Regio X Venetia et Histria

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
El teritorio de ła Regio X Venetia et Histria

Ła Regio X Venetia et Histria ła gera una de łe regiones co łe quałi Augusto gà divixo l'Itałia sirca 'ntel 7 d.C..

Łe denominasion de łe regioni augustee łe gera sóło numerałi, e sóło łe fonti acadèmeghe atuałi uxa atribuir al nome uficiałe roman un agetivo che designa el teritorio. A ła region xé stà zontà l'agetivo Venetia, par via dei vèneti, ła popołasion che vivea 'nte ła zona ancora prima dei romani, mentre Histria derìa da ła tribù iłìrega dei histri.

El teritorio se stendea dal'Ada al Tajamento, oltre che mucia parta del Carso, l'Istria. Ła Venetia ła gera ła parta abità dal pópoło veneto dal qual toe el nome, un pópoło zà noto ai greci e ai etruschi coi quałi comersava, mentre el Friul el gera abità par en prevałensa da genti cèlteghe, tra łe quałi se ricorda i carni[1]. Ła cołonizasion łatina gà vùo inisio 'ntel II secoło a.C., periodo 'ntel qual xé avegnua ła dedusion de Aquiłeja (181 a.C.)[2] cofà cołonia de dirito łatin e soratuto cofà postasion difensìa contro łe invaxioni da łevante.

'Nte ła Venetia no xé mià mai existìi, se no cofà invaxuri tenporanei, i Iłiri o altri pópołi barbari, a ecesion de qûalche ensediamento de Gałi a Bèrghem e Bresia, i quałi però i se ga integrà tanto da entrar en guera al fianco dei Vèneti e de Roma contro altre popołasioni cèlteghe.

Çità[canbia | canbia sorxente]

Aquiłeja[canbia | canbia sorxente]

Ruvine romane a Aquiłeja.

Aquiłeja ła gera situà 'ntel'odierno Friul, ła quarta çità de ła penìxoła come nùmaro de abitanti, che se stima fuse torno a łe 200 000 unità[3]. Inportanto port fluviałe sul fiume Natixon, ła gera el snodo dei tràfeghi adriàtici verso l'Eoropa setentrionałe (via Iulia Augusta) e verso l'Iłiria. Aquiłeja dovea ła soa inportansa prinçipalmente a ła soa poxision stràtexega ai fini comersałi e miłidari, dato che sorxeva sul mar Adriatico e in prosimità de łe Alpi orientałi en modo da łasiar a Roma de controłar pì eficaxemente l'Eoropa orientałe. 'Nte łe soe canpagne miłidari, Julio Céxare el gera sòłito portar łe soe lejoni a svernar propio a Aquiłeja dorante l'inverno[4]. El greco Strabone, giògrafo de età augustea, en na sequensa de ła soa òpara [5] nota chel port de Aquiłeja (ła cołonia romana “edificà cofà bałoardo contro i barbari”), enporio par i popołi iłìreghi abitanti łongo l’Istro (Danubio), se incontra rixałendo par 60 stadi el Natixon (ora tributaro del’Ixonso, ma che a quełi tenpi sfozava direto en mar traverso ła laguna). Succesiamente, col croło del'Inpero oçidentałe, Aquiłeja, zà danegià da nomeroxe invaxioni barbàreghe tra ła quałi queła dei Uni de Àtiła che ła gà raxa al sóło, gà perduo notevolmente ła soa inportansa econòmega e commersałe e gà mantegnù sóło queła rełigioxa, esendo ła sede del Patriarcato de Aquiłeja; ła Venetia ła se ga smenbrà, e łe invaxioni barbàreghe łe ne ga faorì el proceso.

Çividałe del Friul, pont del diàvoło.

Verona[canbia | canbia sorxente]

I raporti enfrà Roma e Verona i ga tacà intorno al III secoło a.C.. Verona ła xé devegnua cołonia co ła Lex Pompeia 'ntel'89 a.C.. 'Ntel 42 a.C., Verona ła ga desmeso de èsare cołonia e ła xe stà elevà al rango de "Municipium". Sto qua el xe stà l'inisio de secołi de grando splendor, en i quałi Verona çità romana xé stà ricostruia 'ntel'ansa del'Àdexe: el so importanto guado el xé stà sostituìo da dó ponti, el Ponte Piera e el Postumio, che'l gavéa anca altre funsion: el faxéa infati da diga par el Teatro Romano par ałestir bataje navałi e da acquedoto par portar aqua corente en tante caxe de ła çità. El Foro nol gera mìa distanto dal'odierna Piasa de łe Erbe. Fora de ła çità ghe gera l'anfiteatro Arena e el Teatro Roman. Esendo un inportante Munisipio roman al çentro dei passaji verso łe frontière, Verona ła xe stà speso teatro de łe łote siviłi romane. Gallieno 'ntel 265 el ga slargà łe mura de ła çità fin a tirar drento l'Arena.

Patavium[canbia | canbia sorxente]

Dorante ła dominasion romana Patavium, cofà ałora ła gera conosiua, xé sta na de łe pi riche çità del'Inpero grasie, anca, al'ałevamento de cavałi. Ła gera anca l'ùnega çità en Itałia a ver un sirco come Roma. En età augustea Padova ła xé devegnua parta de ła X Regio che gavea come cavedal Aquiłeja, a ła qual gera cołegà grasie a ła via Annia che partiva da Adria. 'Ntel 452-453 ła çità ła xe stà devastà dal'invaxion degli Uni de Àtiła.

Forum Julii[canbia | canbia sorxente]

El legame entrà Jułio Céxare e ste tere qûi el xé testimonià dal fato chel nome Friul derìa propio da "Forum Iulii", ovèro el foro de Céxare, l'atuałe Çividałe del Friul. 'Ntel V secoło d.C., dopo ła distrusion de Aquiłeja da parta dei Uni, Çividałe ła xe cresiua par nùmaro de sitadini e inportansa stratèxega.

Cremona[canbia | canbia sorxente]

Fortificà dai romani 'ntel 218 a.C. come castrum, conpagna ła çità de Placentia (Piacensa), en riva al Po. Ła xe stà un inportante çentro del'area padana dorante tuto el periodo republican. 'Ntel 69 d.C. ła xe stà asedià e destruta da łe trupe de Vespaxian e sucesiamente redificà col juto del steso inperador. Par un łóngo perìodo ła çità ła sconpare da łe cronache de ła storia, çità sóło en pochi documenti, o nominà par ła proveniensa de qûalche personajo stórego.

L'Arena de Poła

Poła[canbia | canbia sorxente]

Sorta forse su un vècio castełier, Poła se ga sviłupà en età romana (I secoło a.C.) susedendo al'antiga Nesactium, màsimo çentro dei Histri. Ła xé stà çità fiorente, dotà de struture urbane prestigioxe (infrà łe quałi un ampio foro, un arco trionfałe, un anfiteatro e dó teatri) ed ornata de tenpli ai quałi se ga zontà, 'ntei primi secołi del'era volgar, alcune baxìłiche cristiane. Sconvolta da łe invaxioni barbàreghe (V secoło), ła çità ła xé entrà, sucesiamente, 'ntel'òrbita del'Inpero Roman d'Oriente (VI secoło).

Bibliografìa[canbia | canbia sorxente]

Łigadure foreste[canbia | canbia sorxente]

Funti[canbia | canbia sorxente]

  1. http://www.carnia.org/pdf/storia.pdf
  2. http://www.corsac.org/parliamdb.html
  3. http://www.italysquare.com/it/aquileia.htm
  4. http://www.italysquare.com/it/aquileia.htm
  5. (capp. 4-12 del V łivro, col VI dedicà al’Itałia)
Sta qua ła xè na voxe en vetrina. Struca qua par major informasion
Crystal Clear action bookmark.svg
Sta qua ła xè na voxe en vetrina, identificà come una de łe mejo voxe prodote da ła comunidà.
Naturalmente te pui far ben sujerendo e modifegando en mejo.

Voxi de quałidà en altre łengue