Inpero Roman

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Da tradure
Sta pajina o sexion de istoria ła xè sta parsialmente tradota da ła łengua itałiana
Te pui contribuir finendo ła tradusion o doparando altre fonti. Nó sta doparar programi de tradusion automatega. Dopara Tradoto da có te ghe finio.
Se inte ła pajina de modifega te cati del testo sconto, controła che el sia ajornà servendote dei cołegamenti a łe «altre łengue» en fondo a ła cołona de sinistra.
No babelfish.svg


Imperium Romanum
Inpero Roman
Map of the Roman Empire at its height.svg L'Inpero Roman a ła só espansion pì granda
Dito:
Senatus PopulusQue Romanus
(Latino: El Senado e el Pòpoło Roman)
Łengua ufisiałe Latin, Greco
Capital Roma; pì tardi anca Constantinòpołi
Governo Monarchia,Republica, Autocrasia
Capo del Stato Inperator; dopo łe divixion Inpero Roman de Ponente e Inpero Roman de Levante
Organo dełiberativo Senado Roman
Area
 - Totale
- % Acoe
prima del croło
2,3 miłjoni de milia quadrati
 ?%
Popołasion
 - Totałe
prima del croło
stimà dai 55 miłioni a 120 miłioni.
Istituzion 2 setembre, 31 a.C.
Disołusion divixion tra Inpero Roman de Ponente, cascà el 4 de setenbre 476,e l'Inpero Roman de Levante, dito anca Inpero Bixantin, cascà el 29 de majo 1453.
Primo Inperator Augusto (27 a.C.- 14 DC)
Ultimo Inperator Teodosio I (347-395)ultimo Inperatore,prima de ła division finałe. L'ultimo inperator de Ponente: Romoło Augusto (475-476). Ultimo Inperatore de Levante: Costantin XI (1449-1453).
Stato precedente Republica Romana
Stato sucesivo L'Inpero Roman de Ponente, l'Inpero Roman de Levante, mejo dito Inpero Bixantin, el Regno Franco e, dopo, el Sacro Inpero Roman
Moneda Sołido, Aureo, Denario, Sestersio, Ase
edit

L'espresion Inpero roman ła vien doparà par ciamar e descrivar i teritori sóto el controło de ła Antiga Roma intei secołi dopo de ła nóva organixasion del aseto pułitico de ła Republica Romana da parte de Octavianus Augustus. L'Inpero Roman el gà controłà el mondo Mediteraneo e la gran parte del Nord Europa dopo del 31 a.C.; El xe 'ndà in crixi intel III secoło d.C. e se ga dà na nóva organixasion co baxi autocratiche, spostando el só sentro intel levante, indove che col inperator Costantinus el ga vudo na capital nóva: Costantinopołi. Pí dopo, quando che i problemi de gestion i jera deventai senpre pezo, l'inpero xe stà divixo in dó co l'inpero de łevante e co l'inpero de ponénte, ma cusita Roma no ła xe pì stà ła cavedal. L'último inperator roman inte ła metà osidental del Inpero, Romolus Augustus, el xe stà deposto intel 476 d.C.. Ła parte orientałe del Inpero ła xe restà in pié, anca se un s-ciantin a ła 'olta ła ga perso teritori, fin del 1453 co Costantinopołi ła xe cascà in man dei Turchi (varda Inpero Bixantin). I Stati sucesori in osidente (Regno franco e Sacro Inpero Roman) e in oriente (ła Rusia dei Zar) jè 'ndè vanti a doparar i titołi adotà dal Inpero Roman, fin a l'epoca de łe rivołusion. Łe influense del'Inpero Roman sul modo de governar, ła łexe, ła łengua, l'architetura e tanti altri aspeti de ła vida moderna xe evidenti.

Ła sensa de Augusto e i inperatori Zulio-Claudi[canbia | canbia sorxente]

Quando che ła Republica Romana (509 a.C. - 31 a.C.) ła xe rivada a ła fin, Caius Iulius Caesar Octavianus, secondo nevodo de Zulio Cesare e da eło adotà, el ga rinforsà ła só poxision co ła desfata del exèrcito del só único rival par el poder, Marco Antonio, inte ła bataja de Ansio. Ani de guera siviłe i gavéa łasà Roma squaxi sensa łexe. Però Roma no ła jera gnancora preparà par asetar de esar comandà da un inperator.

Octavianus el ga fato astusia. Per prima roba el ga siolto el só exercito e ga ciamà tuti a łe elesion: xe stà cusí sielto par ła inportante róło de cònsołe. Nel 27 a.C. el ga dito che'l gavaría dà de nóvo el poder al Senado de Róma, e 'l ga dito che ghe gavaría ridà indrío l'Egito (infati el tegnéa ła region col só exèrcito). Ma el Senado ga refeudà e ghe ga da de sóra anca ła region de ła Spagna, de ła Gallia e anca de ła Siria. No xe pasà masa tenpo che el Senado ghe ga da anca el nome de "Augustus".

Augustus el savéa che par goernar da soło no ghe saría servío de esar consołe. 'ntel 23 a.C. ga refeudà sto róło, ma ga vosúo esar serto de aver tuto sóto de łu, e 'l ga catà calche vecio róło republican co i só poderi.

  • Ghe xe stà dà, par tuta ła vida, łe tribunicia potestas, che na 'olta i gavea i tribuni de ła plebe: co sto poder el podea ciamar el Senado, parlarghe drento e anca blocar łe só desixion.
  • Ghe xe stà dà anca l' imperium che ghe dava un saco de poderi parché el podéa far queło che'l vołea na ła zestion del teritorio: l'imperium infati ghe permetéa de comandar tuto l'exèrcito.

El 27 a.C. e el 23 a.C. i xe i ani piesè inportanti de sta rifórma, co che Augustus ga catà daseno tuti i poderi de inperator de Róma, ma eło, co astusia, se ga fato senpre ciamar "Prinsipe" o "Primo Sitadin", par no darghe al Senado (e a tuti i rółi de ła vecia e deso morta republica) l'inpresion de esar comandài da qûalchidun.

Co i nuvi poderi che l'avéa, Augustus ga meso posto ła diresion de l'Inpero. El ga stabiłío bési senpre precixi in tuto el teritorio; el ga méso suxo na conpagnía de servisio sivil formà da cavałieri e òmeni łíberi (prima i jera soło che s·ciavi) e'l ga prometésto riconpénse ai soldài quando che i gavaría łasà el servisio miłitar.

El xe stà maestro nel spanpanarse dapartuto par l'Inpero, parché cusí i sitadini i se bituava e scominsiava a vołerghe ben cofà só capo: el ga scominsià a tirar suxo i archi de trionfo, el semenava só statue dapartuto, ma queło che al pòpoło ghe piaxéa de piú jera i zughi. Anca deso se parla de pax augustea, che saría el regno de Augustus, che'l ga fermà tute łe guere siviłi che ghe jera drento l'inpero. Ła pacificasion de łe guere çiviłi ła xe stà çełebrà come na nova età de l'oro dai scritori e poeti de l'epoca, come Orazio, Livio e soratuto Virgilio. Ła celebrasion de i zughi e de i eventi spesiałi i raforsava ła so popolarità.

Augusto inoltre per primo el ga creà un corpo de vigili, e na forsa de połisia par ła çità de Roma, che ła xè stà divixa aministrativamente in 14 region.

El control conpleto del Stato el ghe gà permetìo de indicar chi che gaveva da vegner dopo de èło, nonostante el rispeto formałe de ła forma republicana. A l'inisio el s'à rivolto a so neodo Marco Claudio Marcello, fiol de so soreła Ottavia, che'l ga maridà con so fioła Giulia. Marcello però l'è morto nel 23 a.C.: alcuni dei storici vegnùi dopo i ga avansà l'ipotexi che'l fuse stà invelenà da Livia (anca se probabilmente no l'era mìa vera).

Augusto quindi el ga maridà ła fioła a ła so "man destra", Agrippa. Da sta union xe nato tri fioi Caio Cesare, Lucio Cesare e Postumo (ciamà cosita parché l'è nato dopo che so pare l'era morto) e i du piesè grandi i xe stè adotè dal nono, con l'intension de farghene i so sucesori, ma anca lori i xe morti zoini. Augusto el ga mostrà de esar contento anca de so du figliastri (fioi del primo matrimonio de Livia) Tiberio e Druso, che i ga conquistà a so nome novi teritori 'ntel nord.

Dopo che xè morto Agrippa in tel 12 a.C., el fioło de Livia, Tiberio, el se ga separà da ła prima mojere, fioła de Agrippa, e el s'à maridà coła vedova, Giulia. Tiberio el gera sta ciamà a dividare con ł'inperador ła tribunicia potestas, che ła gera fondamento del poter inperial, ma poco dopo el se ga ritirà in exiłio vołontario a Rodi. Dopo ła morte inaspetà de Caio e Lucio intel 4 a.C. e 2 a.C. rispetivamente, e ła preçedente morte del fradeo Druso magior (9 a.C.), Tiberio el xe sta riciamà a Roma, e el xe sta adotà da Augusto, che ło ga dexignà inte sto modo so erede.


I Inperadori Flavi[canbia | canbia sorxente]

Vespasiano l'era stà un Generałe de notevole suceso e el gavéa aministrà tante parti esterne de l'Inpero.

Sora łe bataje:

Cołegamenti foresti[canbia | canbia sorxente]

Commons

So Commons ghe xè de i file multimediałi so Inpero Roman