Mar Tiren

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Mar Tiren
Ev25217 Italy.A2003084.1015.1km-crop.jpg
Imaxene satełitar.
Parte de Mar Mediteraneo
Coordinae

40°N 12°E / 40, 12Coordinate: 40°N 12°E / 40, 12

Giografia fixica
Superfise ≈250000 km²
Fondità masima 3731 m
Fondità mexana 2000 m
Vołume ≈500000 km³
Sviłupo costiero ≈2700 km km
Idrografia
Sałinità 38,2[2]÷38,5 ‰[1]
Tenperadura 13 °C[2]÷14,5 °C[3]
Ìxołe Elba, Is'cia, Łipari, Sałina, Giłio, Vulcan, Ła Madałena, Maretimo, Faviñana, Stonbołi, Montecristo, Capri, Pianoxa
Całanche Golfo de Całiari, Golfo de Orosei, Golfo de Fołonica, Golfo de Tałamon, Golfo de Gaeta, Golfo de Napułi, Golfo de Sałerno, Golfo de Połicastro, Golfo de Sant'Eufémia, Golfo de Zoja, Golfo de Pati, Golfo de Termini ImereseGolfo de Termini Imerexe, Golfo de Castełamar
Giografia umana
Giografia pułitega
Stati bandiera Itałia
Flag of France.svg Fransa
Locatie Tyrreense Zee.PNG
łocałixasion

El Mar Tiren (in itałian Mar Tirreno, in fransexe Mer Tyrrhénienne) el xe 'na porxion del Mar Mediteraneo.

El se cata intra łe coste de ła Corsica e de ła Sardeña a ovest, chełe de ła penixoła itałiana a nordest e chełe de ła Siciłia a sud. El se cołega a nord col Mar Łigure, tramite el Canal de Corsica e el Canal de Pionbin, a sudest col Mar Jonio grasie al Streto de Mesina, a sud comunica col Mar Mediteraneo diretamente, a ovest tramite łe Boche de Bonifacio. [4]

Łe so calanche pi' grande indando in senso orario e partendo da ovest łe xe: el Golfo de Całiari, el Golfo de Orosei, el Golfo de Fołonica, el Golfo de Tałamon, el Golfo de Gaeta, el Golfo de Napułi, el Golfo de Sałerno, el Golfo de Połicastro, el Golfo de Sant'Eufémia, el Golfo de Zoja, el Golfo de Pati, el Golfo de Termini Imerexe, el Golfo de Castełamar.

Giografia Fixica[canbia | canbia sorxente]

In roso łimiti setentionałi del mar secondo la OHI, in blé secondo la Marina Itałiana

No converse un area molto granda, e el ga na media fondità (sirca 2000 m).

El Mar Tiren ga un fondal particołarmente asidentà, a causa deła so orixene dovua a cause conplese.

El sentro del mar xe ocupà dal Basin Tirenico, conposto in parte da piane abisałi łisie, al nord se cata el Basin del Giłio, desisamente pi' picenin.

Łe se ciama a indando in senso orario partendo dal nord Teraso Circeo, Teraso Pontin-Sałernitan, Basin de Sałerno, Teraso de Połicastro, Basin de Paoła, Basin de Joia, Teraso de łe Łipari, Basin de Cefałù, Basin de Alicudi e Teraso de Orosei. Ste scarpae łe xe solcae da un mucio de incixion, senpre int'el isteso ordene: Vałe de Sivitavecia, Vałe de Sałerno, Canion de Stronbołi, Canion San Vito col Canion de Castełamar, Canion de San Łorenso, Canion de Arbatas, Canion de Gonone, Canion de Posada, Canion de Caprera.

Ła parte meridional del mar ła xe ocupada da ła porxion somersa de 'na caena de monti, che forma la Catena dei Elimi, e ła Vałe dełe Egadi che prosegue inteła Fosa de Ustica. Anca ła parte osidental ła xe ocupada da 'na porxion de crosta sojeta a scurtamento, co formaxion de dorsałi verso el Basin Tirenico e solchi verso łe ixole; partendo da sud łi xe ła Dorsal Carbonara co ła Fosa de Całiari, i Monti de Cuira col Teraso deła Sardeña[5], i Monti dełe Baronie co ła Fosa de Comin, e a l'estremo nord ła Fosa Sardo-Corsa, i Monti Etruschi, ła Fosa de Montecristo[6], ła Dorsal de l'Elba[7]e ła Fosa Toscana[8].

Intel mar ghe xe un mucio de riłievi de orixene vulcanica, serti i xe ixołai, (Monte Cialdi, Monte Vercełi, Monte Casinis, Monte Sechi, Monte Carnaja, Monte Magnaghi, Monte Vavilov, Monte Flavio Joia, Monte Issel, Monte Poseidon, Monte Marsili, Monte Plinio); altri łi forma ła Catena dełe Eolie e ła Dorsal dełe Lipari.

Visto che ła piataforma continental ła xe presente soło intel setor nordosidental e comuncue ła xe poco estexa, łe scarpae continentałi łe parte de sołito dexà dała costa. Anca se manca de dorsal medio-oseanica el Mar Tiren ga al sentro de ła crosta che ga subio un parxial proseso de oseanisaxion, co nel Pliocene ła se ga stirà par efeto de ła rotaxion antioraria de ła microplaca apuła. El vulcanismo asocià a sta distension el xe sta particołarmente ativo int'el Pliocene a setentrion, deso el xe ativo inteła so parte meridional. Tute l'area ła xe sogeta a sismisità ełevata, łe coste nordosidentałi e meridionałi łe xe a riscio de zunami.

El xe misià in superfisie da na circołaxion co verso antiorario inteła so parte osidental, e da una co verso orario inteła so parte oriental, intranbe łe rimonta verso nord al sentro del mar; łe ga intensità de 0,4÷0,7 nodi; int'el Golfo de Taranto ghe xe 'na circołaxion secondaria senpre co verso orario. L'anpiesa de ła marea ła xe bastansa nmodesta (30÷50 cm).

Ła so tenperadura in superfisie ła va da 13 °C a nordovest a 14,5 °C al sentro. Ła so sałinità in superfisie ła va da 38,5 a nordovest a 38,2 a sudest, in fondità el masimo xe de 38,8 a sirca 600 m inteła porxion de sudest. Ła so osigenaxion ła xe de 5,5-6,0 ml/l in superfisie, el minimo co 4,0 ml/l xe a sirca 400 m de fondità inteła so porxion sudoriental.

Łi fiumi pi' inportanti che łi se jeta intełe so acue łi xe el Tevere, l'Onbron el Łiri-Gariłian e el Volturno[9].

Łe ixołe pi inportanti łe xe chełe de l'Arsipełago de łe Eołie, de l'Arsipełago de ła Madałena, de l'Arsipełago de ła Egadi, de l'Arsipełago Canpan e de l'Arsipełago Pontin; anca gran parte de l'Arsipełago Toscan el xe conpreso al so interno[10].

Giografia umana[canbia | canbia sorxente]

mapa połitega

El bagna łe coste de l'Itałia (rejon de Toscana, Lasio, Canpania, Baxiłicata, Całabria, Siciłia, Sardeña[11]) e de ła Fransa (Rejon de Corsica).

Łe sità pi' grandi łe xe Napułi, Pałermo, Całiari, Sałerno.

Tra łi porti pasejeri se pode ricordar Bastia, Pionbin, Olbia e Sivitavecia, Miłaso, Trapani. Tra i porti turisteghi Porto Santo Stefano e Posuołi. Tra łi łoghi turisteghi se ricorda Castijon de ła Pescaja, Ansio, Formia, Is'cia.

No el xe un mar particołarmente pescoxo, łe aree pi' pescoxe łe xe łe coste orientałi indove se cata sconbri e aciughe, e cheła meridional indove se cata pesi spada e sardełe.

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. a sudest
  2. 2,0 2,1 a nordovest
  3. al sentro
  4. Secondo ła definixion de ła OHI el confin col Mar Łigure saria na łinea da Capo Corso a l'ixoła de Tino donca ła comunicaxion col Ligure saria direta e miga tramite canałi o streti. Sto limite el xe drio eser ridefinio; qua se fa riferiemento a ła definixion de ła Marina Itałiana.
  5. dito anca Basin deła Sardeña
  6. dita anca Basin de Montecristo
  7. dita anca Dorsal de Montecristo
  8. dita anca Basin deła Corsica
  9. Secondo ła definixion de OHI se conta anca l'Arno
  10. Co l'ecexion de Gorgona e Capraia
  11. Secondo łe definixion de ła OHI anca ła Łiguria

Altri projeti[canbia | canbia sorxente]


Cołegamenti esterni[canbia | canbia sorxente]