Scachi

Da sanca: un Re bianco, na tore e na regina mori, un pedon bianco, un cavało moro e un alfier bianco.

I scachi i xe un xugo da toła par do persone che se xuga so na scachiera. Ogni xugador ga sedaxe pedine: uno łe ga bianche (cheło che move par primo), che altro łe ga negre. Par vinsare un xogador el ga da darghe scaco mato a che altro.

Descrision

Ła scachiera

Scachiera (co' pedìne de tipo Staunton) e rolojo

I scachi i se xuga so na toła quadrata, dita apunto, scachiera, divixa in 64 caxe organixae in 8 righe, dite traverse, e 8 cołone: łe traverse łe xe numerae da '1' (traversa baxe de i tochi bianchi) a '8' (traversa baxe de i tochi negri), mentre łe cołone łe xe contradistinte da łe letère del alfabeto da 'a' a 'h'. Ła scachiera ła deve esere orientà in modo che ła caxeła inte'l canton en baso a drita de ciascun xogador ła sipia bianca.

Łe caxe de ła scachiera inte łe conpetision ufisałi łe gà da 'ver lato conprexo tra i 50 e i 65 miłimetri. I tavołi da scachi invese i gà da 'ver na longhesa minima che ła sia el dopio de queła de ła scachiera, mentre ła larghesa ła gà da superar questa de 15-20 çentimetri.

So sta scachiera se move 16 tochi bianchi e 16 tochi mori. Łe scachiere e i tochi i połe esare in legno, o pràstega, existe anca scachiere artisteghe co' tochi in vero, piera, curàme o metało, usae, pì che altro, cofà ogeti decoràtivi. Ła stesa scachiera ła pol esar doparà par xugar a dama; in sto caxo ła se dispone però en modo deverso. Existe anca version da viajo che łe se piega par formar na scatoła che ła contien i tochi. Inte i ani 2000 se gà difuxo in anbito profesionałe scachiere dixitałi munie de sensori in grado de riconosare l'execusion de łe mose, en grado de trasmetarle ai computer o de asionar in modo automatègo 'l rolojo. Speso łe vien inpiegae inte i tornei pa' ła trasmision de łe partie so schermi in loco o via internet. Ła scachiera eletronega DGT ła xè uno de i modełi ufisałi adotai da ła FIDE.

I tochi so ła scachiera

Ogni xugàdor el gà un insieme de 16 pedìne, e ognun el xè conposto da sie tipi difarenti de tochi. I do insiemi de pedìne i xè cołorai in modo difarènte: in xenare uno xè pì ciàro de chealtro, e i ciapà donca el nome de Bianchi e Mori. In condison ufisałi el cołor de i bianchi el gà da esàr bianco crema o de na tonałità de cołor intermedia fra łe do, mentre i mori i gà da esàr negri, maroni o de tonałità intermedia. Tałe cołorasion ła pol anca esàr fornia dal cołor naturałe del legno, se ła xè realixà co' tałe materiałe. I tochi nò i gà da esàr de cołor luçido e i gà da esàr piaçevoli a ła vista.

L'aspeto de łe pedìne inte i tornei ufisałi el gà da esàr de tipo Staunton. I tochi i gà da esàr distinguibiłi fra de łori in modo ciàro, en particołar modo ła testa del re ła gà da esàr difarente da queła de ła dona: comunemènte el re 'l gà na corona croxà, ła dona invese na corona a bałini. L'alfiere el pol recar na taca su ła so testa o questa ła pol esàr de on cołor difarente. El re 'l gà da 'ver n'altesa minima de 95 mm e na baxe che ła sipia el 40-50% de ła so altesa. I altri tochi i gà da esàr proporsionai al re e el pexo de łe pedìne el gà da garantir na serta stabiłità, consentendo comunque de movarli agevolmènte. Par esàr siguri de ciò, i tochi i xè in xenare pionbai, overo i ga drento del pionbo che ne asicura ła stabiłità.

Elenco de ł€ pedìne in ordine teorico de inportanza:

Pedìna	Pedòn	Cavało	Alfière	Tore	Dona	Re
Sinboło
Quantità inisiałe	8	2	2	2	1	1

Ła dona e ła tore i xè diti "tochi pexanti", in quanto i xè in grado de dar mato co' l'ajuto del soło re; l'alfière e 'l cavało i xè invese "tochi minori" o "lexeri", in quanto nò i xè en grado de dar mato co' l'ajuto del soło re.

I pèdoni, al inisio de ła partìa, i se cata rispetivamènte inte ła seconda e inte ła setima traversa, mentre i i altri tochi inte ła prima e inte'l otava traversa. A partire dai do cantoni, en modo simetrigo, ogni xùgador el poxisiona ła tore, el cavało e 'l alfière e, par concludare, ła donna, so ła caxa del proprio cołor rimasta libara, e el re inte ła caxa de cołor oposto (re bianco so'l moro, e re moro so'l bianco).

I sinbołi dopàrai pa' łe pedìne inte'l diagrama nò i xè universałi, ma i xè del tipo pì uxà.

El xùgador ch'el taca par primo a movare i tochi, overo queło ch'el vede el proprio re a destra de ła propria dona, se ciàma convensionalmènte "Bianco", l'altro "Nero".

Varianse

Existe diverse varianse del xogo de i scachi. Łe pì popołari łe xe xiangqi (Cina) e shogi (Giappone). Tute do, però, ga łe stese radiçi storeghe dei scachi.