Itałia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articolo 'l 'é scrito in veronexe


Itałia
Itałia - Bandiera
Itałia - Stemma
Motto: 

EU location ITA.png


Informasion
Nome par intiero: Republica Itałiana
Nome ufisiałe: Repubblica Italiana
Łéngoa uficiałe: itałian[1]
Cavedal: Roma  (2 823 804 ab. / 2004)
Polìtega
Governo: Republica parlamentare
Capo de stato: Giorgio Napolitano
Capo de governo: Matteo Renzi
Indipendensa: 17 de marso 1861
Ingreso a l'ONU: 14 de diçenbre 1955
Area
Totale: 301.338 km²
Pos. nel mondo: 69°
 % delle acque: 2,4 %
Popolasion
Totałe: 59 112 214 ab.  (novenbre 2006)
Pos. nel mondo: 23°
Densità: 196,2 ab./km²
Giografia
Continente: Europa
Fuxo oràrio: UTC +1
Economia
Vałuta: euro[2]
Energia: 0,63 kW/H  kW/ab.
Varie
TLD: .it
Prefiso tełef.: +39
Sigla autom.: I
Ino nasionałe: Il Canto degli Italiani [3]
Festa nasionałe: 2 de giugno

[[Image:{{{linkMappa}}}|295px|]]

  1. El todesc l'è na łengoa uficiałe 'ntela Provincia autonoma del Tirol del Sud (Alto Adixe) e el ładin l'è reconosiù come łengoa parsialmente uficiałe. Ghe so anca altre 11 menoranse lenguistiche reconosiue (parxempio, el francexe 'ntela Val d'Aosta.)
  2. Prima del 1999: ła łira itałiana.
  3. "La Cansòn dei Tałiani"

Ła Itałia, ufisialmente Republica Itałiana (in tałian Repubblica Italiana) ła xè on paéxe 'ntela Eoropa meridionałe.
Ła confina co a nordest co ła Slovenia, a nord co ła Austria e ła Svissera, a nordovest co ła Fransa. Ła San Marin e el Stato de ła Sità del Vaticàn łe xe do enclave int'el paixe steso.

Giografia[canbia | canbia sorxente]

El paéxe el conprende ła Penixuła Itałiana[1], e pi' in xeneral bona parte de le teritorio a sud de łe Alpi; el ga anca do ixułe grande: ła Siciłia a sud e ła Sardegna a ovest.

Ntel setentrion del paixe so łe Alpi, che łe fa da confin; ntel sentro łi Apenini.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Antighità[canbia | canbia sorxente]

Cuando ghe xera ło Inpero Roman ła Itałia ła xera sołamente ła penixula ciamà "penixula italica" e ła xera formà da tanti popołi difarenti che pian pian i se ga romanixà, anca se i gà tegnù anca molte de łe soe carateristiche. 'Ntela xona sentrałe de ła penixuła łe so nate molte siviltà che łe ga dà man forte ało sviłupo 'ntele xoune del Lazio, de ła Tuscana, de ła Łucania e de altre xoune de ła Itałia meridionałe.
In Sicija, Całabria, Canpania e Puja xe vegnui parfin dei greci a fondare sità e cołonie tanto che sti posti xera ciamà en latin Magna Graecia. Anca 'ntel sora ghe xera de łe inportanti siviltà in mexo a selti e gai, ma su de łore se sa de manco.
Soło na sità ła se gà metù sora łe altre, ła seviltà romana che on fià ała volta ła gà creà el so gran Inpero Roman ke el gà metù soto na mexa Eoropa e tuta ła costa de 'l Mediterraneo.

Co che el Inpero Roman se gà desfà ła Itałia ła xe restà divixa da na caterba de stati, staterełi, siouri łocałi e con on poer che no el se capiva chi xe che ghe ło avéa. Ntel teritorio de ła penixuła durante el Rinasimento ghe xera on mucio de paxe tra i stati e se gà vedù on periodo de gran svilupo artistico, soratuto en Tuscana (Firense), Stato de ła Ciesa (Roma), Dugado de Miàn (Miàn) e intel Veneto d'ancuò; se ricorda el pitor cadorin-venessian Tizian e el architeto padoàn Andrea Paładio ativi en Veneto, Michelangelo Buonarroti e Rafaeło ativi en Tuscana e Itałia Sentrałe.

Modernità[canbia | canbia sorxente]

El dì del 17 de marso 1861 l'è cuel de ła union de tuti i Stati en on reigno soło e cusita l'è enscomincià el proceso de unificassion par tante rejoni e łe do grandi ixułe de ła Itałia de ancuò.
Cuesta union ła se gà verificà co ke ghèra el re Vitorio Emanuel II dei Savoja. Ki ke gà volù la creassion de on soło Stato de ła penixuła itałica l'è stà el primo ministro del Re, Camiło Benso Conte de Cavour, ke gavéa dà juto no direto a Giuseppe Garibaldi par l'anesion del Reigno de łe Do Siciłie.

En sto ideal de no stato unì soto el nom de Itałia i mancava el Veneto austrungarico [2], ke l'è devegnu tałian ntel 1866 dopo ke ghe xè stà el fałimento miłitar de Sadowa contro ła Prusia de l'Inpero Austrungarico, e Roma coi soi dentourni, ke ła se catava soto el control del Papa e ła xe stà ciapà dai soldai piemontexi el 20 de setenbre 1870, dopo che dopo na guera sguelta[3].

Dopo ła Grande Guera el Reigno de Itałia el gà avù ła estension pù grande, con ła anesion de tuti i teritori tałiani ke i xera parte del Inpero Austrungarico (Trentin, Venessia Julia, Istria, Fiume e Cuarnero, serte sità de ła Dalmazia) e anca de łe xone con popolassioni de altre cultura (la region ciamà ancuò Tirol del Sud o Alto Adixe)[4].

I Pati łateranensi ntel 1929 i gà fato finir ła łota de poter tra el papato e ło stato itałian: el Papa el gà avù derito a na s-cianta de Roma ke ła xè devegnua endipendente col nome de Stato de ła Sità del Vatican.

Dopo la Seconda Guera Mondiałe i teritori de ła Istria, de Fiume, de ła Dalmazia, de na gran parte de Venessia Julia i so andà en man jugoslava e indeso sti teritori i so divixi tra Slovenia e Croazia ndo che vive oncora na comunità tałiana [5].

El 2 de giunio 1946 ła majoransa de ła populasion tałiana ła gà votà par no Stato formà da na republica. L'1 de xenaro 1948 ła nova costitussion tałiana ła gà scomincià a aver vałore.

Giografia połitega[canbia | canbia sorxente]

Ła Itałia xe na Republica Parlamentare[6] ne ła cuałe el poere majore xe de 'l Parlamento.

Tuti i sitadini tałiani majorenni elexe i soi rapresentanti che se reonise nee do camare de 'l Parlamente, cuła de i Deputati e el Senato. Sti cua i nomina el Presidente del Consijo co 'l so governo, che ga da avere e ła fidusia de na majoransa en Parlamento. El parlamento elexe anca el Presidente de ła Republica, che xe el capo del paixe.
I deputati se reonise en partiti połiteghi. I partiti oncuò en Parlamento xe: "Eła Xente de ła Łebertà" (Popolo della Libertà-PDL) de sentro-destra, "Partito Democratego" (Partito Democratico-PD) de sentro-sinistra, "Łiga Nord" (Lega Nord-LN) autonomista, "Onion de Sentro" (Unione di Centro-UdC) de sentro, "Futuro e Łebertà" (Futuro e Libertà-FLI) de destra, "Itała de i Vałori" (Italia dei Valori-IdV) de sentro-sinistra.

Divixion aministrative[canbia | canbia sorxente]

Ło Stato l'è fato da 20 regioni (de cueste ghe ne xe 5 che le gà na łexislassion speciałe.
Łe regioni łe so divixe en 110 provincie (de cueste ghe ne so 2 de na rejon autonoma ke łe gà anka lore na łexislassion speciałe).

Partecipasion a organixasioni sovrastatatałi[canbia | canbia sorxente]

Ła Itałia ła xè devegnua on paixe fondator de ła NATO e de ła Union Eoropea.

Cavedal e altre sità[canbia | canbia sorxente]

Ła capitałe ła xè Roma[7].

Demografia[canbia | canbia sorxente]

Ntel paixe ghe abita sirca 58 miłiouni de xente.

Economia[canbia | canbia sorxente]

Ntel ano 1999 ła Itałia ła gà volù ła adossion de l'eoro.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. ciamà "stivàl", dato che ła ga na forma che ła pare propio on stivałe
  2. ke l'era ciamà Reigno del Łombardo-Veneto
  3. durante sto periodo łe capitałi łe xe stae Turìn (1861-1865), e Firense (1865-1870).
  4. l'era e la xe ancor ancuò populà da xenti de łengoa todesca
  5. che ła parla anca diałeti veneti
  6. Al xorno de oncuò se parla on mucio de canbiare na parte de ła costituciòn pa rendare l'Itała on paixe federałe come ła Germania.
  7. che ła gà ciapà el titulo de capitałe 'ntel ano 1870 co łe nasita del Reigno de Itałia