Irlanda

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca


Irlanda
Irlanda - Bandiera
Irlanda - Stemma
Motto: Éire go Brách - Per sempre Irlanda

EU location IRL.png


Informasion
Nome par intiero: Repubblica d'Irlanda
Nome ufisiałe: Éire / Ireland
Poblacht na hÉirean
Łéngoa uficiałe: Irlandéxe, Ingléxe
Cavedal: Dublin city coa.gif Dublin  (495 781 ab. / 2002)
Polìtega
Governo: Republica parlamentare
Capo de stato: Michael D. Higgins
Capo de governo: Enda Kenny
Indipendensa: 6 de diçenbre 1921
Ingreso a l'ONU: 14 de diçenbre 1955
Area
Totale: 70 273 km²
Pos. nel mondo: 117°
 % delle acque: 2 %
Popolasion
Totałe: 4.2 m ab.  (2006)
Pos. nel mondo: 121°
Densità: 54 ab./km²
Giografia
Continente: Europa
Fuxo oràrio: UTC GMT
Economia
Vałuta: Euro
Energia: n.d.  kW/ab.
Varie
TLD: .ie
Prefiso tełef.: +353
Sigla autom.: IRL
Ino nasionałe: Amhrán na bhFiann
Festa nasionałe: 17 de marso

Ei-map-it.svg


Ła Republica de Irlanda (Éire en irlandexe e Ireland en inglexe) ła xe un paese europeo che fa parte del'Union Europea, ła gà quatro milioni de abitanti e ła so capitale ła xe Dublin. Ła republica ła ocupa tuta ł'ixoła d'Irlanda, fora ke sie dełe nove contee deł'Ulster, ciamà anca Irlanda del Nord, ke fa parte del Regno Unido.

Connemara, inte ła contea de Galway

Tuta ł'ixoła ła ga na superficie de 84412 kiłometri quadri e ła xe stacà dała Gran Bretagna dal Mar d'Irlanda. El fiume pi łongo el xe el Shannon (386 km), el monte pi alto el se ciama Monte Carrauntoohill (1041 m). Łe lengoe uficial łe xe el gaelico o irlandexe e l'inglexe. Ła religion pi praticada xe el Catolicesimo, dopo vien i Anglicani e i Presbiteriani. El skeo xe ł'Euro. Par tradixion, ł'ixoła ła xe divisa in quatro provinçe ( Connacht, Leinster, Munster e Ulster), co 32 contee, ventisie dełe quałi łe xe 'nteła republica.

I laghi de Killarney, contea de Kerry

Etimołogìa del nome[canbia | canbia sorxente]

Ła Costitusion irlandéxe ła aférma che el nome del Stato el xe Éire in irlandéxe, e po' Ireland in ingléxe che in vèneto el vol dir Irlanda, méntre el nome estéxo e ofisial de la nasion dal 1949 el xe Repùblica de Irlanda (Poblacht na hÉireann in irlandéxe e Republic of Ireland in ingléxe), dal Republic of Ireland Act, par distìnguar el Stato da l'ìxoła intiera e enfatixar ła fórma republicana oltre che ła total indipandénsa. Seben che tante olte sìe doparà el nome estéxo par no xenerar inconprension co l'Irlanda del Nord, che el xe l'ùnego tra l'altro asetà dal Regno Unìo, par tratai e inisiative internasionałi, el vien uxà el sénplise nome "Irlanda". Sta situasion caòtica ła podarìa èsar risolvésta almanco in part co l'adosion del gaèłico irlandéxe, inte'l 2007, cofà vintiun łéngua ofisial da part de l'Union Europea; el Stato el sarà de fati ciamà co tute e do łe łéngue costitusionałi, irlandéxe e ingléxe, similménte come che suséde par Finlandia o Belgio, co i contraségni 'Éire Ireland'[1]

In Vèneto xeneralménte el Stato el vien ciamà senpliseménte Irlanda, a parte quando che se parla anca de l'ìxoła in xènare o de l'Irlanda del Nord onde che ła xe ciamada Éire o col nome par estéxo par no xenerar inconprension de varoi xènare.

Da notar che Éire (che coretaménte el va pronuncià "[ˈeːrʲə]"), el xe anca el nome de tuta l'ìxoła, quindi difisilménte el pol risòlvar i problemi rełatini al nome. El nome Éire el xe na fórma nominativa del gaèłico, che el riciama al nome de na divinità anticamente ciamada "Ériu", na dea mitołòxega ceh ła ga jutà i Gaèłisi inte ła conquista de l'ìxoła irlandéxe. ła fórma dativa de Éire, cioè Éirinn, ła xe anglisixada in Erin, forma uxada ocaxionalménte in poexìa par indicar l'Irlanda, fin anca a diventar un nome de fémena (famóxo al xe anca el film Erin Brokovich).

Ła nasion ła ga anca altri nomi e soranomi in ingléxe cofà Éire, The Free State (el "Stato łìbaro") e Twenty-six Counties ("łe 26 contee"). Spéso inte'l Regno Unìo el vien ciamà anca "Irlanda del Sud" (Southern Ireland), seben che informalménte, dato che el xe stà doparà ofisialménte sol che inte un breve peiodo transitorio.

Storia[canbia | canbia sorxente]

Durante ł'era glaciałe, ł'ixoła ła xera tacà ała Gran Bretagna e questa al continente eoropeo. Par un çerto tenpo, xera posibiłe vegner a pie da ł'Eoropa fin in Irlanda; difati ghe xe trace, 'ntel periodo Mesołitico, 8000 ani prima de Cristo, deła presensa de omeni rivà dal continente. Mejari de ani pi vanti, 'nteł'era del Fero, xe rivà i Celti, fra ł'otavo e 'l primo secoło vanti Cristo, e i xe diventà ła definitiva popołaxion de ł'Irlanda. I Romani no xe mai sbarcà su ł'isoła, ma i ła conoseva col nome de Hibernia.

'Ntel 5° secoło dopo Cristo, anca grasie a San Patrisio (patron d'Irlanda, festa el 17 de marso), xe rivà el Cristianesimo. 'Ntel alto Medioevo, visto ke ł'ixoła ła xera al riparo dełe invasion barbariche, ghe xe sta na grande fioridura culturałe cristiana in raquanti monasteri sparsi 'ntei diversi regni celtici, con produxion de manoscriti (el Libro de Kells), bigiù e altri atrezi. Ma soratuto xe partii dał'Irlanda un saco de misionari (San Cołonban, San Gało etc.) ke in pratica i ga riportà indrio el Cristianesimo in Eoropa, dove ke ghe gera devastaxion e guere continue.

Dal nono secoło, però, taca a rivare ondà de Vichinghi, ke brusa monasteri, ciese e case, ma ke anca i se inpianta pian pian su ł'ixoła, mis-ciandose coi Celti e fondando çità come Dublin, Cork, Limerick, Waterford. 'Ntel 1171 i Inglesi, col re normano Enrico secondo, i invade ł'Irlanda. Scuminsia secołi de guere fra i Celti (o celto-vichinghi) e i Inglesi, ke vol comandare.

Ała fine, 'ntel 1603, i Inglesi i vinse na volta par tute. Col fato ke intanto ł'Inghiltera ła gera diventà protestante, mentre ke i Irlandesi i gerà restà catołici, se gavea creà ła ł'identificaxion Inglesi = protestanti e Irlandesi = catołici. E proprio par questo, i Inglesi, ała fine del 17° secoło, i ga portà in Ulster (ke xera ła provincia pi catołica e irlandese pura) coloni protestanti dała Scozia e dał'Inghiltera. Co ła guera portà da Cronwell in Irlanda contro i catołici xe morta metà deła popołaxion. Dal 1641 el parlamento de Dublin no'l ga pi acetà catołici, anca se el 90% deła popołaxion ła xera catołica. I Irlandesi i ga tacà, 'ntel corso dei secołi, a ałearse co tuti i nemisi deł'Inghiltera, basta ke i ghe dese na man a butarli fora, ma ła ghe xe senpre 'ndà sbusa. Prima coi Spagnołi de Filippo secondo (a cavało fra el 16° e el 17° secoło, cołe rivolte de Desmond e Tyrone), dopo coi Francesi (rivolta del 1798), infine coi Todeschi (trafici de armi 'nteła Prima Guera mondiałe).

El casteło de Dublin, par secołi sede del governo dei Inglexi

'Ntei ani quaranta del XIX secoło, su 8 miłioni de Irlandesi, 1 miłion xe morto de fame 'nteła Grande Carestia (łigà a na małatia dełe patate: i poareti i magnava soło ke quełe) e 1 miłion e mexo xe emigrà; par sta tragedia xe sta ancà incolpà łe połitiche agricołe protezionistiche del governo inglese, incurante del destin dei catołici irlandesi.

Ała fine, dopo ła rivolta del 1916 (pasqua de sangue) e ani de guerija, 'ntel 1921 xe rivà l'indipendensa, ma 6 dełe 9 contee deł'Ulster łe xe resta al Regno Unido (Irlanda del Nord). Tra i Irlandesi ghe xe sta quełi ke ga acetà l'indipendensa fata cusì, coła spartixion, e quełi ke i vołeva continuar ła guera finkè l'Irlanda no ła fuse sta unida. Cusì xe s-ciopà ła Guera civiłe, durà fin al 1923, quando ke ga vinto i primi. Fra i altri, 'nteła guera civiłe xe sta copà anca el patriota deła lota par ł'indipendensa Michael Collins.


Economia[canbia | canbia sorxente]

Ł'Irlanda ła ga na economia vispa e ativa. Dopo ł'indipendensa, ła republica ła xera pitosto poareta e ła se tegneva su co ł'agricoltura. 'Ntel 1973 coł'entrada 'nteła Comunidà Eoropea (adeso Union Eoropea), xe canbià łe robe. Un uso intełigente dełe risorse mandà da Bruxelles e na połitica fiscałe de tase base par quei ke meteva su inpresa, ga fato s-ciopar l'economia. 'Ntei ani 90 del ventesimo secoło ghe xera un taso de cresita del 10% ał'ano e ł'Irlanda, par questo vegneva ciamà ła Tigre Celtica. In particołare, el baso prelievo fiscałe par i capitałi foresti e el fato de esare un paese de łengoa inglexe drento l'Eoropa, ga atirà un saco de multinasionałi e de capitałi apunto, co na cresita vertical deł'economia scancełando ła disocupasion. 'Ntel 2006 se xe rivà al punto ke i do governi deł'Irlanda e dei Stadi Unidi d'America i ga fato 'n acordo ufiçial par regołar ł'imigrasion dał'America de gente in çerca de lavoro, quando ke na volta i xera miłioni i Irlandesi ke partiva in nave par trovar lavoro in America. Ancò ł'economia ła se baxa soratuto su ł'industria, spece queła par l'esportasion: l'Irlanda xe el primo esportatore al mondo de beni łigà al software. Ma ga avudo na grande cresita anca el setore dei servisi e el turismo. El redito pro capite xe el secondo al mondo.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. European Union to call country 'Éire Ireland', Irish Examiner, 27 de giugno 2006.


Stati del mondo | Eoropa
Flag of Albania.svg Albania | Flag of Andorra.svg Andora | Flag of Austria.svg Àustria | Flag of Belgium (civil).svg Belgio | Flag of Belarus.svg Biełorusia | Flag of Bosnia and Herzegovina.svg Bosnia e Erzegovina | Flag of Bulgaria.svg Bulgaria | Flag of Cyprus (bordered).svg Sipro | Flag of Croatia.svg Croàsia | bandiera Danimarca | bandiera Xermania | Flag of Estonia.svg Estonia | Flag of Finland.svg Finlandia | Flag of France.svg Fransa | Flag of Greece.svg Grecia | Flag of Ireland.svg Irlanda | Flag of Iceland.svg Islanda | bandiera Itałia | Flag of Latvia.svg Łetonia | Flag of Liechtenstein.svg Liechtenstein | Flag of Lithuania.svg Łituania | Flag of Luxembourg.svg Lusenburgo | Flag of Macedonia.svg Republica de Macedonia | Flag of Malta.svg Malta | Flag of Moldova.svg Moldavia | Flag of Monaco.svg Prinsipato de Mònaco | Flag of Montenegro.svg Montenegro | Flag of Norway.svg Norveja | Flag of Hungary.svg Ongarìa | Flag of the Netherlands.svg Paéxi Basi | Flag of Poland.svg Połonia | Flag of Portugal.svg Portogało | bandiera Regno Unìo | Flag of the Czech Republic.svg Republica Ceca | bandiera Romania | Flag of Russia.svg Rusia | Flag of San Marino.svg San Marin | Flag of Serbia.svg Servia | Flag of Slovakia.svg Slovachia | Flag of Slovenia.svg Slovenia | Flag of Spain.svg Spagna | Flag of Sweden.svg Svèsia | Blank.pngbandieraBlank.png Svìsera | Flag of Turkey.svg Turchia | Flag of Ukraine.svg Ucraina | Flag of the Vatican City.svg Vatican
Altri tereni
Akrotiri e Dhekelia · Ixołe Fær Øer · Gibiltera · Guernesey · Jan Mayen · Jersey · Ixoła de Man · Svalbard
Bandiera de l'Union Eoropea Stati che fa parte de l'Union Eoropea Bandiera de l'Union Eoropea

Flag of Austria.svg Àustria · Flag of Belgium (civil).svg Belgio · Flag of Bulgaria.svg Bulgaria · Flag of the Czech Republic.svg Republica Ceca · Flag of Croatia.svg Croàsia · bandiera Danimarca · Flag of Estonia.svg Estonia · Flag of Finland.svg Finlandia · Flag of France.svg Fransa · Flag of Greece.svg Grecia · Flag of Ireland.svg Irlanda · bandiera Itałia · Flag of Latvia.svg Łetonia · Flag of Lithuania.svg Łituania · Flag of Luxembourg.svg Lusenburgo · Flag of Malta.svg Malta · Flag of Hungary.svg Ongarìa · Flag of the Netherlands.svg Paéxi Basi · Flag of Poland.svg Połonia · Flag of Portugal.svg Portogało · bandiera Regno Unìo · bandiera Romania · Flag of Cyprus (bordered).svg Sipro · Flag of Slovakia.svg Slovachia · Flag of Slovenia.svg Slovenia · Flag of Spain.svg Spagna · Flag of Sweden.svg Svèsia · bandiera Xermania