Regio X Venetia et Histria

Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.

El teritorio de ła Regio X Venetia et Histria

Ła Regio X Venetia et Histria ła gera una de łe regiones co łe quałi Augusto gà divixo l'Itałia zsirca 'ntel 7 d.C..

Łe denominazsion de łe regioni augustee łe gera sóło numerałi, e sóło łe fonti acadèmeghe atuałi uxa atribuir al nome uficiałe roman un agetivo che designa el teritorio. A ła region xé stà zontà l'agetivo Venetia, par via dei vèneti, ła popołazsion che vivea 'nte ła zona prima dei romani, mentre Histria derìa da ła tribù iłìrega dei histri.

El teritorio se stendea dal'Ada al Tajamento, oltre che mucia parta del Carso, l'Istria. Ła Venetia ła gera ła parta abità dal pópoło veneto dal qual toe el nome, un pópoło zà noto ai greci e ai etruschi coi quałi comerzsava, mentre el Friul el gera abità par en prevałenzsa da genti cèlteghe, tra łe quałi se ricorda i carni^[1]. Ła cołonizazsion łatina gà vùo inizsio 'ntel II secoło a.C., periodo 'ntel qual xé avegnua ła deduzsion de Aquiłeja (181 a.C.)^[2] cofà cołonia de dirito łatin e soratuto cofà postazsion difensìa contro łe invaxioni da łevante.

'Nte ła Venetia no xé mià mai existìi, se no cofà invaxuri tenporanei, i Iłiri o altri pópołi barbari, a ecezsion de qûalche ensediamento de Gałi a Bèrghem e Bresia, i quałi però se xé integrai tanto da entrar en guera al fianco dei Vèneti e de Roma contro altre popołazsioni cèlteghe.

[modifica] Çità

[modifica] Aquiłeja

Ruvine romane a Aquiłeja.

Aquiłeja ła gera situà 'ntel'odierno Friul, ła quarta çità de ła penìxoła come nùmaro de abitanti, che se stima fuse torno a łe 200.000 unità^[3]. Inportanto port fluviałe sul fiume Natixon, ła gera el snodo dei tràfeghi adriàtici verso l'Eoropa setentrionałe (via Iulia Augusta) e verso l'Iłiria. Aquiłeja dovea ła soa inportanzsa prinçipalmente a ła soa poxizsion stràtexega ai fini comerzsałi e miłidari, dato che sorxeva sul mar Adriatico e in prosimità de łe Alpi orientałi en modo da łasiar a Roma de controłar pì eficaxemente l'Eoropa orientałe. 'Nte łe soe canpagne miłidari, Julio Céxare el gera sòłito portar łe soe lejoni a svernar propio a Aquiłeja dorante l'inverno^[4]. El greco Strabone, giògrafo de età augustea, en na sequenzsa de ła soa òpara ^[5] nota chel port de Aquiłeja (ła cołonia romana “edificà cofà bałoardo contro i barbari”), enporio par i popołi iłìreghi abitanti łongo l’Istro (Danubio), se incontra rixałendo par 60 stadi el Natixon (ora tributaro del’Ixonzso, ma che a quełi tenpi sfozava direto en mar traverso ła laguna). Succesiamente, col croło del'Inpero oçidentałe, Aquiłeja, zà danegià da nomeroxe invaxioni barbàreghe tra ła quałi queła dei Uni de Àtiła che ła gà raxa al sóło, gà perduo notevolmente ła soa inportanzsa econòmega e commerzsałe e gà mantegnù sóło queła rełigioxa, esendo ła sede del Patriarcato de Aquiłeja; ła Venetia se xé smenbrà, e łe invaxioni barbàreghe ne gà faorì el proceso.

Çividałe del Friul, pont del diàvoło.

[modifica] Verona

I raporti enfrà Roma e Verona i gà tacà intorno al III secoło a.C.. Verona ła xé devegnua cołonia co ła Lex Pompeia 'ntel'89 a.C.. 'Ntel 42 a.C., Verona ła gà desmeso de èsare cołonia e xé stà elevà al rango de "Municipium". Sto qua el xé stà l'inizsio de secołi de grando splendor, en i quałi Verona çità romana xé stà ricostruia 'ntel'ansa del'Àdexe: el so importanto guado el xé stà sostituìo da dó ponti, el Ponte Piera e el Postumio, che'l gavéa anca altre funzsion: el faxéa infati da diga par el Teatro Romano par ałestir bataje navałi e da acquedoto par portar aqua corente en tante caxe de ła çità. El Foro nol gera mìa distanto dal'odierna Piazsa de łe Erbe. Fora de ła çità ghe gera l'anfiteatro Arena e el Teatro Roman. Esendo un inportante Munizsipio roman al çentro dei passaji verso łe frontière, Verona ła xé stà speso teatro de łe łote zsiviłi romane. Gallieno 'ntel 265 el gà slargà łe mura de ła çità fin a tirar drento l'Arena.

[modifica] Patavium

Dorante ła dominazsion romana Patavium, cofà ałora ła gera conosiua, xé sta na de łe pì riche çità del'Inpero grazsie, anca, al'ałevamento de cavałi. Ła gera anca l'ùnega çità en Itałia a ver un zsirco come Roma. En età augustea Padova ła xé devegnua parta de ła X Regio che gavea come cavedal Aquiłeja, a ła qual gera cołegà grazsie a ła via Annia che partiva da Adria. 'Ntel 452-453 ła çità xé stà devastà dal'invaxion degli Uni de Àtiła.

[modifica] Forum Julii

El legame entrà Jułio Céxare e ste tere qûi el xé testimonià dal fato chel nome Friul derìa propio da "Forum Iulii", ovèro el foro de Céxare, l'atuałe Çividałe del Friul. 'Ntel V secoło d.C., dopo ła distruzsion de Aquiłeja da parta dei Uni, Çividałe ła xé cresiua par nùmaro de zsitadini e inportanzsa stratèxega.

[modifica] Cremona

Fortificà dai romani 'ntel 218 a.C. come castrum, conpagna ła çità de Placentia (Piacenzsa), en riva al Po. Ła xé stà un inportante çentro del'area padana dorante tuto el periodo republican. 'Ntel 69 d.C. ła xé stà assedià e destruta da łe trupe de Vespaxian e sucesiamente redificà col juto del steso inperador. Par un łóngo perìodo ła çità sconpare da łe cronache de ła storia, çità sóło en pochi documenti, o nominà par ła provenienzsa de qûalche personajo stórego.

L'Arena de Poła

[modifica] Poła

Sorta forse su un vècio castełier, Poła se xé sviłupà en età romana (I secoło a.C.) suzsedendo al'antiga Nesactium, màsimo çentro dei Histri. Ła xé stà çità fiorente, dotà di prestigioxe struture urbane (infrà łe quałi un ampio foro, un arco trionfałe, un anfiteatro e dó teatri) ed ornata de tenpli ai quałi se xé zontai, 'ntei primi secołi del'era volgar, alcune baxìłiche cristiane. Sconvolta da łe invaxioni barbàreghe (V secoło), ła çità xé entrà, sucesiamente, 'ntel'òrbita del'Inpero Roman d'Oriente (VI secoło).