Łéngua vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Veneto (Vèneto)
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: Itałia, Croasia, Slovenia, Chipilo (Mesico), Stati de San Poło (São Paulo), Paraná, Rio Grande do Sul e Santa Catarina (Braxil) soto el nome de Talian con influense portoghesi e de altri łéngoagi del nord-Italia, Tulcea (Romania)
Regioni:Rejon: Italia nord-oriental (Veneto, Trentin oriental, Friuli-Venesia Giulia, Agro Pontin (Łazio), Arborea (Sardegna) (Itałia), Istria (Slovenia e Croazia).
Periodo: {{{periodo}}}
Persone: 4.000.000 su par zo
Clasifica: non in top 100
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: siłabica
Fiłogenexi:

Indoeuropee
 Italiche
  Romanze
   Italooccidentali
    Occidentali
     Galloiberiche
      Galloromanze
       Galloitaliche
        Veneto
         
          
           
            
             
              

Statuto ofiçiałe
Stato: nessuna
Regolà da: nissuna regolassion uficiałe
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 roa (lengue romanze)
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 vec
SIL VEC  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
Tuti i èsari umani i nase łìbari e conpagni in dignità e diriti. Sti qua i xe dotai de raxon e de cosiensa e i ga da agir i uni co qûeł'altri inte'n spìrito de fradełansa.
El Pare Nostro
Tuti i èsari umani i nase łìbari e conpagni in dignità e diriti. Sti qua i xe dotai de raxon e de cosiensa e i ga da agir i uni co qûeł'altri inte'n spìrito de fradełansa.
Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice}}}:|en Łéngua vèneta]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
{{{mappa}}}
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.
Un carteło tacà via inte na botega, che dixe che łà i parla anca eł vèneto

Ła łéngua vèneta xe na łéngua parlada in Itałia inte ła rejon del Veneto, inte ła provincia de Trento e inte ła xona costiera del Friuli-Venesia Julia, in Croasia łóngo łe coste de l'Istria e de ła Dalmasia, inte i Stati de San Poło (in portoghexe São Paulo), Paraná, Rio Grande do Sul (Braxil), e intel paéxe de Chìpilo (Mèsico). Ła xe riconosùa da ła Rejón del Vèneto dal 28 de marso 2007 e anca dal UNESCO cofà łéngoa minoritaria, e l'è stà mesa inte'l Łibro róso de łe łéngoe in pericoło [1].

Calche miłion de persóne łe parla vèneto. Se stima 5 miłioni masimo.

Num. 14 inte ła mapa de łe łengue romanse in Eoropa

El dì 28 de marso del 2007 ła Łéngua Vèneta xe stada riconosùa ofiçalmente dal Conséjo Rejonal del Vèneto co ła łeje so ła "tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" votà a grandìsima majoransa da un mucio de partiti difarenti (trentaoto a favor, do astegnúi, nisun contrario).

El veneto vero el xe difarente da l'italian rejonałe che se parla in Veneto e che xe baxà su ła strutura de l'italian. Par exenpio:

  1. Veneto: Marco el xe drio rivar , Marco l'è drio rivar
  2. Itałian regionałe veneto: Marco (el) sta rivando
  3. Itałian standard: Marco sta arrivando

No bixogna gnanca confóndare el vèneto col venetico, 'na łéngua indo-europea (estinta) che se parlava inte la "Venetia et Histria" de sicuro dal 6° secoło AC fin al 1° secoło DC come dimostrà da l'archeołogia (Este, Montebełuna, Halstaat ecc)

Convension de scritura[canbia | canbia sorxente]

No ghe xe on soło modo de scrivar in łengua veneta: varda sta pajineta so łe grafie venete.

Storia de ła łéngoa vèneta[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Leteratura in lengua veneta.

De solito se dixe che el veneto el deriva dal latin volgare parlà inte ła rejon, che forsi l'è stà a só volta influensà da un antico sostrato venetico.

Studi pi reçenti i dixarìa che el venètico e el latin łe fuse dò lengue inparentae, scuaxi dò dialeti coexistenti de ła stésa łéngoa. Par cui el veneto atuàl no'l derivarìa propiamente dal latin o latin volgare ma el sarìa el rexultà de on proceso un mucio pi conpleso e gavrìa convisù insieme al latin influensàndose l'un co l'altro.

Xà dal XIII secoło, co in Itałia el toscan no'l jera gnancora deventà ła łéngoa dominante, se pol catar dei testi in volgar che prezenta ciare afinità col vèneto de deso.

De area vèneta xe el primo framento totalmente in volgar, el Ritmo Belumat, che'l risałe al 1100 e 'l parla de ła Conquista del Castel d'Ard. Tra i primi componimenti in łéngua volgar e latin ghe xe anca l'Indovineło Veronéxe, databiłe fra ła fine de l'VIII e el scominsio del IX secoło. Senpre databiłe al XII xe i versi d'amor de ła canson Quando eu stava in le tu' cathene.

Durante el Doxento se asiste in Vèneto a na forte produssion de componimenti che çerca de contentar i gusti leterari de łe clase urbane emergenti. Particołarmente interesante xe ła produssion de ła Scoła Veronexe, primo fra tuti Giacomin da Verona, autor del poema in do parti, De Jerusalem celesti e De Babilonia civitate infernali (varda De Babilonia Civitate). De area padoana ghe xe el Lamento della Sposa Padovana o de ła Bona çilosia de autor anonimo.

Soratuto nel Rinasimento el vèneto, e specialmente ła só variante venessiana, el ga godesto de anpia difuxion internassional grassie ai comerci de ła Repùblica Vèneta, deventando par un çerto periodo una de łe łéngue franche de bona parte del Mar Mediteraneo, soratuto in anbito comerciałe. Ancora deso i marinai i dòpara tante parołe de origini venete.

Nonostante questo parò el veneto non s'à mai inposto come lengua leteraria in quanto, zà nel XIII secolo, gh'è tocà confrontarse co esponenti leterari inportanti sia de origine toscana che provensal. A dimostrassion de questo basta pensar che Marco Polo el ga detà a Rustichello da Pixa el Miłion siełiendo ła lengoa d'oïl, che a l'epoca l'era difuxa inte łe corte almanco quanto el latin.

Łe opere in veneto più significative łe xe stà scrite da autori come el Ruzante (Angelo Beolco) 'ntel XVI secoło, Giacomo Casanova e Carlo Goldoni 'ntel XVIII; nel caso de Goldoni l'uso del veneto l'è stà limità a bona parte dełe comedie teatrali, soratuto par raprexentar el popoło e ła borghexia.

Particołarmente inportante ne l'ànbito sientifico xe ła stanpa 'ntel 1478 de l'"Arte dell'abbaco", opera mejo conosùa in anbito academico come "Treviso Arithmetic". Scrita da un anonimo insegnante in łéngua Vèneta, el xe el primo testo stanpà conosùo nel mondo oçidentałe de insegnamento de l'aritmetica e de ła matematica, e uno dei primi testi sientifici stanpài de tuta Europa. L'era rivolto in particołare a l'educassion de ła clase media e al mondo mercantiłe.

Ła difuxion de sta łéngua qua fora da l'area storica dei veneti ła se ga vù col progresivo sviłupo deła Repùblica Vèneta, che ła ło doparava come łéngua ordinaria insieme al latin e a l'itałian. Co ła fine de ła Republica, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łéngue par i ati ufiçiałi e aministrativi. Parò el só uso el ga perso progresivamente, almanco in parte, i registri leterari e aułici restando senpre come łéngua storica e natural del pòpoło, riusendo isteso a rivar a vette liriche mirabiłi con poeti come Biagio Marin de Grado. N'altro poeta inportante l'è stà el triestin Virgilio Giotti, che'l poetava in triestin e normalmente el scrivéa in itałian.

Tra łe altre opere se ricorda, tra l'altro, l'Iliade de Omero tradóta in veneto da Francesco Boaretti e in venessian da Giacomo Casanova; l'"Inferno" de Dante Alighieri tradóto in triestin da Nereo Zeper; e infine l'opera in padoan intitołà "Dialogo de Cecco da Ronchitti da Bruzene in perpuosito de la stella Nova" che ła parla de łe nóve teorie galileiane sul sistema sołar, e che secondo çerti studioxi ła xe stà scrita da Galileo Galilei col pseudonimo de Cecco da Ronchitti (ancó se pol védarla inte ła biblioteca de l'Università de Padoa).

El progeto concepìo da Giuseppe Lombardo Radice de scrìvar e doparar testi scołastici in łéngoa nel'ànbito Veneto (come in altre region), no'l ga mìa vù atuassion parché l'è stà fato durante el periodo fasista, int'un'epoca che el regime el vołéa invesse promóvar l'aprendimento de ła lengua itałiana reprimendo łe culture locałi, in maniera da çentrałizar ancora piasè el Stato itałian.

El 28 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto, a larghìsima majioransa, el ga aprovà ła Lege Regional de "Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" che, riciamando i prinçìpi de ła Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie e anca sensa riconósar nisuna ufiçiałità giuridica a l'uso del vèneto, ła dà el dirito de protession e vałorisassion a ła łéngua veneta, in quanto conponente esensial de l'identità cultural, social, storica e çiviłe del Vèneto.

I ùltimi ani, serte dite łe ga tacà far reclan doparando el vèneto (come na famósa bira che ła gavéa Xe foresto solo el nome) o łe ga sielto de dar un "saor vèneto" a łe só reclan (come na nóva conpagnìa aerea vegnù fora co Xe senpre più grande) metendo rento calche paroła vèneta in publisità sostansialmente itałiane (in vèneto s·céto sarìa stà xe senpre pi/piasè grande): questo l'è probabilmente un ségno che anca i studi de màrketing i riconóse al vèneto na serta forsa comunicativa anca in contesti moderni tanto da poder èser sfrutà comercialmente.

Infine resentemente a Treviso ghe xe stà dei casi 'ndove che se ga deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe ai putei el vèneto a scóła , pena che se se xe resi cónto che ła łéngoa ła scomissiava a no vègnar pi tanto parlada e conosesta da łe nove generassion .

Łe varianse de ła łéngoa vèneta[canbia | canbia sorxente]

Drento de ła łéngua vèneta se pol distìnguar diverse varianse, seconda de ła xona. Vołendo far na clasificassion, se pol catar łe seguenti varianse prinsipałi:

Oltre a ste qua, ghe xe anca altre varianti piesè picinine, parlà inte łe varie comunità de Vèneti sparse in giro par el móndo (par savèrghene piesè, varda Vèneti en Itałia e 'ntel Mondo).

Parołe Tałiane che łe vien dal Vèneto[canbia | canbia sorxente]

Łe xe tantisime łe parole itałiane pi doparà che deriva dal Vèneto o dal Venesian. Secondo calchedun pì del 30% de łe parołe tałiane łe deriva dal Veneto, ła coaxi totałità dei termini marinari i xe de orìxine vèneta. Se pol dire che el tałian el deriva dal Toscan e dal Veneto. Xe par coesto che tuti i itałiani i capise uno che parla Vèneto ma no senpre el contrario!

  • Arsenale, itałianixassion de arsenal: ła jera ła fabrica de łe nave gestia dal stato Veneto
  • Ballottaggio, ła vien da bałota, che la xera na bała picinina che ła doparava par łe ełession 'nte ła Republica de Venessia[1]
  • Cantiere, itałianixassion de cantièr, ła strutura de partensa per costruir na barca o na nave
  • Ciao: deriva dal saludo veneto s-ciavo vostro che col pasar dei secoli, prima xe deventà s-ciao e la fine ciao
  • Ditta: dal veneto dita, con cui in tei contrati comerciali se indicava le conpagnie comerciałi zà nominà in precedensa (cfr. "la sopradetta", "la suddetta" etc.)
  • Giocattolo, itałianixassion de zugàtolo: ła vecia paroła itałiana l'era "balocco"
  • Imbroglio, itałianixassion de brojo, deformasion de Broło cioè orto. De drio al Pałazzo Ducale ghe jera on broło indove nava i senadori venesiani par métarse dacordo prima de łe votassion: lori i "(in)Brojava" = "i se meteva dacordo prima de votar"

Parole ciapae cofà exenpi de la lengoa[canbia | canbia sorxente]

Veneto etimo in Veneto Italiano etimo in Italiano
àmia / àmeda zia
àmoło susina goccia d'oro
anco' / ancoi / ancuo / onco’ (la) hunc + hodie oggi (la) hodie
arfiar ansimare
armełin (lt) armeninus albicocca (ar) al-barqūq
articioco (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf carciofo (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf
bàgoło confusione, divertimento, chiasso
bałéngo traballante, incerto (cosa); balordo, eccentrico (pers.)
bazoto di media consistenza; mediocre (fig.)
becàr (it) beccare beccare; pungere; essere piccante
becaro / -chèr macellaio
bioto (protogerm.) *blauta-; védar anca

(m.b.ted.) blōt, (nl) bloot, (ge) bloß

puro, mero, solo..., senza aggiunte in generale
bisèrgoła / łuxèrtoła / łixarda / rixarda / marisàndola/ sbaretoła (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta lucertola (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta
bixato/bisato (lt) bēstia, (vec) bixa anguilla
bogon / s·cióxo / bóvoło lumaca
bónbo fradicio
broar ustionare, scottare
broło orticello, piccolo frutteto
brónsa brace, carboni ardenti
bróxa freddo
bruscàndoło germoglio di luppolo
bruscar potare
bruschin spazzola
buto germoglio
calìgo (lt) calìgine(m) nebbia (lt) nebula
càneva cantina
cantón (lt) cantus angolo
caréga (lt) cathedra sedia
catar trovare
ciàcołe chiacchiere
ciapàr (lt) captare prendere
cìcara / -chera tazzina
có (che) (lt) cum oppure (sl) ko quando
copàr (it) accoppare uccidere
còtoła, còtola (lt) cotta sottana
endeguro / ligaor ramarro
gòto, bicer (lt) guttus bicchiere
insìa (lt) in+exita uscita
jarin ghiaia fine, ghiaìno
larin / fogołaro / foghèr focolare, caminetto
mustaci (el) moustaki baffi
muso/musso asino
naranzsa arancia
nogara / noghera il noce
nome (che) / dome (che) / noma solo, solamente, soltanto
oben...oben o...o; o...oppure
om / on ciascuno, ognuno
pantegàna (sl) podgana ratto
pirón (el) pirouni forchetta
pocio / tocio sugo, salsa, residuo impuro di un liquido
s·ciantixo scintilla; lampo, fulmine
scarsèła tasca
sgrexénda / s·céxa scheggia
sghiràt (el) skiouros scoiattolo
sgnape (ge) Schnaps liquore
sgorlàr, scorlàr (lt) ex+crollare scuotere
signàpoła / barbastréjo / nòtoła pipistrello
snaròcio / snaròci caccola / caccole
sopa/ slota/ topa zolla
spazaòra / granadèlo scopa
supiàr, subiàr, sficiàr (lt) sub+flare fischiare
tacon toppa, rattoppo
tamixo setaccio
tardigar tardare, fare tardi, essere/fare ritardo
técia (lt) tecula pentola
téga baccello
toco pezzo, parte
tortor / piriòto imbuto
toxo/toso (it) tosare ragazzo
trincàr (ge) trinken tracannare
usma / usta fiuto
vaneza / vaneda aiuola
vegro aiola
vèrzar aprire
vés·cia/ vìs·cioła scudiscio, verga
véxa botte
vixeła / végna vigna
sata zampa
savata ciabatta

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. Dissionario de ła łéngua vèneta de Brunelli.

Espresion tipiche venete[canbia | canbia sorxente]

Cołegamenti foresti[canbia | canbia sorxente]