Łengoa vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
(Rimando da Lengua veneta)
Jump to navigation Jump to search
Nota disambigua.svg
Nota disambigua.svg
Nota dixanbìgua - Se te sì drio sercar ła rexon Vèneto, varda Vèneto


Vèneto (Vèneto)
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: Venetia (Itaja)
Istria (Croasia e Slovenia)
Sud de 'l Braxil
Arxentina
Chipiło (Mesego)
Dalmasia (Croasia), Tulcea (Romania)
Regioni:Rejon: {{{regione}}}
Periodo: {{{periodo}}}
Persone: sirca 8 000 000[1]

3 900 000, Nord-est Itaja (2007)
* 3 435 000,Vèneto
* 465 000 Friul-Venesia Julia e Trentin.
4 000 000, Braxil (2006).
50 00, Croasia (1994).
2 500, Chipiło (2011)

Clasifica: non in top 100
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: SVO (VSO 'nte łe domande), fuxionał, sełabega
Fiłogenexi:

Indoeuropee
 Romanxe
  Osidentai
   Romanxe osidentai
    Vèneto
     
      
       
        
         
          
           
            
             
              

Statuto ofiçiałe
Stato: Serafina Corea (bandiera Braxil)
Regolà da: Academia de ła Bona Creansa (no ofisiał)
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 roa (Łéngoe romanxe)
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 vec
SIL VEC  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
"Tuti i esari umani i nase łibari e conpagni par dignità e deriti. I xe indotài de ła raxon e de ła cosiensa e i ga da conportarse fra de łori co spirito de fradei."
El Pare Nostro
"Tuti i esari umani i nase łibari e conpagni par dignità e deriti. I xe indotài de ła raxon e de ła cosiensa e i ga da conportarse fra de łori co spirito de fradei."
Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice}}}:|en Łengoa vèneta]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
Idioma véneto.PNG
Distribusion zeografega de 'l vèneto 'nte ła Venetia in blo e axur (par ła major parte de i łengoisti ła ła xe on poc pì granda).
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.
On carteło tacà via 'nte na botega, che 'l dixe che łà i parla anca el vèneto

Ła łéngoa vèneta ła xe na łengoa romanxa parlà da 'l popoło vèneto in gran parte de ła Venetia: 'nte ła rexon de 'l Vèneto, 'ntel Trentin centro-orientał e 'nte ła zona osindentał, costiera e orientał de 'l Friul-Venesia Jułia. El vèneto xe parlà anca da ła minoransa vèneta aotoctona de 'l Istria e de ła Dalmasia e da i migranti vèneti 'nte 'l Sud de 'l Braxil, in Arxentina e 'nte 'l paexe de Chipiło in Mesego.

El vèneto xe parlà da sirca 4 mijoni de parsone 'nte ła Venetia e se stima che 'l sipia parlà da 8 mijoni de persone 'ntel mondo, anca se xe conplegà far na stima propia.

Ƚa łengoa vèneta ła xe reconjosùa da ła Rexion de 'l Vèneto, da 'l 2007, da ła Rexon Friul-Venesia Jułia, da 'l 2010, e anca da 'l UNESCO e da 'l Consejo de 'l Eoropa, che i ła ga mesa 'nte ła łista de łe łengoe minoritarie e 'ntel Łivro roso de łe łengoe in pericoło. Sol che 'l Stado tajan no reconjose el vèneto cofà na łengoa, ło sbasa a "diaeto" de 'l tajan, roba mìa vera, e donca no ghe dà mìa el statudo de łengoa minoridaria. Da co ła xe stà creà, l'Itaja ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto a favor de 'l tajan. El veneto xe łengoa ofisiał sol che a Serafina Corea on paexe de 'l Braxil. Ła ga anca on codexe identifegadivo łengoistego (ISO 639-3 vec).

El vèneto, numaro 15, 'nte ła mapa de łe łengoe romanxe in Eoropa

Istoria[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Leteratura in lengua veneta.

'Nte ła Venesia, par via de ła concuista romana, da 'l II secoło d.C el łatin jera tacà intrar 'nte ła vida de i vèneti che parò i parlea senpre el venetego, da 'l III secoło el łatin, 'nte ła so variansa volgar e łocał, el jera drio esar uxà senpre de pì, parvia ła difuxion de 'l cristianeximo. Dapò on tenpo de biłengoixmo, taca on łongo proçes de influensasion e de misciament fra łe do łengoe, posibie anca grasie a ła parentea fra ste do. Sto proçes el porta a ła nasita de ła łengoa vèneta torno a ła fin de 'l VII secoło, pì influensà da 'l łatin che el va vanti esar uxà 'nte ła so puresa.

Za da 'l VIII secoło se pol catar de i testi in vèneto, anca se 'ncora on poc defarente da cuel de ancùo, el primo el xe 'l Indovineło veronexe de 'l VII secoło.

Manman che 'l vèneto za da 'l X secoło xe drio sparpanjarse in Istria e Dalmasia, xe pian pian drio perdarse in Friul e 'nte łe vałi ladine, co el desviłupo de 'l furlan e de 'l ladin.

Da 'l XII e XIII secoło ghe xe ła fiorida scrita de 'l vèneto che taca venjer uxà par documenti legai, documenti de 'l trafego, tratati internasionai, poexia e epiga. I primi testi famuxi de 'l miesento i xe el Ritmo bełumat, so ła concuista de 'l Castel d'Ard, e i versi d'amor de ła canson Quando eu stava in le tu' cathene, tuti e do de 'l XII secoło. Inportante ła xe a forte produsion de opare łiterarie fate soratut par contentar ła domanda e i gusti de łe nove clase sitadine. De particołar interese ƚa xe ła produsion de ła Scoła Veronexe, co primo fra tuti Jacomin da Verona. De area padoana ghe xe el Łanjo de ła Mujer Padoana o de ła Bona çilosia de autor sconosùo. 'Nte 'l trexento ła pì granda xona de produsion łiteraria in vèneto ła xe cuea de Padoa, seguia da ła Marca trevixana e da cuea de Venesia. De sto secoło ghe xe on gan mucio de opare łeterarie e alcune istoreghe e sientifeghe.

El vèneto dapò esar deventà łengoa de ła cultura e de ła łiteradura 'nte ła Venesia e 'nte ła Republega Vèneta el deventa łengoa franca, soratut par el trafego, e gode de na gran difuxion internasionał grasie a i trafeghi de ła Republega Vèneta. Ancora indes el zergo marinaro 'nte 'l mondo e soratut 'nte 'l alto Adriatego, i ga tante paroe de orixene vèneta.

Tutociò, el vèneto no'l se ga mai inposto cofà na łengoa łiteraria internasioał o 'nte ła penixoła, parché gh'è tocà confrontarse co esponenti łiterari inportanti in toscan, ositan e fransex.

Da 'l XV e XVI secoło ghe xe ła fiorida de 'l vèneto 'nte ła siensa, i vien scrivesti tratadi de alxebra, medexina, biołoxia, navigasion, połitołoxia e astronomia[2]. De particołar inportansa 'nte 'l anbito sientifego, ƚa xe 'l opara '"Arte de ' l abaco", de 'l 1478, scrivesta da on anonimo insegnante in łengua vèneta, el xe el primo testo stanpà 'nte 'l mondo osidentał so 'l insegnamento de l'aritmetiga e ła matematega, e on de i primi testi sientifeghi stanpài de tuta Eoropa. A Venesia, cavedał de a stanpa, i vien stanpài pì de domie łivri 'nte 'l cuatrosento e ła major parte i xe in vèneto. Tra i pì inportanti łeteradi de 'l tenpo ghe xe Leonardo Giustinian, creator de opare de carater amoroxo, Iacopo Sanguinacci, erede de ła tradision cortexana de Francesco di Vannozzo e de Antonio Beccari, Giorgio Sommariva e Antonio Vinciguerra, co ła poexia satirega, Andrea Navagero, orador e poeta, i 'storeghi Marco Antonio Sabellico e Pietro Bembo. Fra el XV e XVI secoło se dexviłupa el zenere teatrał, che in vèneto conose el pì gran autor de 'l Rinasiment Ruzante, altri cofà Andrea Calmo. Ghe xe on fiorir de poeti in łengoa vèneta cofà: Alvise Priuli, el fiłoxofo Nicolò Leonico Tomeo, Paolo Canale, Bernardo Navagero, Daniele Barbaro, Girolamo Querini, Trifone Gabriel, Piero Aretin, Mafeo Venier, Veronica Franco e tanti altri 'ncora. Da dir che Daniele Barbaro el ga fat stanpar el primo tratà de prospetiva. Sebastian Eriso el xe stà on de i fondaturi de ła numismatega e Bernardo Capeło ga scrit el cansonier. 'Nte 'l miesiesento se defarensa el poeta Dario Varotari el Zoane. El seteseto vede a 'l opara on de i pì gran comediografi de senpre Carlo Goldoni, che co łe so opare in vèneto, mete in at ła reforma goldoniana de 'l teatro. Altri łeterati che i scrive in vèneto de 'l tenpo i xe: Zorzo Bafo, Anton Maria Lanberti, Anzeło Maria Labia, Lodovico Pastò, Francesco Griti e Pietro Burati. L'Iliade de Omero ła vien tradusesta in vèneto da Giacomo Casanova e Francesco Boaretti, el "Inferno" de Dante Alighieri tradusesto da Nereo Zeper

Co ła fine de ła Serenisima, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łengoe par i ati ofisiai e aministradivi. Ła łengoa vèneta ła resta ła łengoa de 'l popoło, parò el on poc par volta el ga perdesto, almanco in parte, i rexistri łiterari e aułisi, riusendo parò a rivar istes a vete łirighe mirabiłi co poeti fà Biagio Marin, Virgilio Giotti, Berto Barbarani, Eugenio Ferdinando Palmieri, Ernesto Calzavara, Giacomo Noventa, Andrea Zanzotto, Gian Mario Villalta, Ivan Crico e Luciano Cecchinel.

A difarensa de 'l Inpero austriago, da co el Vèneto el xe sta invadesto da 'l Itaja, sta cuà ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto, che no se pol insenar a scòa e uxar par documenti, ati e mexi de comunegasion ofisiai, traverso el scorajament de 'l so uxo anca so i mexi de comunegasion a favor de 'l tajan. L'itaja no ła ga mai riconosù el vèneto cofà na łengoa, ło sbasa a "diaeto" de 'l tajan, roba mìa vera, e donca no ghe dà mìa el statudo de łengoa minoridaria. Durante el periodo fasista ła represion de łe culture e de łe łengoe locai, cofà el vèneto, łe xe deventà 'ncora pì feroxe.

El 13 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto el ga aprovà ła Lege Regional n. 8/2007 de "Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" ('tutèƚa e valorixasion de ƚa ƚengoa e de ƚa cultura vèneta') che, riciamando i prinçìpi de ła "Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie" e anca sensa riconósar nisuna ufiçiałità giuridega a 'l uso de 'l vèneto, ła dà el dirito de protession e vałorisassion a ła łéngua veneta, daché conponente esensial de l'identità culturàl, sociàl, storica e çiviłe del Vèneto. Na Lege conpagna ƚa xe stà aprovà anca inte ƚa Region Friuli-Venesia Julia, el xorno 17 febraro 2010 (lege regional 5/2010).

Infine reçentemente a Treviso ghe xe stà serti casi 'ndove se gà deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe a i putei el vèneto a scóła, pena che i se gà resi cónto che ła łéngoa ła scuminsiava a no ésar pì masa parlada e conosesta da łe nove generassion .

Łe varianse de ła łéngoa vèneta[canbia | canbia el còdexe]

Drento de ła łéngua vèneta se pol distìnguar diverse varianse, seconda de ła xona. Vołendo far na clasificassion, se pol catar łe seguenti varianse prinsipałi:

Oltre a ste qua, ghe xe anca altre varianti piasè picinine, parlà inte łe varie comunità de Vèneti sparse in giro par el móndo (par savèrghene piasè, varda Vèneti en Itałia e 'nte'l Mondo).

Łesigo[canbia | canbia el còdexe]

Paroƚe Itaƚiane che ƚe vien da 'l Vèneto[canbia | canbia el còdexe]

Ƚe xe tantisime ƚe parole itałiane pì doparà che ƚe deriva da 'l Vèneto o da 'l Venesian. Secondo calchedun pì del 30% de łe parołe tałiane łe deriva dal Veneto, ła coaxi totałità dei termini marinari i xe de orìxene vèneta. Se pol dire che el Itałian el deriva da 'l Toscan e da 'l Veneto. El xe par sta raxòn che i itałiani i xe boni de capire on bon toco de chel che'l dixe un che'l parla in Vèneto.

  • Arsenale, itałianixassion de arsenal: ła jera ła fabrica de łe nave gestia dal stato Veneto
  • Ballottaggio, ła vien da bałota, che ƚa xera na bała picinina che ła doparava par łe ełession 'nte ła Republica de Venessia[3]
  • Cantiere, itałianixassion de cantièr, ła strutura de partensa per costruir na barca o na nave
  • Ciao: deriva dal saludo veneto s-ciavo vostro che col pasar dei secoli, prima xe deventà s-ciao e la fine ciao
  • Ditta: dal veneto dita, con cui in tei contrati comerciali se indicava le conpagnie comerciałi zà nominà in precedensa (cfr. "la sopradetta", "la suddetta" etc.)
  • Giocattolo, itałianixassion de zugàtolo: ła vecia paroła itałiana l'era "balocco"
  • Imbroglio, itałianixassion de brojo, deformasion de Broło cioè orto. De drio al Pałazzo Ducale ghe jera on broło indove i ndava i senadori venesiani par acordàrse prima de łe votassion: lori i "(in)Brojava" = "i se acordàva prima de votar"

difarense de 'l łesigo[canbia | canbia el còdexe]

Veneto etimo in Veneto Italiano etimo in Italiano
àmia / àmeda zia
afàre affare / faccenda
àmoło susina goccia d'oro
an ? vero? / cosa?
anco' / ancoi / ancuo / onco’ (la) hunc + hodie oggi (la) hodie
ànzolo angelo
arfiar ansimare
armełin (lt) armeninus albicocca (ar) al-barqūq
articioco o cioco (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf carciofo (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf
bàgoło confusione, divertimento, chiasso
bałéngo traballante, incerto (cosa); balordo, eccentrico (pers.)
bazoto di media consistenza; mediocre (fig.)
becàr (it) beccare beccare; pungere; essere piccante
becaro / -chèr macellaio
bioto (protogerm.) *blauta-; védar anca

(m.b.ted.) blōt, (nl) bloot, (ge) bloß

puro, mero, solo..., senza aggiunte in generale
bisèrgoła / łuxèrtoła / łixarda / rixarda / marisàndola/ sbaretoła (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta lucertola (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta
bixato/bisato (lt) bēstia, (vec) bixa anguilla
bogon / s·cióxo / bóvoło lumaca
brónbo fradicio
broar ustionare, scottare
broło orticello, piccolo frutteto
brónsa brace, carboni ardenti
bróxa brina
bruscàndoło germoglio di luppolo
bruscar potare
bruschin spazzola
buto germoglio
calìgo (lt) calìgine(m) nebbia (lt) nebula
càneva cantina
cantón (lt) cantus angolo
caréga (lt) cathedra sedia
catar trovare
ciàcołe chiacchiere
ciapàr (lt) captare prendere
cìcara / -chera tazzina
có (che) (lt) cum oppure (sl) ko quando
copàr (it) accoppare uccidere
còtoła, còtola (lt) cotta sottana
endeguro / ligaor ramarro
gòto, bicer (lt) guttus bicchiere
insìa (lt) in+exita uscita
jarin ghiaia fine, ghiaìno
larin / fogołaro / foghèr focolare, caminetto
mustaci (el) moustaki baffi
muso/musso asino
naranzsa arancia
nogara / noghera il noce
nome (che) / dome (che) / noma solo, solamente, soltanto
oben...oben o...o; o...oppure
om / on ciascuno, ognuno
pantegàna (sl) podgana ratto
pirón (el) pirouni forchetta
pocio / tocio sugo, salsa, residuo impuro di un liquido
renga aringa, ma anche colpo secco, botto
s·ciantixo scintilla; lampo, fulmine
scagno sgabello
scalon scala a pioli
scarsèła tasca
scarto-so cartoccio
sgrexénda / s·céxa scheggia
sghiràt (el) skiouros scoiattolo
sgnape (ge) Schnaps liquore
sgorlàr, scorlàr (lt) ex+crollare scuotere
signàpoła / barbastréjo / nòtoła pipistrello
snaròcio / snaròci caccola / caccole
sopa/ slota/ topa zolla
spazaòra / granadèlo scopa
supiàr, subiàr, sficiàr (lt) sub+flare fischiare
tacon toppa, rattoppo
tamixo setaccio
tardigar tardare, fare tardi, essere/fare ritardo
técia (lt) tecula pentola
téga baccello
toco pezzo, parte
tortor / piriòto imbuto
toxo/toso (it) tosare ragazzo
trincàr (ge) trinken tracannare
usma / usta fiuto
vaneza / vaneda aiuola
vegro aiola
vèrzar aprire
vés·cia/ vìs·cioła scudiscio, verga
véxa botte
vixeła / végna vigna
sata zampa
savata ciabatta
savaton ciabattone, letteralmente chi tira la ciabatta, colui che non si impegna
suca zucca
sucòlo zucchina, ma anche sinonimo di testa
sucàra pianta delle zucchine

Convension de scritura[canbia | canbia el còdexe]

No ghe xe na soƚa magnera de scrivar in łengua veneta, come se pol notare inte le pagina grafie venete.

Notasion[canbia | canbia el còdexe]

  1. https://www.ethnologue.com/language/vec
  2. http://www.academiabonacreansa.eu/la-lingua-veneta/
  3. Dissionario de ła łéngua vèneta de Brunelli.

Vara anca[canbia | canbia el còdexe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Łengoa vèneta
  • Modèl:Interprogetto

  • Collabora a Wikisource Su Wikisource ghe xe alcuni canti in Łengoa vèneta
  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Łengoa vèneta
  • Collabora a Wiktionary Sul Wiktionary ghe xe ła voxe de disionario «veneto»

  • Łigamenti foresti[canbia | canbia el còdexe]