Fransa

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca


Fransa
Fransa - Bandiera
Motto: Liberté, Egalité, Fraternité

EU location FRA.png


Informasion
Nome par intiero: Repùblica Fransexa
Nome ufisiałe: République Française
Łéngoa uficiałe: fransexe
Cavedal: Blason paris.png Parixe  (2 125 246 ab. / 1999)
Polìtega
Governo: Repùblica semipresidensiałe
Capo de stato: François Hollande
Capo de governo: Manuel Valls
Indipendensa:
Ingreso a l'ONU: 24 de otobre 1945 1. El xe menbro permanente del Consejo de Seguressa
Area
Totale: 547 030 km²
Pos. nel mondo: 47°
 % delle acque: 0,26 %
Popolasion
Totałe: 60 180 529 ab.  (2003)
Pos. nel mondo: 20°
Densità: 110 ab./km²
Giografia
Continente: Eoropa
Fuxo oràrio: UTC +1
Economia
Vałuta: Euro
Energia:
Varie
TLD: .fr
Prefiso tełef.: +33
Sigla autom.: F
Ino nasionałe: ła Marsejese
Festa nasionałe: 14 de lujo

France map FR.png

1È uno dei 51 Stati che hanno dato vita all’ONU nel 1945.


Ła Fransa o Repùblica fransexe (in fransexe, France o République française) ła xe un Stato de l'Eoropa osidentałe, confinante co Belgio, Lusenburgo, Xermania, Svissera, Itałia, Mònaco, Andora, e Spagna.

El xe uno dei menbri fondatori de l'Union Eoropea e menbro del G8.

Storia[canbia | canbia sorxente]

I confini de ła Fransa moderna i coinside tanto con qûełi de l'antico teritorio de ła Gałia, abitada dai Gałi, na popołassion Seltica. I Gałi i xe stai sotomesi inte'l I secoło AC dai Romani, co i quałi i se ga fondesto adotando lenguajo e cultura. Anca el Cristianesimo el ga tacà łe so raìxe, inte'l II e III secoło DC. łe frontiere orientałi de ła Gałia, łongo el Reno, łe xe stae invadeste da łe tribù xermaneghe inte'l IV secoło, prinsipalmente dai Franchi, dai quałi el riva l'antico nome de "Francie", el nome moderno, "Fransa" el riva dal nome del dominio feudałe dei re Capetinji de Fransa, torno de Pariji (varda Île-de-France).

Anca se ła monarchìa fransexe ła vien tante volte datada al V secoło, l'existensa continua de ła Fransa cofà entità a sé stante ła scumissia col IX secoło e ła divixion de ł'Inpero Franco de Carlomagno inte na banda orientałe e una osidentałe. ła banda orientałe ła połe èsar vista cofà el scumisio de qûeła-ła che uncuò ła xe ła Xermania, qûeła-ła osidentałe cofà ła Fransa.

I disendenti de Carlomagno i ga governà ła Fransa fin al 987, quando Ugo Capeto, duca de Fransa e conte de Parigi, el xe stà incoronà re de Fransa. I so disendenti i ga scumissià ła dinastìa dei Capetinji, che i ga governà ła Fransa fin al 1792, quando ła revołussion Fransexe a ga fondà na repùblica, inte un perìodo de canbiamenti senpre pi radicałi che el xe scumisià inte'l 1789.

Napoleone Bonaparte (al secolo Buonaparte) el ga ciapà el controlo de la Republica 'ntel 1799, autoproclamandose Inperador 'ntel 1804. Le so armade le se ga inpegnà in diverse guere in tuta Europa, le ga conquistà molte nassion e fondà regni novi, guidài dai familiari de Napoleon. A sèvito de la so sconfita 'ntel 1815, in Fransa i ga restaurà la monarchia, pi tardi abolìa legislativamente e sostituìa da la Seconda Republica francese. La Seconda Republica la xe finìa quando so neódo del primo Inperador, Luigi Napoleon Bonaparte, el xe sta eleto Presidente e el ga proclamà un Secondo Inpero. Manco anbizioso de so zio, el secondo Napoleon el xe stà anca lu spodestà, e la Republica la xe tornà par la tersa olta.

Anca se la venzùo in te la Prima e 'nte la Seconda guera mondial, la Fransa la ga patìo gravi perdite in termini de vite, inpero, benèssere, forsa laoro e grado de nassion dominante. Dal 1958, la ga costruìo na democrassia presidensial (nota come Quinta Republica) che no ga cedesto a le instabilità sperimentàe nei presedenti regimi parlamentari.

Nei ultimi deceni, la riconciliassion e la cooperassion de la Fransa co la Xermania la se ga rivelà sentrale par l'integrassion economica de l'Europa, conpresa l'introdussion de l'Euro in tel xenaro 1999. Ancuò, la Fransa la xe in prima fila tra i Stati europei che serca de sfrutar el slancio dato da l'union monetaria par portar vanti la creassion de un aparato polìtego, de difesa e de sicuressa europeo piassè unificà ed eficace. La Fransa la xe anca uno dei sinque menbri permanenti del Consejo de Sicuressa de le Nassion Unìe.

Giografìa[canbia | canbia sorxente]

Satellite image of France in August 2002.jpg

El teritorio fransexe el xe el pi vasto d'Eoropa (547 030 km²) dopo qûełi ruso e ucraino; el va co ła banda nord-osidentałe rento a l'àrea eoropea-atlàntica invesse a sud del masicio sentrałe e a oest de łe Alpi el prexenta un paesagio tipicamente mediteràneo.

Dełimitada dai Pirenei a Sud e da łe Alpi a est, ła Fransa a xe bagnada sìa da l'Oceano Atlàntico sìa dal Mediteràneo. Ła confina a nord-est col Belgio el Lusenburgo e ła Xermania, a est co la Svissera e ła Itałia, a sud col Prinsipà de Mònaco, ła Spagna e l'Andora.

Morfołoxìa[canbia | canbia sorxente]

Ła Fransa ła ga na anpia varietà de paesagi, che i va da łe pianure costiere a nord e a ovest, onde che ła Fransa ła confina col Mar del Nord e l'Oceano Atlàntico, fin a łe caene montuose dei Pirenei a sud e de łe Alpi a sud-est; su sta caena se cata el Mont Bianco (4 810 m), che el sconfina anca in teritorio tałian: el xe ła sima pi alta de łe Alpi anca se ła montagna pi alta d'Eoropa ła xe el mont Elbrus (5 642 m), in Rusia, inte-ła caena del Càucaxo. In mezo se cata altre rejon ełevae, cofà el Masicio Sentrałe o łe montagne dei Vosgi, e vasti bazini fluviałi cofà qûełi de ła Łoira, del Ròdano, de ła Garona e de ła Sena.

Popołassion[canbia | canbia sorxente]

Etnie[canbia | canbia sorxente]

La mazor parte de la popolazion francese la xe costituia da fransexi, ma ghe xe anca numarose minoranze etneghe: i provenzai, inte'l sud-est del paese (la Provenza), i catelani inte'l Rossegion, i baschi in Vascogna, i bretoni inte la penisola de ła Bretagna e i corsi, inte l'isola de la Còrsega.

Rełijon[canbia | canbia sorxente]

A sèvito de ła Dichiarassion dei diriti de l'omo e del sitadin del 1789, ła Fransa ła garantise ła łibartà de rełijon cofà dirito costitussionałe. Na łeje del 1905 ła istituise ła separassion de Ciexa e Stato e ła proibise al goerno de riconòsar, stipendiar o susidiar ogni rełijon. Inte-ła situassion presedente, stabiłìa inte-l'1801-1808 dal Concordat, el Stato el sostegnéa ła Ciexa catòłica, ła Ciexa łuterana, ła Ciexa calvinista e ła Rełijon ebràica e ła fornìa l'insegnamento scołastego de łe sudìte (par raxon storiche, sta situassion ła vixe incora inte-l'Alsazia).

El goerno fransexe no'l mantien statistiche su ła rełijon. El CIA World Factbook del 2003 l'ełenca łe rełijoni in Fransa cofà: Catòlisi Romani 83-88%, Protestanti 2%, Ebrei 1%, Musulmani 5-10%, no afiłiai 4%. No'l xe ciaro da onde che le provegne ste sifre.

Comunque, inte un sondaggio del 2003 el 41% dixe che l'existensa de Dio ła xe "escluxa" o "inprobabiłe". El 33% el diciara che el tèrmine "àteo" li descrive bastansa o puito, invesse el 51% el se diciara "Cristian". Quando interogai su ła so rełijon, el 62% el ga rispondesto Catòłico Roman, el 6% Musulman, el 2% Protestante, l'1% ebràico, el 2% "altre rełijon" (eccetto par Ortodosi o Budisti, che i gavea parsentuałi trascurabiłi), el 26% "nisuna rełijon" e l'1% el se ga rifiutà de rispondar. ła discrepansa intra el nùmaro de "àtei" (41%) e el nùmaro de "nisuna reVijon" (26%) el połe èsar atribuìo a persone che łe se sente culturalmente vissine a na rełijon, i va drio ai so vałori morałi e łe so tradission, ma difisilmente łe crede in Dio. In Fransa ła existe na forte distinsion intra rełijon e vita siviłe. La rełijon ła xe considerà fà un fato privà. I fransexi in xenerałe i se opone al poder clericałe e a ła so influensa inte-ła połìtica. El fondamentałismo islamego el xe considerà na reałe menaza par ła coexion de ła società fransexe, onde che el comunitarismo no'l xe acetà. Questo el xe xà capità co i Catòłisi prima de ła Revołussion Fransexe del 1789.

Lengue[canbia | canbia sorxente]

Mapa de le principai lengue e varianti del francese chiacolae in Franza

La lengua uficial la xe el francese. Existe difarenti lengue locai (basco, breton, catelan, corso, olandese (fiamingo), alsazian, ocitan), ma el governo francese e el sistema scolastego i ghe ne ga descorazà el doparamento fin a poco tenpo fa. Le lengue regionai le vien indesso insignae in algune scole, anca se el francese el resta l'ugnola lengua uficial in doparamento dal goerno, local o nazional.

Ordenamento del stao[canbia | canbia sorxente]

Sudivision storiche e ministrative[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Rejon de ła Fransa.


La Franza la xe divisa in 22 region regioni (in francese région), che le xe divise uncora in 100 departamenti (in francese départements), de questi 4 i xe de oltramar. I departamenti i xe numarai (soratuto in ordene alfabetego) e i numari i vien doparai par esenpio par i codeghi postai o le targhe de le machine. Inte le parentese xe indegà i cavologhi. I departamenti i xe ulteriormente sudivisi in 342 zone (in francese arrondissements).

Teritori de oltramar[canbia | canbia sorxente]

I dipartimenti d'oltremar i xe ex-cołonie che dese i gode de un status simiłe a qûeło de ła Fransa Eoropea o metropołitana. I xe considerai na part de ła Fransa (e de l'UE) pitosto che teritori indipandenti.

I paexi e teritori d'oltrmar i fa part de ła Repùblica fransexe, ma no i xe part del teritorio eoropeo de ła Repùblica o de ł'àrea fiscałe de l'UE. I continua a uxar el Franco fransexe del pacifico cofà vałuta, che no'l xe stà influensà da ła sostitussion del Franco co l'euro intel 2002.

Łe cołetività teritoriałi łe ga un status a metà intra i dipartimenti d'oltramar e i teritori d'oltramar.

Ła Fransa inoltre, ła mantien el controło su numaroxe ixołete de l'Oceano Indian e de l'Oceano Pacifico, conprexe Bassas da India, Ìxoła Clipperton, Ìxoła Eoropa, Ìxołe Glorioxo, Ìxoła Juan de Nova, Ìxoła Tromelin. Varda anca Isole sparse nell'Oceano Indiano

Cità principai[canbia | canbia sorxente]

Le magiori çità francexi

Le principai cità de la Franza le xe:

Aix-en-Provence, Ajacio, Albi, Amiens, Angers, Angouleme, Bastia, Belfort, Besançon, Bordeaux, Brest, Caen, Calais, Cannes, Carcassonne, Charleville-Mézières, Clermont-Ferrand, Colmar, Dijon, Dunkerque, Evreux, Grenoble, La Rochelle, Le Havre, Le Mans, Lille, łimoges, Lion, Marseja, Metz, Montpellier, Mulhouse, Nancy, Nantes, Nizza, Nîmes, Orléans, Pariji, Perpignan, Poitiers, Quimper, Reims, Rennes, Roubaix, Rovan, Saint-Étienne, Saint-Nazaire, Strasburgo, Tarbes, Tołon, Tołoxa, Tourcoing, Tours e Valence.

Feste[canbia | canbia sorxente]

Festività
Data Nome Vèneto Nome Locałe Note
1 de xenaro Capodano Jour de l'An  
- Pasqua Pâques Doménega, data variabiłe (non ła xe na festa pùblica)
- Luni de Pasqua Lundi de Pâques el luni drio Pasqua
1° de majo Festa del laoro Fête du Travail  
8 de majo Dì de ła Vitroia Victoire 1945 fin de ła seconda guera mondiałe
- Asension Ascension dioba, 40 dì drio Pasqua
- Pentecoste Pentecôte sètima doménega drio Pasqua (no ła xe na festa pùblica)
- Luni de Pentecoste Lundi de Pentecôte el luni drio Pentecoste (no ła xe pi na festa pùblica)
14 de lujo Festa nassionałe Fête Nationale Ciapada de ła Bastiłia
15 de agosto Asunsion de Marìa Assomption  
1° de novenbre Tuti i santi Toussaint  
11 de novenbre Dì dei veterani
Dì de l'armistissio
Dì del ricordo
Armistice 1918 Fine de ła prima guera mondiałe
25 de diçenbre Nadałe Noël  

Clasìfeghe internassionałi[canbia | canbia sorxente]

Organixassion internassionałi[canbia | canbia sorxente]

ła Fransa ła xe menbro de: Consejo d'Eoropa, EBRD, NATO, OCDE, OSCE, UE

Altri progeti[canbia | canbia sorxente]


Colegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]

Gnome-globe.svg Francia su DMoz (Segnala su DMoz un collegamento pertinente all'argomento Francia)
Stati del mondo | Eoropa
Flag of Albania.svg Albania | Flag of Andorra.svg Andora | Flag of Austria.svg Àustria | Flag of Belgium (civil).svg Belgio | Flag of Belarus.svg Biełorusia | Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosnia e Erzegovina | Flag of Bulgaria.svg Bulgaria | Flag of Cyprus (bordered).svg Sipro | Flag of Croatia.svg Croàsia | bandiera Danimarca | bandiera Xermania | Flag of Estonia.svg Estonia | Flag of Finland.svg Finlandia | Flag of France.svg Fransa | Flag of Greece.svg Grecia | Flag of Ireland.svg Irlanda | Flag of Iceland.svg Islanda | bandiera Itałia | Flag of Latvia.svg Łetonia | Flag of Liechtenstein.svg Liechtenstein | Flag of Lithuania.svg Łituania | Flag of Luxembourg.svg Lusenburgo | Flag of Macedonia.svg Republica de Macedonia | Flag of Malta.svg Malta | Flag of Moldova.svg Moldavia | Flag of Monaco.svg Prinsipato de Mònaco | Flag of Montenegro.svg Montenegro | Flag of Norway.svg Norveja | Flag of Hungary.svg Ongarìa | Flag of the Netherlands.svg Paéxi Basi | Flag of Poland.svg Połonia | Flag of Portugal.svg Portogało | bandiera Regno Unìo | Flag of the Czech Republic.svg Republica Ceca | bandiera Romania | Flag of Russia.svg Rusia | Flag of San Marino.svg San Marin | Flag of Serbia.svg Servia | Flag of Slovakia.svg Slovachia | Flag of Slovenia.svg Slovenia | Flag of Spain.svg Spagna | Flag of Sweden.svg Svèsia | Blank.pngbandieraBlank.png Svìsera | Flag of Turkey.svg Turchia | Flag of Ukraine.svg Ucraina | Flag of the Vatican City.svg Vatican
Altri tereni
Akrotiri e Dhekelia · Ixołe Fær Øer · Gibiltera · Guernesey · Jan Mayen · Jersey · Ixoła de Man · Svalbard
Bandiera de l'Union Eoropea Stati che fa parte de l'Union Eoropea Bandiera de l'Union Eoropea

Flag of Austria.svg Àustria · Flag of Belgium (civil).svg Belgio · Flag of Bulgaria.svg Bulgaria · Flag of the Czech Republic.svg Republica Ceca · Flag of Croatia.svg Croàsia · bandiera Danimarca · Flag of Estonia.svg Estonia · Flag of Finland.svg Finlandia · Flag of France.svg Fransa · Flag of Greece.svg Grecia · Flag of Ireland.svg Irlanda · bandiera Itałia · Flag of Latvia.svg Łetonia · Flag of Lithuania.svg Łituania · Flag of Luxembourg.svg Lusenburgo · Flag of Malta.svg Malta · Flag of Hungary.svg Ongarìa · Flag of the Netherlands.svg Paéxi Basi · Flag of Poland.svg Połonia · Flag of Portugal.svg Portogało · bandiera Regno Unìo · bandiera Romania · Flag of Cyprus (bordered).svg Sipro · Flag of Slovakia.svg Slovachia · Flag of Slovenia.svg Slovenia · Flag of Spain.svg Spagna · Flag of Sweden.svg Svèsia · bandiera Xermania

NATO - North Atlantic Treaty Organisation
Flag of Albania.svg Albania · Flag of Belgium (civil).svg Belgio · Flag of Bulgaria.svg Bulgaria · bandiera Canada · Flag of Croatia.svg Croàsia · bandiera Danimarca · Flag of Estonia.svg Estonia · bandiera Xermania · Flag of Greece.svg Grecia · Flag of Iceland.svg Islanda · bandiera Itałia · Flag of Latvia.svg Łetonia · Flag of Lithuania.svg Łituania · Flag of Luxembourg.svg Lusenburgo · Flag of Norway.svg Norveja · Flag of Hungary.svg Ongarìa · Flag of the Netherlands.svg Paéxi Basi · Flag of Poland.svg Połonia · Flag of Portugal.svg Portogało · bandiera Regno Unìo · Flag of the Czech Republic.svg Republica Ceca · bandiera Romania · Flag of Slovakia.svg Slovachia · Flag of Slovenia.svg Slovenia · Flag of Spain.svg Spagna · bandiera Stati Unìi · Flag of Turkey.svg Turchia
G8
bandiera Canada · Flag of France.svg Fransa · bandiera Xermania · Flag of Japan (bordered).svg Giapòn · bandiera Itałia · bandiera Regno Unìo · Flag of Russia.svg Rusia · bandiera Stati Unìi


Stati par indice de svilupo uman

 
Cuel prima Cuel daspò
Danimarca 16° posto Italia