Paxubio

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Paxubio
Panoramica Pasubio.jpg
Vista panoramica dal Paxubio
Altesa 2239 m s.l.m.
Caena montuoxa Alpi
Coordinae

45°47′32″N 11°10′36″E / 45.792222, 11.176667

Stato bandiera Itałia
Alps location map.png
Paxubio
Dati SOIUSA
Gran parte Alpi Orientałi
Gran setor Alpi Sud-orientałi
Sesion Prealpi Vènete
Sotosesion Prealpi Visentine
Supergrupo Picołe Dołomiti
Grupo Massiso del Pasubio
Sotogrupo Dorsal del Pasubio
Còdexe II/C-32.I-B.4.a

Coordinate: 45°47′32″N 11°10′36″E / 45.792222, 11.176667

El monte Paxubio el xe un alto acròcoro dełe Prealpi Venete, postà tra ła provincia de Vicensa e ła provincia de Trento. A sud e a est el casca xo 'ntełe vał Łeogra e val Poxina, che łe xe visentine, e a ovest e a nord nord-est el ga ła Vałarsa e ła Val Teragnoło, che łe xe trentine. El Paso deła Borcoła ło łiga ai Altipiani, el Paso Xomo al monte Novegno e el Pian dełe Fugase al Sengio Alto. Ła parte de sora del monte ła xe un altopian tajà da diversi vałoni, coi punti pi alti che xe el Roite (2148 m), el Pałòn (2232 m) e l'Incudine (2114 m), tuti in riga da nord a sud. Da sta cadena prinçipal se staca altri rami: queło deła Sima dei Forni Alti (2023 m) che'l va verso el Paso Xomo e i altri che i va al monte Xenevri, ai Soj Bianchi, al monte Bisorte e al Col Santo, tuti sora i domiła metri.

Geołogia[canbia | canbia sorxente]

El Paxubio el fa parte dełe Alpi Calcaree Meridionałi e łe piere che ło forma łe xe par ła pi parte de origine marina. Se pol dir che ła storia de sto monte ła xe vecia almanco de 500-600 miłioni de ani e ła se pol vedar studiando i strati rociosi. El pi vecio e el pi profondo de sti strati xe queło dełe fiładi, che łe se trova in çerti trati deła Val Łeogra e deła Val Posina. Łe xe piere del'età paleozoica, scistose, griso-verdastre, fate soratuto de mike e quarso. Łe xe el baxamento de tuta ła montagna che ghe xe sora. Sora de queste ghe xe łe roce de sedimentaxion ałuvionałe, łe arenarie deła Valgardena, rose e xałe, fate de sabia de quarso cementà (periodo permiano: 260 miłioni de ani) e łe se pol vedare dałe parti de S. Antonio. Sora sti depositi ałuvionałi, 240 miłioni de ani fa, xe rivà el mare e el ga lasà i so sedimenti de calcare e dolomia.

225 miłioni de ani fa ga scominçià l'età mesozoica col so periodo triàsico e xe de sto periodo che xe fate la pi parte dełe piere del Paxubio, tute vegnù fora da sedimenti del mar. Ła piera pi carateristega, bianca e grisa, con toni de rosa, ła xe ła dołomia, che ła vien dal muciarse de na scaretà imensa de colonie de alghe calcaree de mar, par diexe miłioni de ani. Ste roce łe se vede ben sul Kerle, sul Sojo Roso, sui Forni Alti.

Sul Paxubio ghe xe sta anca dełe eruxion vulcaneghe, l'ultima tra i 60 e i 40 miłioni de ani fa, e łe ga lasà dei fiłoni de roce nere basaltiche che łe se nota in meso ai pieroni bianchi deła dołomia, specie in Val Canałe e al Sojo del'Incudine. Tuto sto ambaradan de strati de piere, 40 miłioni de ani fa el ga tacà a montare in su, urtà insieme co tute łe Alpi, da imense spinte orogenetiche che łe ga portà el liveło fin ai domila e pasa metri de ancò. No bisogna infine desmentegarse dei giaxàri che un miłion e meso de ani fa i ga invaso anca el Paxubio, co łe Val Łeogra e Teragnoło che łe xera rami del gran giaxàro deła Val d'Àdexe.

Flora[canbia | canbia sorxente]

Fin ai 800-1000 metri ghe xe el bosco ceduo dove che se trova el carpano moro, el noxełaro, el fràsene, el ròare e el fagaro, che'l riva anca ai 1400 metri. Fin qua riva anca el tana insieme al'albèo roso. In alto, fin ai 1800 metri se trova el larese, pi raquanti albèi rosi, e dopo, pi in su, ghe xe posto soło par el rododendro, el pino mugo, el xenevro. Tra i fiori pi bełi, in quota, se trova ła gensiàna e ła steła alpina.

Fauna[canbia | canbia sorxente]

Tra i mamiferi, el pi groso xe el camosio,ke se vede in spece in val Sorapache, in val Gulva e verso el paso deła Borcoła. Xe presente anca el caoriòl e el cervo, spece questo sui versanti nord, nord-est. No manca ła volpe, ła marmota, el martareło, el lievore, el schirato. Tra i oxèłi, ła pi inportante ła xe l'aquiła real, ma ghe xe anca el falco, ła cornàcia e ła pojana. Rari, doramai, xe el galo sedròn, ła pernixa bianca e el francołin. Se trova ancora el pigoso moro e ła soeta.

Storia[canbia | canbia sorxente]

El documento pi vecio ke parla del Paxubio el xe del XIV secoło, quando ke Bailardino da Nogaroła, podestà scałigero de Vicensa par tanti ani, su ordine de Cangrande deła Scała, el ga fato un giro su sto monte par definir i confini fra i diversi comuni.

'Ntel 1598 Francesco Caldogno, proveditor ai confini deła Republica de Venesia, in na relaxion al doxe Marin Grimani, el parla de na bataja fra Posenati e Roveretani in sima al monte, par dirìti de pascoło (da łì el ricordo ke se vede ałe Sete Croxe, sul troso fra el Rifugio Papa e el Rifugio Lancia).

'Ntel 1701 Eugenio de Savoia el pasa cołe so trupe inperiałi pal Paso deła Borcoła, vegnendo dała Val Teragnoło e direto a Schio e ała pianura veneta.

El poeta visentin Arnaldo Fusinato el conbate coi so conpaesani de Schio al Pian dełe Fugase 'ntel 1848 contro i Austriaci.

A Verona vien publicà nel 1877 un estrato deła "Guida Alpina" deł alpinista inglese John Ball, 'ndove ke vien descrito el Paxubio, anca se in maniera ancora inprecisa. Xe nel 1883 ke ła Guida Alpina de Recoaro, edita dal C.A.I., ła publica na cartina par ła prima volta precisa, 1:75000, deła montagna.

Ła prima guera mondiałe[canbia | canbia sorxente]

Sul Paxubio xe sta combatù tremende batałje durante ła prima guera mondiałe, con asalti a l'arma bianca, scontri de artijeria, guera de mine e anca tanti morti par valanghe e frane.

Łe operaxion łe xe 'nda vanti dal 1915 al 1918, col monte ke xera proprio suła frontiera fra l'Austria e 'l Regno d'Itałia. Durante tuta ła guera, xe sta scavà un saco de gałerie e de rifugi pa i soldà e pa i canoni: i pi impresionanti i se vede 'nteła Strada dełe Gałerie tirà su dal Genio taljàn, al Pałon, al Dente Italiano e al Dente Austriaco, coła gałeria Ellison, fata dai Austriaci, e sul Monte Corno. El fronte del Paxubio el continuava da na parte co queło deła Vałarsa e da l'altra co queło del Paso deła Borcoła e dei monti torno a Posina.

L'osario dei soldà morti 'nteła prima guera mondiałe sul Paxubio, al Pian dełe Fugase

I scontri pi duri tra i do eseciti i xe capità fra el 1916 e el 1918. Ai primi de setenbre del 1916, i Alpini dei batałion Aosta, Vicenza ed Exilles più un batałion de fanteria i tacava i Austriaci suła łinea del Cosmagnon, ma i Kaiserjaeger i riusiva a tegner duro. Ła batałja ła continuava sul Dente Austriaco (suła parte alta del Paxubio ghe xe ste do gobe de piera ke łe se varda l'una co l'altra: a nord el Dente Austriaco tegnù dai Tirołesi e a sud el Dente Italiano tegnù dai Alpini): dopo ła preparasion de l'artijeria, ke gaveva spacà fora na parte dełe gałerie dei Austriaci, xe rivà in sima al dente i Alpini dei batałion Monte Berico, Aosta e Cervino. I scontri i xe nda vanti fin sera, ma ała fine i Alpini i ga dovudo tornar indrìo al dente taljàn.

El 20 setenbre ga tacà a nevegar e pareva ke łe operaxion łe gavese da rałentare pal tempo, ma el 9 de otobre, dopo el fogo de l'artijeria, i Alpini dei batałion Val Toce, un batałion de Bersaglieri e naltro del 71° regimento de fanteria i ciapa d'asalto la postaxion austriaca del Cosmagnon, con scontri a colpi de bonbe a man drento łe trincee. Sul Dente Austriaco i Alpini del Exilles i torna a montar su e i riese a tegner distanti i Kaiserjaeger, ke verso sera i fa un contrataco e i bloca i taljani prima ke questi i riesa a ndar vanti e ocupare ła postassion principałe.

El 10 de otobre i Kaiserjaeger i taca par ciapar de novo el Cosmagnon, e in çerti punti i sfonda, ma ghe xe el contrataco dei batałion Alpini Val Toce, Adamello e Suello e del'8° batałion Bersaglieri. I Austriaci no xe boni de tegner ła posixion, ma ansi, quando ke sfonda ła 41ma conpania dei Alpini del batałion Aosta, i vien quasi çircondà; raquanti i se rifugia drento łe gałerie, ma ała fine i vien fati prigionieri: i xe 2 ofiçiałi e 83 soldà. Sto posto el se ciama Selletta Aosta. Intanto, sul Dente Austriaco i Alpini ke gaveva ocupà l'avanposto i serca de ocupare la postaxion principałe, ma i vien butà indrìo dai Kaiserjaeger, ke gaveva avudo dei rinforsi. Ł'artijeria austriaca par tuto el dì ła marteła l'avanposto tegnù dal Monte Berico e dall'Exilles. Ała fine, verso sera ai Alpini ghe toca mołar tuto e tornar al Dente Italiano. I bonbardamenti dełe do artijerie i va vanti tuto el dì anca l'undexe e el dodexe de otobre, dopo i cesa. I Austriaci, perso el Cosmagnon, i se ga postà sul Roite e i speta naltro ataco taljàn. E questo riva el 17, dopo na tremenda bufera de neve del giorno prima. 50 Alpini del batałion Aosta i se ranpega su pal Dente Austriaco: ghen riva in sima 8, i altri i casca xo, colpidi dai Austriaci. Ma quei 8 i ghe ła fa a resistere in sima, anca parkè i fa vegner su i rinforsi deła 41ma conpania. Tuto el dì del 18 vien pasà in conbatimenti corpo a corpo, coi Alpini ke serca de ndar vanti e i Kaiserjaeger ke serca de ributarli xo dal dente. 'Nteła note fra el 18 e 'l 19, col rinforso de soldà Bosniaci, i Tirołesi ghe ła fa a ocupar de novo tuto el monte. Il 20 taca a nevegare de novo e łe operaxion łe se ferma.

Solo fra el 9 e el 20 de otobre xe nda persi 4370 soldà deła 44ma division taljàn e 3492 soldà dełe 58ma brigada alpina austriaca.

A novembre ła neve riva a 1 metro e mexo; taca i caxi de congełamento (çento in do dì fra i Austriaci) e i morti par valanghe.

'Ntei mesi invernałi i Austriaci i se dà un gran dafare a sbuxar tuto el so Dente de gałerie par far rifugi, cołegamenti, depositi e camerate pa i soldà. I taca anca a scavar na gałeria ke ła pasa soto ła seła tra i do denti e ła va soto quelo taljàn par metarghe na mina e far s-ciopar tuto. I Taljàn fa isteso sul so dente a partir da l'istà del 1917 e i ło cołega con gałerie al Pałon; anca łori i taca a scavar na gałeria in direxion contraria ai Austriaci par pasar soto ła seła e ndar a metarghe ła mina soto de lori. Fra ła fine del 1917 e i primi mesi del 1918 i do contendenti i continua far s-ciopare soto tera łe mine par far crołare łe gałerie dei altri e copare i soldà del Genio intenti a scavare. Il 13 de marso i Austriaci i riva par primi a metare soto el dente nemigo na gran masa de esplosivo e i fa saltar par aria tuto el Dente Italiano: more soto el croło del monte 2 ofiçiałi e 489 soldà. Sta esplosion no cambia parò el corso deła guera sul Paxubio. I scontri i va vanti soło fra patułie fin al novembre 1918, quando ke finise tute łe ostiłità.

Ła seconda guera mondiałe: ła Rexistensa[canbia | canbia sorxente]

El Paxubio no xe sta coinvolto 'ntełe grandi batałje deła seconda guera mondiałe, ma el xe sta teritorio de operasion durante i ani 1943-1945, durante ła Rexistensa contro i fasisti e i naxisti. 'Ntei paesi dełe vałi a sud deła montagna ghe xera inportanti çentri industriałi (Schio, Valdagno) ke serviva al'economia del regime fasista republican e dei todeschi. A Recoaro, dal 1944, ghe xera el comando supremo deł'esercito todesco in Itałia (Feldmaresiało Kesselring). El Pian dełe Fugase el gera na comunicaxion inportante par andar su verso ła Germania.

Par tute ste raxon, 'nteła zona dełe Picołe Dołomiti xera ative, nel 1944 e nel 1945, łe formasion partigiane Garemi, ke faseva asion de sabotagio e asalti ai distacamenti deła Republica de Sałò. Nel 1944 no i se conta i scontri co morti e feriti in Val Leogra e in Val Posina, ma anca sui monti ( el 17 giugno in contrà Valortigara, el 31 lujo e 1 agosto proprio sul Paxubio, dove combate el capo partixan "Tar", el 12 de agosto a Malga Zonta, fra Monte Magio e Paso Coe, dove ke vien copà el capo partigian "Marinaio" e i so omeni).

In diversi casi, i soldà fasisti e i naxisti deła Wehrmacht i ga fusiłà civiłi 'ntełe contrà intorno al Paxubio par rapresałia.

Ła paxe definitiva ła xe rivà ała fine de apriłe - primi de majo del 1945.

Bibliografìa[canbia | canbia sorxente]

  • (IT) G. Dalmeri - Ritrovamenti mesolitici sul Monte Pasubio (Trento), pagg. 3-20, te Annali dei Musei Civici di Rovereto, vol.4, 1988
  • (IT) Michele Campana - Un anno sul Pasubio - a cura de A. Massignani


Sta qua ła xè na voxe en vetrina. Struca qua par major informasion
Crystal Clear action bookmark.svg
Sta qua ła xè na voxe en vetrina, identificà come una de łe mejo voxe prodote da ła comunidà.
Naturalmente te pui far ben sujerendo e modifegando en mejo.

Voxi de quałidà en altre łengue