Scachi

Scachi
Da sinistra: un re, na tore, na dona, un cavało, un alfiere e un pedòn
Luogo orixine	India
Data orixine	VI secoło d.C.
Regołe
N° xùgadori	2
Squadre	No
Xiro	Scominsia el bianco
Requixidi
Preparativi	1 minuto
Durata	1-300 minuti
Fortuna	Inexistente

Da sanca: un Re bianco, na tore e na regina mori, un pedon bianco, un cavało moro e un alfier bianco.

I scachi i xe un xugo da toła de strategia par do persone che se xuga so na scachiera. Ogni xugador ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche (cheło che move par primo), che altro łe ga negre. Par vinsare un xogador el ga da darghe scaco mato a che altro. El termine deriva da ła łéngua ocitana e catałana escac, che deriva a so olta dal persian شاه, Shah, "re", pasato forse atraverso un adatamento arabo eš-šāq, có l'axonta dell'articoło e ła trasformasion de ła fricativa persiana in ocluxiva.

Regołamento

Łe regołe ufisałi de i scachi łe xè stae definìe a liveło internasional inte'l Manuałe FIDE, sezion Regołe de i Scachi.

Descrision

Ła scachiera

Par saverghene de pì, varda ła pajina scachiera.

Scachiera (co' pedìne de tipo Staunton) e rolojo

I scachi i se xuga so na toła quadrata, dita apunto, scachiera, divixa in 64 caxe organixae in 8 righe, dite traverse, e 8 cołone: łe traverse łe xe numerae da '1' (traversa baxe de i tochi bianchi) a '8' (traversa baxe de i tochi negri), mentre łe cołone łe xe contradistinte da łe letère del alfabeto da 'a' a 'h'. Ła scachiera ła deve esere orientà in modo che ła caxeła inte'l canton en baso a drita de ciascun xogador ła sipia bianca.

Łe caxe de ła scachiera inte łe conpetision ufisałi łe gà da 'ver lato conprexo tra i 50 e i 65 miłimetri. I tavołi da scachi invese i gà da 'ver na longhesa minima che ła sia el dopio de queła de ła scachiera, mentre ła larghesa ła gà da superar questa de 15-20 çentimetri.

So sta scachiera se move 16 tochi bianchi e 16 tochi mori. Łe scachiere e i tochi i połe esare in legno, o pràstega, existe anca scachiere artisteghe co' tochi in vero, piera, curàme o metało, usae, pì che altro, cofà ogeti decoràtivi. Ła stesa scachiera ła pol esar doparà par xugar a dama; in sto caxo ła se dispone però en modo deverso. Existe anca version da viajo che łe se piega par formar na scatoła che ła contien i tochi. Inte i ani 2000 se gà difuxo in anbito profesionałe scachiere dixitałi munie de sensori in grado de riconosare l'execusion de łe mose, en grado de trasmetarle ai computer o de asionar in modo automatègo 'l rolojo. Speso łe vien inpiegae inte i tornei pa' ła trasmision de łe partie so schermi in loco o via internet. Ła scachiera eletronega DGT ła xè uno de i modełi ufisałi adotai da ła FIDE.

I tochi so ła scachiera

Ogni xugàdor el gà un insieme de 16 pedìne, e ognun el xè conposto da sie tipi difarenti de tochi. I do insiemi de pedìne i xè cołorai in modo difarènte: in xenare uno xè pì ciàro de chealtro, e i ciapà donca el nome de Bianchi e Mori. In condison ufisałi el cołor de i bianchi el gà da esàr bianco crema o de na tonałità de cołor intermedia fra łe do, mentre i mori i gà da esàr negri, maroni o de tonałità intermedia. Tałe cołorasion ła pol anca esàr fornia dal cołor naturałe del legno, se ła xè realixà co' tałe materiałe. I tochi nò i gà da esàr de cołor luçido e i gà da esàr piaçevoli a ła vista.

L'aspeto de łe pedìne inte i tornei ufisałi el gà da esàr de tipo Staunton. I tochi i gà da esàr distinguibiłi fra de łori in modo ciàro, en particołar modo ła testa del re ła gà da esàr difarente da queła de ła dona: comunemènte el re 'l gà na corona croxà, ła dona invese na corona a bałini. L'alfiere el pol recar na taca su ła so testa o questa ła pol esàr de on cołor difarente. El re 'l gà da 'ver n'altesa minima de 95 mm e na baxe che ła sipia el 40-50% de ła so altesa. I altri tochi i gà da esàr proporsionai al re e el pexo de łe pedìne el gà da garantir na serta stabiłità, consentendo comunque de movarli agevolmènte. Par esàr siguri de ciò, i tochi i xè in xenare pionbai, overo i ga drento del pionbo che ne asicura ła stabiłità.

Elenco de łe pedìne in ordine teorico de inportansa:

Pedìna	Pedòn	Cavało	Alfière	Tore	Dona	Re
Sinboło
Quantità inisiałe	8	2	2	2	1	1

Ła dona e ła tore i xè diti "tochi pexanti", in quanto i xè in grado de dar mato co' l'ajuto del soło re; l'alfière e 'l cavało i xè invese "tochi minori" o "lexeri", in quanto nò i xè en grado de dar mato co' l'ajuto del soło re.

I pèdoni, al inisio de ła partìa, i se cata rispetivamènte inte ła seconda e inte ła setima traversa, mentre i i altri tochi inte ła prima e inte'l otava traversa. A partire dai do cantoni, en modo simetrigo, ogni xùgador el poxisiona ła tore, el cavało e 'l alfière e, par concludare, ła donna, so ła caxa del proprio cołor rimasta libara, e el re inte ła caxa de cołor oposto (re bianco so'l moro, e re moro so'l bianco).

I sinbołi dopàrai pa' łe pedìne inte'l diagrama nò i xè universałi, ma i xè del tipo pì uxà.

El xùgador ch'el taca par primo a movare i tochi, overo queło ch'el vede el proprio re a destra de ła propria dona, se ciàma convensionalmènte "Bianco", l'altro "Nero".

El xugo in sè

Come se move i tochi

Mosse dell'Alfière	Mosse de ła Tore
Mosse de ła Dona	Mosse del Cavało
Mosse del Pedòn: el pedòne in e2 el pol movarse in e3 o e4; el pedone in c6 el pol movarse in c7 o anca caturar na tore nera; el pedòn in h5 el pol ciapàr "en passant" el pedòn nero se l'ultima mosa del Nero xè stà g7-g5; el pedon in a2 el pol movarse in a1 e vegnér quindi promoso.	Mosse del Re; poxision dopo l'aroco lato re o corto (Bianco) e lato dona o longo (Nero)

Ciascun toco de i scachi se move có precixe modałità. Nissun toco el pol ocupar na caxa in cui xè prexente 'n altro toco de ło steso schieramento; el pol invese movarse so na caxa ocupà da un toco aversario, efetuando cussì na "catura", eliminando donca da ła scachiera el toco nemico e ciapàndo el so posto. Se dixe che un toco sta par "magnarse" na caxa se eso el se move verso de esa.

• L'alfière el pol movarse so na quałunque caxa de ła stesa diagonałe rispeto a queła in cui se cata, purché par raxonxarla nò'l gabia da atraversar caxe ocupàe da tochi (amisi o aversari) e purché ła caxa d'arivo nò ła xè xà ocupà da un toco amico. Ciascun alfière nò'l canbia mai el cołor dełe caxe su cui se move: par questo i xùgadori i parla de alfièri "canpociaro" o "canposcuro", a seconda del cołor de łe caxe in cui i se cata.

• Ła tore ła pol movarse so na quałunque caxa de ła stesa traversa o de ła stesa cołona rispeto a queła in cui se cata, purché par raxonxarla nò'l gabia da atraversar caxe ocupàe da tochi (amisi o aversari) e purché ła caxa d'arivo nò ła xè xà ocupà da un toco amico. Ła tore xè anca coinvolta inte ła speciałe mosa del Re ciamà aroco, che sarà descrita pì 'vanti.

• Ła dona ła pol siejare ad ogni mosa se movarse come un alfière o come na tore, anca se nò ła pol, a difarensa de questa, efetùar l'aroco.

• El cavało (dito anca Caval) el pol movarse so una de łe caxe a łu pì visine che nò łe apartien ała traversa, ała cołona e ałe diagonałi pasanti pà ła so caxa de partensa. Un cavało al sentro de ła scachiera gà a dispoxision oto caxe ("roxa de cavało") verso łe quałi movarse, mentre se se cata al bordo ła so mobiłità xè ridota a quatro caxe, do se se cata inte un angoło. El movimento del cavało pol essar imaxinà come ła soma de uno spostaminto orixontałe de na caxa e de uno verticałe de do (o viseversa), dixegnando na specie de "L": tałe traietoria xè però "virtuałe", inte'l senso che el cavało, a difarensa de na tore, alfiere e dona, se porta diretamente so ła nova caxa, sensa necesità che el percorso descrito sia sgonbro. Se noti che ad ogni mossa el cavało canbia cołor de caxa.

• El pedòn segue regołe de movimento lexermente pì conplese:
  • Ała so prima mossa, ciascun pedòn el pol movarse de una opùr do caxe in 'vanti, a sielta del xùgador, a pato che ła caxa de destinasion e eventualmènte ła caxa saltà łe xè libare. El pedòn nò'l pol infati caturar i pesi che incontra so łe caxe frontałi. Inte łe so mosse sucesive el pedòn el pol avansar de na caxa par mossa, a pato che questa ła xè libara. El pedòn nò'l pol movarse all'indrìo.
  • El pedòn xè el soło toco che catura in manièra difarente da come se move. Pol caturar un toco nemico se se cata su una de łe do caxe poste diagonalmente in 'vanti rispeto ała so caxa de partensa (varda diagrama), ma nò'l pol movarse in ste caxe se ese łe xè libare.
  • Cò che, exeguendo ła so prima mossa de do caxe in 'vanti, el pedòn vien a catarse de fianco a un pedòn aversario, quest'ultimo el pol ała mossa sucesiva caturarlo en passant, come se 'l primo fuse avansà de na soła caxa. L'en passant el pol essar exeguìo soło come mossa sucesiva ała spinta del pedòn aversario de do caxe, altrimenti se perde el dirito a conpiare tałe prexa.
  • Se un pedòn avansa fin all'otava traversa, vien promoso, osia sostituìo có un toco de ło steso cołor (dona, tore, alfière o cavało, a sielta del xùgador), indipendenteménte dai tochi xà prexenti so ła scachiera. Xè donca posibiłe 'vére un numaro de exenplari de un serto toco magiore rispeto a queło inisiałe. L'efeto xè imedià, par exenpio se pol dar scaco o scaco mato có na promosion se el re aversario xè inte'l ragio de asion del novo toco. Inte ła pratica el pedòn vien scuaxi senpre promoso a dona, che xè el toco pì forte, tutavia inte alcuni caxi el pol essar conveniente siejare un altro toco par otegnére el masimo vantagio, par exenpio par dar scaco col cavało. In sti caxi se parla de "promosion minore".

• El re se pol movare inte una de łe caxe adiasenti (anca diagonalmènte) a queła ocupà, purché questa nò ła xè controłada da un toco aversario. Una soła olta in tuta ła partìa ciascun re pol uxufruire de na mosa speciałe, nota come aroco: questo se reałixa spostando el re de do caxe orixontalménte (verso destra o sinistra) e ponendo ła tore verso ła quałe se gà mosso inte ła caxa conprexa tra quełe de partensa e de arivo del re. Questo se pol far sołamente se tute łe condision seguenti łe xè sodisfàe:

1. El xùgador nò'l gà gnancora mosso el re, né ła tore coinvolta inte'l aroco;
2. Nò gà da essarghè tochi (amisi o aversari) fra el re e ła tore utiłixà;
3. Né ła caxa de partensa del re, né ła caxa che eso gà da atraversar, né queła de arivo łe gà da essar minaciae da un toco aversario, cioè el re nò'l gà mai da catarse soto scaco né prima, né dopo, né "durante" l'aroco.

Nò'l xè consentìo lasiar caturar el propio re. Quando el re de uno dei do xùgadori xè minacià (overo, come se dixe, xè "soto scaco") nò ła xè consentìa alcuna mossa che lasi el propio re in tałe condision: gà da essar efetuà na mossa che pari ła minacia, ovvero nò lasi ancora soto minacia el re ała mossa sucesiva. Se el xùgador nò'l pol sotrare el Re da ło scaco, se trata de scaco mato e ła partìa termina có ła vitoria dell'aversario. Se nò'l xè posibiłe efetuar alcuna mossa legałe, ma 'l re nò'l se cata soto scaco, ełora se trata de stało e ła partìa ła termina có'l rixultato de parità.

Concluxion de ła partia

Par saverghene de pì, varda ła pajina Scaco mato.

Ło scopo de i scachi consiste inte'l dare "scaco mato" (dall'arabo Shāh Māt, che signifega "el re xè morto", derivante forsi da 'n errada tradusion del persiano شاه مات Shāh Māt, che signifega "el re xè sconfito" o "el re xè indifexo") al re aversario. Se gà scaco mato có che'l re, catandose soto ła minasa direta dei tochi aversari, nò'l gà ła posibiłità de sotrarse a esa, cioè sarìa sicuramente caturà ała mosa sucesiva, se nò'l se tratase del re. Ło scaco mato segna ła concluxion de ła partia có ła sconfita del xùgador che ło subise. Ło "scaco" invese xè l'ataco (parabiłe) che un toco aversario porta al re. Nò'l xè nesesario che ło scaco vegna anunsà verbalmente; al contrario, inte łe partie ufisałi de torneo tałe conportamento pol essar ritegnùo fastidioxo e sanzionabiłe có na amonision o un riciamo. L'aversario nò'l pol exeguire alcuna mosa che meta o lasi el propio re soto "scaco". Ła partia ła pol terminare anca par abandono da parte de un contendente, oviamente có ła vitoria dell'altro.

Parità

El xùgo termina in parità (in xergo, patta) inte i seguenti caxi:

1. se i resta so ła scachiera soltanto i do re;
2. se ła situasion xè tałe par cui nissun dei do xùgadori el pol dare scaco mato all'altro, anca in caxo de difexa pexore. Par exenpio re e cavało o re e alfiere contro re xè in parità, ma mìa re e do cavałi contro re opùr re e cavało contro re e cavało, dato che na poxision de mato existe (anca se a xùgo coreto, overo in asensa de erori dell'aversario, nò ła pol essar forsà).
3. se 'l xùgador che gà el trato nò'l pol movare alcun toco, ma 'l so re nò'l xè soto scaco (stało).

Ła partia termina có na patta so richiesta de un xùgador se questo el gà intension de efetuar (avendoła segnà sol formulario ed gavendo espreso l'intension de exeguirla) na mosa che:

1. xè l'ultima de na serie de sinquanta mose consecutive (sinquanta mose par ciascun xùgador) inte łe quałi nò'l vien caturà alcun toco e nò'l vien moso alcun pedòn.
2. conporta ła ripetision so ła scachiera de ła stesa poxision par tre 'olte (anca nò consecutive) durante ła partia. Ła poxision xè considerà identica se ła mosa speta al medeximo xùgador, se tuti i tochi del medeximo xenare e cołor i se cata so łe stese caxe e se i susiste inalterae łe stese posibiłità de movimento (incluxi aroco e cature en passant).

Inte ła pratica de torneo el xùgador se rivolxerà all'arbitro el quałe, dopo 'ver verifegà che łe condision nesesarie łe xè sodisfate, gàło l'obligo de dichiarar ła partia in parità.

Inoltre, in quałunque momento de ła partia (salvo speciałi limitasion inposte in singołi tornei) uno dei do xùgadori el pol propore ła parita all'aversario, che gà naturalmente el dirito de rifiutarla. Se aseta però, ła partia termina suito có un parejo.

Inte'l xùgo nò existe ła "vitoria ai punti". Ło scaco mato pol essar dato anca da un pedòn, overo un xùgador pol vinsare anca se in neta inferiorità de "materiałe" (termine xergałe có'l quałe se indica ła dotasion de tochi in poseso del xùgador).

Łe strategie pì elementari

Vałore dei tochi

Ai tochi de i scachi i vien xeneralmente asegnai dei vałori numerisi puramente indicativi, che i juta a capirne el pexo strategico in partia. Inte ła storia xè stae proposte varie scałe di vałori che nò senpre łe gà catà un serto consenso. I existe vari criteri matemàtisi inpiegai inte i calcołi e sołitamente i motori scachistisi i inpiega vałori variabiłi a seconda de ła poxision dei tochi so ła scachiera. Queła che segue xè ła serie de vałori comunemente inpiegai:

Toco	Dona	Tore	Alfière	Cavało	Pedòn
Vałore	9/10	5	3	3	1

Al re nò xè asegnà un vałore, opùr xè asegnà un vałore infinìo, parché ła so perdita conporta ła sconfita; in termini pratisi de forsa, come toco ativo in xugo, xè xeneralmènte considerà pì forte de un alfiere o un cavało ma pì debołe de na tore.

El controło del sentro

Poiché un toco situà al sentro de ła scachiera controła pì caxe de quanto nò fasa un toco periferego, gà na magior posibiłità de movimento e pol essar dopàra có magior eficacia: quindi el controło del sentro xè strategicamente inportante: par exenpio, ła teoria de łe aperture de i scachi se baxa sull'ocupasion e/o el controło del sentro. Par ocupar fìxicamente el sentro basta piasar alcuni pedòni ben sostegnùi da i altri tochi, stando atenti a nò crear pedòni ixolai o dopiai (cioè incołonai), anca se a olte i pedòni dopiai i pol dare alcuni spunti strategisi magiori. I pedòni inte łe cołnne c e f i xè utiłi par sostegnere l'avansada dei pedòni sentrałi e i pol essar dopàrai par verxare łe linee, quałora convenise atacar l'aversario al sentro: a exenpio i xè dopàrai có sto scopo inte'l ganbeto de dona e inte'l ganbeto de re. Inte łe aperture "ipermoderne", sviłupae infrà i ani venti del XX secoło (come par exenpio ła difexa Nimzo-indiana), el centro xè invese controłà có l'uxo dei tochi lexeri pitosto che có l'ocupasion fìxica tramide il pedòn.

Strutura pedonałe

Un elemento inportante inte'l evołusion de na partia a scachi xè ła strutura pedonałe, overo ła configurasion dei pedòni so ła scachiera: poiché i pedòni i xè tochi meno mobiłi de tuto ło schieramento, ła strutura pedònałe xè rełativamente statica e inside notevolmente so ła natura strategica de ła poxision. I punti debołi de ła strutura pedonałe (come pedòni ixolai, inpedonature e buchi) i xè xeneralmènte permanenti, par cui xè nesesaria cura inte'l evitarne ła conparsa se nò i xè conpensai in calche modo (par exenpio da ła posibiłità de condure un forte ataco).

Poxision verte e sarae

A seconda de come se gà svolta l'apertura del xugo se pol 'vere, inte'l medioxugo, na poxision verta o na poxision sarà: se dixe verta na poxision có pochi pedòni sentrałi, diagonałi libare e almanco na cołona sgonbra da pedòni. Na poxision verta, come se pol imaxinar, porta a no scontro viołento có cature e scanbi de tochi continui: in xenare łe partie có poxision verte łe xè brevi e łe riva rapidamente al finałe.

Na poxision sarà, viceversa, xè na poxision in cui i pedòni i xè oncora scuaxi tuti prexenti so ła scachiera e i gà na strutura molto forte: questo rałenta łe manovre dei do xugadori e łi costrinxe a na partia che, inpostada so ła difensiva o comunque caraterixà da conplese manovre, ła pol divegnére anca molto longa.

Varianse

Existe diverse varianse del xogo de i scachi. Łe pì popołari łe xe xiangqi (Cina) e shogi (Giappone). Tute do, però, ga łe stese radiçi storeghe dei scachi.

Arte del xùgo

Luigi Mussini - "Sfida scachistica ała corte del Re de Spagna" (1883), in cui xè rafigurà l'inprexa de Giò Leonardo Di Bona.

Xè inposibiłe sitare tuti i riferimenti e łe citasion scachistiche che te pui catar inte'l arte sia clasega che moderna.

Par quanto riguarda ła pitura, inte ła Capeła Pałatina del Pałaso dei Normani a Pałermo se pol amirar el primo dipinto de na partia a scachi che se conosca in Itałia. L'opera risałe al 1143 sirca e i artisti musulmani che ła crearono i xè stai sielti dal re Normano de Siciłia Ruggero II d'Altavilla, che fese erixare ła cèxa.

In leteratura se ricorda che inte'l romanso Atraverso ło specio e quel che Alice ve catò de Lewis Carroll, el viaxo fantastico de ła protagonista xè na evidente raprexentasion de na partia a scachi, benché l'iregołarità oservà inte łe mose fasa pensar a na variante pitosto difuxa inte'l XIX secoło, in cui l'alternarse dei turni fra bianco e nero jera in parte determinà in modo caxuałe. Tałe opera leteraria gà a so 'olta ispirà na variante de scachi eterodosi, ciamada scachi de Alice.

Inte'l sinema xè selebre ła partia a scachi có ła morte raprexentà inte'l film El setimo sigiło direto da Ingmar Bergman. Altretanto famoxa xè ła partia xugàda inte'l film 2001 Odisea inte ło spasio, inte ła quałe l'astronauta Frank Poole perde contro el superconputer HAL 9000.

Numeroxe łe xè anca łe manifestasion ligae a i scachi che łe svolxe periodicamente in Itałia; ła pì nota tra queste ła gà logo Marostica (VI), 'ndove dal 1454 se svolxe na partia che ripropone una tra quełe pì famoxe zà disputae, dopàrando dei personaxi viventi, in costumi tradisionałi. Ła partia "a tochi grandi et vivi", coinvolxe oltre sinquecento figuranti che i xè comandai có ordini inte'l antica łéngua medievałe parlada inte ła Republica de Venesia.

Anca a Cutro (KR), ogni ano, ła sera del 12 de agosto, se svolge na partia a scachi viventi che ricorda l'inpresa de Giò Leonardo Di Bona e de ła so celebre vitoria (1575) contro monsignor Ruy López de Segura, che ghè consentì de otegnére el titoło de canpion "d'Eoropa e del Novo Mondo". Ła manifestasion se svolge so na scachiera pavimentałe xigante có sentinaia de figuranti: xè na rievocasion storega inportante par i cutrexi, parché propio grasie all'inprexa del Di Bona l'abitato fu proclamà "Sità".

Altri projeti

• Commons

• Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Scachi
• Sul Wiktionary ghe xe ła voxe de disionario «Scachi»

Łigadure foreste

• (EN) Federasion internasional de scachi
• Federasion scachistica itałian
• (EN) Regołamento ufisałe in formado PDF (dal sito de ła FSI)
• Tradusion itałiana del regołamento ufisałe in formado PDF (dal sito de ła FSI)
• (EN) Chessays: no studio sul significà del persian Shah Mat