal Monti Berici-Cołi Euganei formada dai sedimenti de l'Àdexe
Enblema de ła Republica Itałiana Rejon de l'Itałia Bandiera Itałiana
Regione-Abruzzo-Stemma.svg Abruso · Stema Baxiłicata · Coat of arms of Calabria.svg Całabria · Flag of Campania.svg Canpania · Flag of Emilia-Romagna.svg Emiłia-Romagna · Friułi-Venesia Julia · Flag of Lazio.svg Lasio · Flag of Liguria.svg Liguria · Regione-Lombardia-Stemma.svg Lonbardia · Coat of arms of Marche.svg Marche
Regione-Molise-Stemma.svg Mołixe · Regione-Piemonte-Stemma.svg Piemonte · Coat of Arms of Apulia.svg Puia · Sardegna-Stemma.svg Sardegna · Flag of Sicily.svg Siciłia · Coat of arms of Trentino-South Tyrol.svg Trentin-Alto Adexe · Flag of Tuscany.svg Toscana · Blank.pngRegione-Umbria-Stemma.svgBlank.png Onbria · Valle d'Aosta-Stemma.svg Vałe d'Aosta · Flag of Veneto.svg Vèneto