Republica Popołare Cinexe

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
(Rimando da Cina)
Va a: navigasion, serca


Cina (Republica Popołare Cinexe o PRC)
Republica Popołare Cinexe - Bandiera
Motto: 

China in its region (claimed hatched).svg


Informasion
Nome par intiero: Republica Popołare Cinexe
Nome ufisiałe: 中华人民共和国
(cinexe semplificato)
中華人民共和國
(cinexe tradizionale)
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
(pinyin)
Łéngoa uficiałe: cinexe mandarino
Cavedal: Pechino  (15 230 000 ab. / 2006)
Polìtega
Governo: Republica popolare
Capo de stato: Xi Jinping
Capo de governo: Wen Jiabao
Indipendensa: 221 a.C.
Ingreso a l'ONU: 25 de otobre 1971
Area
Totale: 9 596 960 km²
Pos. nel mondo:
 % delle acque: 2,82 %
Popolasion
Totałe: 1 349 585 838 ab.  (2013[1])
Pos. nel mondo:
Densità: 137 ab./km²
Giografia
Continente: Axia
Fuxo oràrio: UTC +8
Economia
Vałuta: Renminbi
Energia:
Varie
TLD: .cn
Prefiso tełef.: +86
Sigla autom.: CN
Ino nasionałe: Ła Marcia dei Vołontari
Festa nasionałe: 1° de otobre

Ch-map.png

Ła Cina dał satèłite

Ła Cina (Cinéxe senplificà: 中国 Zhōngguó, łeteralmente «Paéxe de Mezo»; Cinéxe Tradisional: 中國) ła xa un Stato de l'Axia orientałe (9 596 960 km², 1 306 313 813 abitanti, capital Pechino), el pi popołà ał mondo. Ła confina a nord co ła Rusia, ła Mongołia, a est co ła Corea del Nord, a sud col Vietnam, ła Birmania, el Łaos, el Bhutan el Nepal, a ovest co ł'India, el Pakistan, el Kazakistan, el Tagikistan el Kirghizistan.

Ła xe conosua par el su sviłupo economico, che però crea problemi anbientałi, squiłibri fra çità e campania, no scarso riconosimento dei diriti umani e anca censura del governo ancora comunista, ma en via de łiberałisasion.

Antigamente ła xera n'inpero, che ga durà 4000 ani. L'è stà governà da molte dinastie, fino al 1912. Così xe cominsià na guera çiviłe interota da ła Seconda Guera Mondial e finìa nel 1949 co ła vitoria dei comunisti de Mao Tse Tung.

Giografia[canbia | canbia sorxente]

La Republica Popołare Cinexe l'é na nasion pròpio granda: co 9 596 960 km² l'é la cuarta pì estexa de 'l mondo (drìo Rusia, Canada e Stati Unìi) e co pì de 1,3 miliardi de persona la pì popolađa (co 'n cuinto de tute le persone su la tèra).

En stato sì grant el é tant vario e ghe n'é en mucio de climi: par scriver co poche paròle se pòl dir che ghen sìe 5 macroclimi: a nòrd e a nòrd-òvest l'é tant sek e ghe n'é tanti dexerti, tipo cuel de 'l Gòbi; a nòrd-èst ghe n'é la Manciuria, na pianura co nèse valexèle; el cèntro-nòrd el é pien de montagne e canpi; a sud ghe n'é tanti e gròsi fiumi, e co 'l clima calt se coltiva inpartut; a sud-èst, te 'l Tibet, ghe n'é le montagne pì alte de la tèra, co la cađena de l'Himalaya.

Istòria[canbia | canbia sorxente]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Istòria de ła Cina.
Ła evołuçión de i stati Cinéxi durànte ła istòria

Ła istòria çinéxe ła tàca par tradiçión co' ła dinastìa Xia a ła fìn del tèrço miłènio a.C., sibén ca ła archeołogìa ła ne dàga próve pì asè vèce ca łe data ła prexénça omàna in tière çinéxi indrìo fin 500'000 àni fa (varda i rèsti catà del Sinanthropus pekinensis o Òmo de Pechìn); col rivàr de ł'ondà migradòria del Homo sapiens tute łe spèce de omìnidi xe stà sopiantà, e ntel gìro de póchi mejàri de àni ła soçietà ca vanti de łóra ła gèra matriarcàł ła xe deventà patriarcàł (datórno del 5'000 a.C. ça) e xe stà inventà agricoltura, ałevamento e artizanà.
Łe prìme fàxe de ła istòria połìtega çinéxe no łe xe inperiàł: de fati al scumìçio ghe gèra xvàrie çità stato tute comandà da ła pì granda e forte, almanco fìn a ła dinastìa Zhou, ca ła ga istituìo dei confìni definìi e el mandà del çéło, strumento diplomatego ca 'l xe stà doparà fin a ła fin de ł'època inperial par zustifegàr el sovràn e el só clan al podèr. Có ca calchidùni el ritenéa ca 'l mandà no 'l fuse pì in faór del clan regnànte (de sółito durante grande serie de catastrofe o revòlte de matrìze pì o manco popołàr), el paséva a n'antra faméja.
El perìodo Zhou se pòł divìdar nte dó momìnti majùri: el Chunqiu (łé vèrte e i autùni), ca 'l tół el só nome da on scrìto atribuìo a Confucio, e el periodo de i stati conbaténti; st'ultimo xe stà caraterixà da na granda sudivizión de ła soranidà, paragonabiłe al feudałeximo eoropèo del medioevo, ca 'l ga portà a forte divizión culturàłi e anca łengoìsteghe rènto del règno, finìe pò nte goère pal podèr. Da ste batàje xe vegnésto fóra on sóło vinçidór, el stato de Qin ca 'l ga unefegà el inpèro ntel 221 a.C. sóto ła goìda de Qin Shi Huangdi.

Dał primo inpèro a i Song[canbia | canbia sorxente]

El inpèro de Huangdì xe durà masa póco rispèto i só sucesùri (péna fin al 202 a.C.), sostituìo da ła riòlta popołàr de Liu Bang ca se ga proclamà primo inperadór de ła dinastìa Han.
I Han i xe durà fin al 220 e i xe responsàbiłi de ł'averdùra de ła Via de ła seta e de i primi contàti co ł'oçidente (i inpèri çinéxe e romàn i savéa ł'un de st'altro) e de ł'invençión de ła carta, oltre ca de ł'introduçión del Taoixmo rełijóxo. Cascà ła dinastìa Han, i só teritòri i xe stà dividésti nte tre Règni (da ke el nome del Perìodo de i tre Règni), favorìi anca dał difarènte spartìrse deł Budhixmo ca 'l vegnéa introdóto in Çìna pròpio in chéł ténpo.

El perìodo de ténpo infra 'ł 220 e el 581 el raprexénta el Medioèvo çinéxe, e xe stà caraterìxà da divizión połìtega (Dinastìa Jin (265 - 420) e dinastìe del Nòrd e del Sud (420 d.C - 589)), ma a difarèsa del medioevo eoropèo ła produçión artìstega e poètega xe sevità. Ntel 589 ła dinastìa Sui ła xe riuçìa a unifegàr danóvo el inpèro sóto de na sóła cavedàł. Cascà i Sui, ntel 618 ghe ga sucedù i Tang, ca i ga raprexentà on de i màsimi punti de fioridùra de ła coltùra çinéxe. Durante i Tang e i Song (960 - 1279) xe stà inventà ła busoła, ła polvare da xbàro e ła stànpa.

Ła invazión móngoła e ła rinàçita[canbia | canbia sorxente]

Nteł XIII sentenàro ła çìna ła ga dovésto afrontàr el istéso nemìgo ca gèra drìo invàdar ła Eoròpa: i Móngołi. Stó pópoło, sóto ła goìda de Gengis Khan prìma e de Kublai Khan pò ga formà in pùki àni on de i inpèri pì grandi ca ła tèra gabie mai vedésto. Ntel 1279 ła cavedàł de i Song meridionàłi ła xe cascà rènto łe màn nemìghe e driomàn el desfàrse del inpèro móngoło ntel XIV sentenàro ła Çìna ła xe rimasta sóto el contròło de i Móngołi, ca i gavéa formà ła dinastìa Yuan - rispetàndo łe tradiçión połìteghe e culturàłi dei vèci ténpi. Pròpio a i primìsimi àni de sta dinastìa el risàłe el viàjo de Marco Poło contà ntel só łìbro el Miłion.
Nteł 1368 na riòlta popołàr ła ga istituìo danóvo on çinéxe sora ła carèga inperiàł, ca 'l ga deçidésto de ciamàr ła só nóva dinastìa Ming, çoè "łùze", a signifegàr ła rinàçita da on perìodo scùro de dominaçión forèsta cofà no 'l ghe gèra mìa mai stà nte ła istòria del paéxe.
Ła dinastìa Ming (1368 - 1644) ła ga scumiçià co' on ténpo de vèra fioridùra ecomòmega e çientìfega: de fati gèra finançià viàji de scoèrta in òlta par ł' oçèano paçìfego e 'l inpèro gèra deventà ła vèra poténsa mondiàł par tecnołogìa e çiénsa, cofà da bòn xa sucèso in pasà.

Ténpi de oncó[canbia | canbia sorxente]

Çìrca al mèzo de stó perìodo dinastego na fónda crìxi ła ga colpìo el paéxe, łasàndoło fiàpo, dixarmà (sànsa nave) e vulneràbiłe a i atàchi ca i podéa végnar da fóra; i Mànciu, ca i gèra pópołi raménghi del Nòrd, i ga donca tacà a móarse vèrso sud e ntel giro de puchìsimi àni i ga conchistà on inpèro ca na òlta gèra stà grando. Col rabaltón de ła cavedàł i ga fondà ła dinastìa Qing, sènpre in stìłe çinéxe, e co' łùri el inpèro el xe rivà a ła só màsima espançión, ma 'l ga anca tacà on łénto e ireversìbiłe calà ca 'l menarà el paéxe al só ponto pì xbàso có i Inglèxi i darà el vìa a łe goère de ł'òpio (1839 - 1860) ca łe finirà par obligàr i çinéxi a łasàrghe grandi tère ai eoropèi e Japonéxi.
Ntel 1911 ła se ga scatenà na goèra çivìł anemà da ideàłi Marcsìsti da na banda e naçionałìsti da st'altra ca ła ga obligà el oltimo inperadór Pu Yi a łasàr ła carèga inperiàł scançełàndo cusìta na istòria łónga pì de dó mìłe àni. Łe dó façión de Drìta e Sànca łe se ga afrontà in dó goère e pasà ł'invazión Japonéxe póco vanti de ła seconda goèra mondiàł i Comunìsti de Mao Zedong i xe riuçìi a scaçàr i altri de Jiang Jie Shi da ła Çìna continentàł nte ł'ìxoła de Taiwan o Formóxa.

Nòte[canbia | canbia sorxente]

  1. The World Factbook

Stati par indice de svilupo uman

 
Cuel prima Cuel daspò
Zordania 101° posto Turkmenistan
Stati del mondo | Axia
Medio oriente: Flag of Saudi Arabia.svg Arabia Saudita | Bandiera Bahrain Bahrein | Flag of the United Arab Emirates.svg Emirati Arabi Unìi | Flag of Jordan.svg Zordania | Flag of Iran.svg Iran | Flag of Iraq.svg Iraq | Flag of Israel.svg Israełe | Flag of Kuwait.svg Kuwait | Flag of Lebanon.svg Libano | Flag of Oman.svg Oman | Flag of Palestine.svg Palestina | Flag of Qatar.svg Qatar | Flag of Syria.svg Siria | Flag of Turkey.svg Turchia | Flag of Yemen.svg Jemen
Axia sentrałe: Flag of Afghanistan.svg Afghanistan | Flag of Armenia.svg Armenia | Flag of Azerbaijan.svg Azerbaijan | Flag of Kazakhstan.svg Kazakistan | Flag of Kyrgyzstan.svg Kirghizistan | Flag of Russia.svg Rusia | Flag of Tajikistan.svg Tagikistan | Flag of Turkmenistan.svg Turkmenistan | Flag of Uzbekistan.svg Uzbekistan | Flag of Georgia.svg Zorzania
Sub continente indian: Flag of Bangladesh.svg Bangladesh | Flag of Bhutan.svg Bhutan | Flag of India.svg India | Flag of Maldives.svg Maldive | Flag of Nepal.svg Nepal | Flag of Pakistan.svg Pakistan | Flag of Sri Lanka.svg Sri Lanka
Estremo oriente: Flag of the People's Republic of China.svg Cina | Flag of Japan (bordered).svg Giapòn | Flag of North Korea.svg Corea del Nord | Flag of South Korea.svg Corea del Sud | Flag of Mongolia.svg Mongołia | Flag of the Republic of China.svg Taiwan
Indosina: Flag of Myanmar.svg Birmania | Bandiera Brunei Brunei | Flag of Cambodia.svg Canbògia | Flag of the Philippines.svg Filipine | Flag of Indonesia.svg Indonèxia | Flag of Laos.svg Laos | Flag of Malaysia.svg Malèxia | Flag of Singapore.svg Singapor | Flag of Thailand.svg Tailandia | Flag of East Timor.svg Timor Est | Flag of Vietnam.svg Vietnam