Fransa

Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.

Fransa
Motto: Liberté, Egalité, Fraternité
Informasion
Nome par intiero:	Repùblica Fransexa
Nome ufisiałe:	République Française
Łéngoa uficiałe:	fransexe
Cavedal:	Parigi  (2.125.246 ab. / 1999)
Polìtega
Governo:	Repùblica semiprexidensiałe
Capo de stato:	Nicolas Sarkozy
Capo de governo:	François Fillon
Indipendensa:
Ingreso a l'ONU:	24 de otobre 1945 1. El xe menbro permanente del Consejo de Seguressa
Area
Totale:	547.030 km²
Pos. nel mondo:	47°
% delle acque:	0,26 %
Popolasion
Totałe:	60.180.529 ab.  (2003)
Pos. nel mondo:	20°
Densità:	110 ab./km²
Giografia
Continente:	Eoropa
Fuxo oràrio:	UTC +1
Economia
Vałuta:	Euro
Energia:
Varie
TLD:	.fr
Prefiso tełef.:	+33
Sigla autom.:	F
Ino nasionałe:	ła Marsejese
Festa nasionałe:	14 de lujo
1È uno dei 51 Stati che hanno dato vita all’ONU nel 1945.

Ła Fransa o Repùblica fransexe (in fransexe, France o République française) ła xe un stato de l'Eoropa osidentałe, confinante co Belgio, Lusenburgo, Xermania, Svissera, Itałia, Mònaco, Andora, e Spagna.

El xe uno dei menbri fondatori de l'Union Eoropea e menbro del G8.

Indice 1 Storia 2 Giografìa 2.1 Morfołoxìa 3 Popołassion 3.1 Etnìe 3.2 Rełijon 3.3 Łéngoe 4 Ordinamento del stato 4.1 Suddivisioni storiche e amministrative 4.2 Teritori de oltramar 4.3 Sità prinsipałi 5 Feste 6 Clasìfeghe internassionałi 7 Organixassion internassionałi 8 Altri progeti 9 Colegamenti esterni

[modìfega] Storia

I confini de ła Fransa moderna i coinside tanto con qûełi de l'antico teritorio de ła Gałia, abitada dai Gałi, na popołassion Seltica. I Gałi i xe stai sotomesi inte'l I secoło AC dai Romani, co i quałi i se ga fondesto adotando lenguajo e cultura. Anca el Cristianesimo el ga tacà łe so raìxe, inte'l II e III secoło DC. łe frontiere orientałi de ła Gałia, łongo el Reno, łe xe stae invadeste da łe tribù xermaneghe inte'l IV secoło, prinsipalmente dai Franchi, dai quałi el riva l'antico nome de "Francie", el nome moderno, "Fransa" el riva dal nome del dominio feudałe dei re Capetinji de Fransa, torno de Pariji (varda Île-de-France).

Anca se ła monarchìa fransexe ła vien tante volte datada al V secoło, l'existensa continua de ła Fransa cofà entità a sé stante ła scumissia col IX secoło e ła divixion de ł'Inpero Franco de Carlomagno inte na banda orientałe e una osidentałe. ła banda orientałe ła połe èsar vista cofà el scumisio de qûeła-ła che uncuò ła xe ła Xermania, qûeła-ła osidentałe cofà ła Fransa.

I disendenti de Carlomagno i ga governà ła Fransa fin al 987, quando Ugo Capeto, duca de Fransa e conte de Parigi, el xe stà incoronà re de Fransa. I so disendenti i ga scumissià ła dinastìa dei Capetinji, che i ga governà ła Fransa fin al 1792, quando ła revołussion Fransexe a ga fondà na repùblica, inte un perìodo de canbiamenti senpre pi radicałi che el xe scumisià inte'l 1789.

Napoleone Bonaparte (al secolo Buonaparte) el ga ciapà el controlo de la Republica 'ntel 1799, autoproclamandose Inperador 'ntel 1804. Le so armade le se ga inpegnà in diverse guere in tuta Europa, le ga conquistà molte nassion e fondà regni novi, guidài dai familiari de Napoleon. A sèvito de la so sconfita 'ntel 1815, in Fransa i ga restaurà la monarchia, pi tardi abolìa legislativamente e sostituìa da la Seconda Republica francese. La Seconda Republica la xe finìa quando so neódo del primo Inperador, Luigi Napoleon Bonaparte, el xe sta eleto Presidente e el ga proclamà un Secondo Inpero. Manco anbizioso de so zio, el secondo Napoleon el xe stà anca lu spodestà, e la Republica la xe tornà par la tersa olta.

Anca se la venzùo in te la Prima e 'nte la Seconda guera mondial, la Fransa la ga patìo gravi perdite in termini de vite, inpero, benèssere, forsa laoro e grado de nassion dominante. Dal 1958, la ga costruìo na democrassia presidensial (nota come Quinta Republica) che no ga cedesto a le instabilità sperimentàe nei presedenti regimi parlamentari.

Nei ultimi deceni, la riconciliassion e la cooperassion de la Fransa co la Xermania la se ga rivelà sentrale par l'integrassion economica de l'Europa, conpresa l'introdussion de l'Euro in tel xenaro 1999. Ancuò, la Fransa la xe in prima fila tra i stati europei che serca de sfrutar el slancio dato da l'union monetaria par portar vanti la creassion de un aparato polìtego, de difesa e de sicuressa europeo piassè unificà ed eficace. La Fransa la xe anca uno dei sinque menbri permanenti del Consejo de Sicuressa de le Nassion Unìe.

[modìfega] Giografìa

El teritorio fransexe el xe el pi vasto d'Eoropa (547030 kmq) dopo qûełi ruso e ucraino; el va co ła banda nord-osidentałe rento a l'àrea eoropea-atlàntica invesse a sud del masicio sentrałe e a oest de łe Alpi el prexenta un paesagio tipicamente mediteràneo.

Dełimitada dai Pirenei a Sud e da łe Alpi a est, ła Fransa a xe bagnada sìa da l'Oceano Atlàntico sìa dal Mediteràneo. Ła confina a nord-est col Belgio el Lusenburgo e ła Xermania, a est co la Svissera e ła Itałia, a sud col Prinsipà de Mònaco, ła Spagna e l'Andora.

[modìfega] Morfołoxìa

Ła Fransa ła ga na anpia varietà de paesagi, che i va da łe pianure costiere a nord e a ovest, onde che ła Fransa ła confina col Mar del Nord e l'Oceano Atlàntico, fin a łe caene montuose dei Pirenei a sud e de łe Alpi a sud-est; su sta caena se cata el Mont Bianco (4.810 m), che el sconfina anca in teritorio tałian: el xe ła sima pi alta de łe Alpi anca se ła montagna pi alta d'Eoropa ła xe el mont Elbrus (5.642 m), in Rusia, inte-ła caena del Càucaxo. In mezo se cata altre rejon ełevae, cofà el Masicio Sentrałe o łe montagne dei Vosgi, e vasti bazini fluviałi cofà qûełi de ła Łoira, del Ròdano, de ła Garona e de ła Sena.

[modìfega] Popołassion

[modìfega] Etnìe

Ła major parte de ła popołassion fransexe ła xe costituìa da fransexi, ma ghe xe anca numaroxe minoranse ètniche: i provensałi, inte'l sud-est del paexe (ła Provensa), i catałani inte'l Rosijon, i baschi in Guascogna, i brètoni inte-ła penixoła de ła Bretagna e i corsi, inte-l'ìxoła de ła Còrsega.

[modìfega] Rełijon

A sèvito de ła Dichiarassion dei diriti de l'omo e del sitadin del 1789, ła Fransa ła garantise ła łibartà de rełijon cofà dirito costitussionałe. Na łeje del 1905 ła istituise ła separassion de ciexa e stato e ła proibise al goerno de riconòsar, stipendiar o susidiar ogni rełijon. Inte-ła situassion presedente, stabiłìa inte-l'1801-1808 dal Concordat, el stato el sostegnéa ła Ciexa catòłica, ła Ciexa łuterana, ła Ciexa calvinista e ła Rełijon ebràica e ła fornìa l'insegnamento scołastego de łe sudìte (par raxon storiche, sta situassion ła vixe incora inte-l'Alsazia).

El goerno fransexe no'l mantien statistiche su ła rełijon. El CIA World Factbook del 2003 l'ełenca łe rełijoni in Fransa cofà: Catòlisi Romani 83-88%, Protestanti 2%, Ebrei 1%, Musulmani 5-10%, no afiłiai 4%. No'l xe ciaro da onde che le provegne ste sifre.

Comunque, inte un sondaggio del 2003 el 41% dixe che l'existensa de Dio ła xe "escluxa" o "inprobabiłe". El 33% el diciara che el tèrmine "àteo" li descrive bastansa o puito, invesse el 51% el se diciara "Cristian". Quando interogai su ła so rełijon, el 62% el ga rispondesto Catòłico Roman, el 6% Musulman, el 2% Protestante, l'1% ebràico, el 2% "altre rełijon" (eccetto par Ortodosi o Budisti, che i gavea parsentuałi trascurabiłi), el 26% "nisuna rełijon" e l'1% el se ga rifiutà de rispondar. ła discrepansa intra el nùmaro de "àtei" (41%) e el nùmaro de "nisuna reVijon" (26%) el połe èsar atribuìo a persone che łe se sente culturalmente vissine a na rełijon, i va drio ai so vałori morałi e łe so tradission, ma difisilmente łe crede in Dio. In Fransa ła existe na forte distinsion intra rełijon e vita siviłe. La rełijon ła xe considerà fà un fato privà. I fransexi in xenerałe i se opone al poder clericałe e a ła so influensa inte-ła połìtica. El fondamentałismo islamego el xe considerà na reałe menaza par ła coexion de ła società fransexe, onde che el comunitarismo no'l xe acetà. Questo el xe xà capità co i Catòłisi prima de ła Revołussion Fransexe del 1789.

[modìfega] Łéngoe

Ła łéngoa uficiałe el xe el fransexe. Łe existe diverse łéngoe łocałi (basco, brètone, catałan, corso, ołandexe (fiamingo), alsazian, ocitano), ma el goerno fransexe e el sistema scołastego i ghe ne ga scorajà l'uxo fin a poco tenpo fa. Le łéngoe rejonałi łe vien dese insegnae in alcune scołe, anca se el fransexe el resta l'ùnega łéngoa uficiałe in uxo dal goerno, locałe o nassionałe.

[modìfega] Ordinamento del stato

[modìfega] Suddivisioni storiche e amministrative

Par savérghene piesè, varda ła vóxe Regioni francesi.

Ea Francia xe divisa in 22 rejon regioni (in fransexe région), che i xe divisi 'ncora in 100 departimenti (in fransexe départements), de cuesti 4 xe oltremare. I departimenti xe numerai (sopra tuto in ordine alfabetico) e i numeri vien usai par esempio pai codixi postai o e targhe dee machine. Nee parentesi xe indicà i capoluoghi. I dipartimenti i xe ulteriormente sudivixi in 342 xone (in fransexe arrondissements).

[modìfega] Teritori de oltramar

I dipartimenti d'oltremar i xe ex-cołonie che dese i gode de un status simiłe a qûeło de ła Fransa Eoropea o metropołitana. I xe considerai na part de ła Fransa (e de l'UE) pitosto che teritori indipandenti.

I paexi e teritori d'oltrmar i fa part de ła Repùblica fransexe, ma no i xe part del teritorio eoropeo de ła Repùblica o de ł'àrea fiscałe de l'UE. I continua a uxar el Franco fransexe del pacifico cofà vałuta, che no'l xe stà influensà da ła sostitussion del Franco co l'euro intel 2002.

Łe cołetività teritoriałi łe ga un status a metà intra i dipartimenti d'oltramar e i teritori d'oltramar.

Ła Fransa inoltre, ła mantien el controło su numaroxe ixołete de l'Oceano Indian e de l'Oceano Pacifico, conprexe Bassas da India, Ìxoła Clipperton, Ìxoła Eoropa, Ìxołe Glorioxo, Ìxoła Juan de Nova, Ìxoła Tromelin. Varda anca Isole sparse nell'Oceano Indiano

[modìfega] Sità prinsipałi

Łe prinsipałi sità de ła Fransa łe xe:

Aix-en-Provence, Ajacio, Albi, Amiens, Angers, Angouleme, Bastia, Belfort, Besançon, Bordeaux, Brest, Caen, Calais, Cannes, Carcassonne, Charleville-Mézières, Clermont-Ferrand, Colmar, Dijon, Dunkerque, Evreux, Grenoble, La Rochelle, Le Havre, Le Mans, Lille, łimoges, łion, Marseja, Metz, Montpellier, Mulhouse, Nancy, Nantes, Nizza, Nîmes, Orléans, Pariji, Perpignan, Poitiers, Quimper, Reims, Rennes, Roubaix, Rouen, Saint-Étienne, Saint-Nazaire, Strasburgo, Tarbes, Tołon, Tołoxa, Tourcoing, Tours e Valence.

[modìfega] Feste

Festività

Data	Nome Vèneto	Nome Locałe	Note
1 de xenaro	Capodano	Jour de l'An
-	Pasqua	Pâques	Doménega, data variabiłe (non ła xe na festa pùblica)
-	Luni de Pasqua	Lundi de Pâques	el luni drio Pasqua
1 de majo	Festa del laoro	Fête du Travail
8 de majo	Dì de ła Vitroia	Victoire 1945	fin de ła seconda guera mondiałe
-	Asension	Ascension	dioba, 40 dì drio Pasqua
-	Pentecoste	Pentecôte	sètima doménega drio Pasqua (no ła xe na festa pùblica)
-	Luni de Pentecoste	Lundi de Pentecôte	el luni drio Pentecoste (no ła xe pi na festa pùblica)
14 de lujo	Festa nassionałe	Fête Nationale	Ciapada de ła Bastiłia
15 de agosto	Asunsion de Marìa	Assomption
1 de novenbre	Tuti i santi	Toussaint
11 de novenbre	Dì dei veterani Dì de l'armistissio Dì del ricordo	Armistice 1918	Fine de ła prima guera mondiałe
25 de diçenbre	Nadałe	Noël

[modìfega] Clasìfeghe internassionałi

• Ìndexe de sviłupo ùman, 2005: 16^a su 177 nassion.
• ìndexe de ła łibartà de stanpa 11^a su 139 nassion.

[modìfega] Organixassion internassionałi

ła Fransa ła xe menbro de: Consejo d'Eoropa, EBRD, NATO, OCDE, OSCE, UE

[modìfega] Altri progeti

• Su Commons ghe xe dei file multimediałi sulla Fransa
• Su Wikiquote ghe xe dełe citasion sulla Fransa

[modìfega] Colegamenti esterni

Francia su DMoz (Segnala su DMoz un collegamento pertinente all'argomento Francia)

• Assemblée Nationale - L'assenblea nassional francese
• (DE)(EN)(ES)(FR) Sito uficial de l'uficio del Presidente francese - El Palasso de l'Eliseo
• (DE)(EN)(ES)(FR) Sito uficial de l'ufficio del Primo Ministro francese
• (DE)(EN)(ES)(FR) Sénat - El senado francese
• (DE)(EN)(ES)(FR) Sito uficial del servisio pubbico francese - Contien molti link a diverse istitussion e 'ministrassion
• Scheda de la Fransa dal sito Viaggiare Sicuri - Sito curà dal Ministero dei Esteri e da l'ACI

Stati del mondo | Eoropa
Albania | Andora | Austria | Belgio | Biełorusia | Bosnia e Erzegovina | Bulgaria | Sivro | Croàsia | Danimarca | Estonia | Finlandia | Francia | Germania | Grecia | Irlanda | Islanda | Itałia | Łetonia | Liechtenstein | Łituania | Lusenburgo | Republica de Macedonia | Malta | Moldavia | Prinsipato de Mònaco | Montenegro | Norvegia | Ongarìa | Paéxi Basi | Połonia | Portogało | Regno Unìo | Republica Ceca | Romania | Rusia | San Marin | Servia | Slovachia | Slovenia | Spagna | Svezia | Svissera | Turchia | Ucraina | Vatican
Altri tereni
Akrotiri e Dhekelia · Ixołe Fær Øer · Gibiltera · Jan Mayen · Ìxołe del Canal · Ixoła de Man · Svalbard

	Stati membri de l'Union Europea
Austria · Belgio · Bulgaria · Republica Ceca · Sivro · Danimarca · Estonia · Finlandia · Francia · Germania · Grecia · Irlanda · Itałia · Łetonia · Łituania · Lusenburgo · Malta · Paéxi Basi · Połonia · Portogało · Romania · Regno Unìo · Slovachia · Slovenia · Spagna · Svezia · Ongarìa

		NATO - North Atlantic Treaty Organisation
Albania · Belgio · Bulgaria · Croàsia · Canada · Danimarca · Estonia · Germania · Grecia · Islanda · Itałia · Łetonia · Łituania · Lusenburgo · Norvegia · Paéxi Basi · Połonia · Portogało · Regno Unìo · Republica Ceca · Romania · Slovachia · Slovenia · Spagna · Stati Unìi · Turchia · Ongarìa

G8
Canada · Francia · Germania · Giapòn · Itałia · Regno Unìo · Rusia · Stati Unìi

	Stati par indice de svilupo uman
Precedente		Successivo
Danimarca	16° posto	Italia