Łéngua vèneta

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Lengoa veneta
Jump to navigation Jump to search
Vèneto
Nome locaƚeŁéngua vèneta
Parlà inItałia, Croàsia, Slovenia, Argentina, Braxil, Mèsego, Romanìa
Parlà inParlada in:
Parlanti
Totaƚesirca 8 000 000[1]

3 900 000, Nord-est Itaja (2007)
* 3 435 000,Vèneto
* 465 000 Friul-Venesia Julia e Trentin.
4 000 000, Braxil (2006).


50 00, Croasia (1994).
2 500, Chipiło (2011)
Altre informasion
ScrituraAlfabeto łatin
Fameja
FiƚojenexiIndoeuropee
 Romanxe
  Romanxe osidentai
   Gało-romanxe
    Gało-italeghe[2][3]
     Vèneto
Statuto ofiçiaƚe
Codaxi de clasifegasion
ISO 639-1roa (Łéngoe romanxe)
ISO 639-3vec (EN)
Glottologvene1258 (EN)
Linguasphere51-AAA-nb
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1
"Tuti i esari umani i nase łibari e conpagni par dignità e deriti. I xe indotài de ła raxon e de ła cosiensa e i ga da conportarse fra de łori co spirito de fradei."
On carteło tacà via 'nte na botega, che 'l dixe che łà i parla anca el vèneto

Ła łéngoa vèneta ła xé na łengoa romanxa parlà in gran parte de ła Venetia, 'ntel Trentin centro-orientał e 'nte ła xona oçidentałe, costiera e orientałe del Friul-Venesia Jułia. El vèneto el xé parlà anca da ła minoransa vèneta autoctona del Istria e de ła Dalmasia e da i migranti vèneti in tel Braxile, pì de preçixo in tei stati de Rio Grande do Sul, Santa Catarina e Paranà), in Arxentina e in tel paexe de Chipiło in Mesego.

El vèneto el xé parlà da sirca 4 mijoni de parsone 'nte ła Venetia e se stima che ła sipia parlà da 8 mijoni de persone in tuto el mondo, anca se na stima vera e propia ła caxi inposibiłe da far.

Ła łengoa vèneta ła xe reconosesta da ła rejon del Veneto dal 2007, da ła rejon Friułi-Venesia Jułia, dal 2010, e anca da l'UNESCO e dal Consejo de l'Eoropa, che i ła ga mesa in te ła łista de łe łengoe minoritarie e in tel Łivro roso de łe łengoe in pericoło[1]. El Stado Itałian inveçe no el reconose el vèneto cofà na łengoa minoritaria. El veneto ła xé łengoa ofiçiał sol che a Serafina Corea on comun del Braxil. Ła ga anca on codexe identifegadivo łengoistego (ISO 639-3 vec).

El vèneto, numaro 15, 'nte ła mapa de łe łengoe romanxe in Eoropa

Istòria[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse ła voxe Leteratura in lengua veneta.

In te ła Venesia, par via de la concuista romana, dal II secolo d.C. el latin el ghea tacà ndar drento in te ła vita dei Veneti, che i ga parò senpre mantegnesto ła so łengua de l'epoca: El venetego, dal III secoło d.C, el Latin in te ła so variansa volgar e local, el jera drio vegner doparà senpre de pì, parvia de la difuxion del cristianesimo. Dapò on tenpo de bilenguismo, el taca on longo proçeso de influensasion e de mis-ciamento fra łe do lengoe, posibiłe anca grasie a la parentela fra ste do. Sto proceso el porta a la nasita de la lengoa vèneta torno a la fin del VII secoło d.C., oncor pì influensada dal Latin.

Xà dal VIII secolo se pol catar fora dei testi in vèneto, caxi ovio xé dire che el Veneto de l'epoca el jera difarente in confronto a chel de oncò, el primo el xé l'Indovineło veronexe del VII secoło.

Man man che el Vèneto, xà dal X secoło, el jera drio sparpagnarse in Istria e Dalmasia, el se jera pianeto drio perdarse in tel Friul e 'nte łe vałi ladine, co el desviłupo del furlan e del ladin.

Dal XII e XIII secoło ghe xé na nova revołusion del Veneto, el ga tacà esare doparà in tei documenti legałi, documenti del trafego, tratai internasionałi, poexia e epega. I primi testi famuxi del 1100 i xé el Ritmo bełumat, so ła concuista del Castel d'Ard, e i versi d'amor de ła canson cuando eu stava in le tu' cathene, tuti e do del XII secoło. Inportante ła xe ła forte produsion de opare łiterarie fate soratut par contentar ła domanda e i gusti de łe nove clase çitadine. De particołar interese ła xe ła produsion de ła Scoła Veronexe, co primo fra tuti Jacomin da Verona. De area padoana, ghe xe el Łanjo de ła Mujer Padoana o de ła Bona çilosia de autor sconosesto. In tel trexento ła pì granda xona de produsion łiteraria in vèneto ła xé cheła de Padoa, seguìa da ła Marca trevixana e da cheła de Venesia. De sto secoło, ghe xe on gran mucio de opare łeterarie e algune istoreghe e sientifeghe.

El vèneto, dapò esar deventà łengoa de ła cultura e de ła łiteradura in te ła Venesia e in te ła Republega Vèneta tuta, el deventa łengoa franca, soratuto par el trafego, e ła gode de na granda difuxion internasionałe grasie a i trafeghi de ła Republega Vèneta. Oncora indeso, el xèrgo marinaro in tel mondo el xé soratuto conponesto da parołe derivanti o de ła lengua vèneta.

Tutociò, el vèneto no'l se ga mai inposto cofà na łengoa łiteraria internasioał o 'nte ła penixoła, parché gh'è tocà confrontarse co esponenti łiterari inportanti in toscan, ositan e fransex.

Da 'l XV e XVI secoło ghe xe ła fiorida del vèneto 'nte ła siensa, i vien scrivesti tratadi de alxebra, medexina, biołoxia, navigasion, połitołoxia e astronomia[4]. De particołar inportansa 'nte 'l anbito sientifego, ła xe 'l opara '"Arte de ' l abaco", del 1478, scrivesta da on anonimo insegnante in łengua vèneta, el xe el primo testo stanpà 'nte 'l mondo osidentał so 'l insegnamento de l'aritmetiga e ła matematega, e on de i primi testi sientifeghi stanpài de tuta Eoropa. A Venesia, cavedał de a stanpa, i vien stanpài pì de domie łivri 'nte 'l cuatrosento e ła major parte i xe in vèneto. Tra i pì inportanti łeteradi del tenpo ghe xe Leonardo Giustinian, creator de opare de carater amoroxo, Iacopo Sanguinacci, erede de ła tradision cortexana de Francesco di Vannozzo e de Antonio Beccari, Giorgio Sommariva e Antonio Vinciguerra, co ła poexia satirega, Andrea Navagero, orador e poeta, i 'storeghi Marco Antonio Sabellico e Pietro Bembo. Fra el XV e XVI secoło se dexviłupa el xenere teatrał, che in vèneto conose el pì gran autor del Rinasiment Ruzante, altri cofà Andrea Calmo. Ghe xe on fiorir de poeti in łengoa vèneta cofà: Alvise Priuli, el fiłoxofo Nicolò Leonico Tomeo, Paolo Canale, Bernardo Navagero, Daniele Barbaro, Girolamo Querini, Trifone Gabriel, Piero Aretin, Mafeo Venier, Veronica Franco e tanti altri 'ncora. Da dir che Daniele Barbaro el ga fat stanpar el primo tratà de prospetiva. Sebastian Eriso el xe stà on de i fondaturi de ła numismatega e Bernardo Capeło ga scrit el cansonier. 'Nte 'l miesiesento se defarensa el poeta Dario Varotari el xoane. El seteseto vede a 'l opara on de i pì gran comediografi de senpre Carlo Goldoni, che co łe so opare in vèneto, mete in at ła reforma goldoniana del teatro. Altri łeterati che i scrive in vèneto del tenpo i xe: Zorzo Bafo, Anton Maria Lanberti, Anzeło Maria Labia, Lodovico Pastò, Francesco Griti e Pietro Burati. L'Iliade de Omero ła vien tradusesta in vèneto da Giacomo Casanova e Francesco Boaretti, el "Inferno" de Dante Alighieri tradusesto da Nereo Zeper

Co ła fine de ła Serenisima, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łengoe par i ati ofisiai e aministradivi. Ła łengoa vèneta ła resta ła łengoa del popoło, parò el on poc par volta el ga perdesto, almanco in parte, i rexistri łiterari e aułisi, riusendo parò a rivar istes a vete łirighe mirabiłi co poeti fà Biagio Marin, Virgilio Giotti, Berto Barbarani, Eugenio Ferdinando Palmieri, Ernesto Calzavara, Giacomo Noventa, Andrea Zanzotto, Gian Mario Villalta, Ivan Crico, Luciano Cecchinel e Paolo Steffan.

A difarensa del Inpero austriago, da co el Vèneto el xe sta invadesto da 'l Itaja, sta cuà ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto[no ghe xe ła fonte], che no se pol insenar a scòa e uxar par documenti, ati e mexi de comunegasion ofisiai, traverso el scorajament del so uxo anca so i mexi de comunegasion a favor del tajan. L'Itaja no ła ga mai reconosesto el vèneto cofà na łengoa, e donca no ghe dà mìa el statudo de łengoa minoridaria. Durante el periodo fasista ła represion de łe culture e de łe łengoe locai, cofà el vèneto, łe xe deventà 'ncora pì ferose.

El 13 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto el ga aprovà ła Lege Regional n. 8/2007 de "Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta" ('tutèła e valorixasion de ła łengoa e de ła cultura vèneta') che, riciamando i prinçìpi de ła "Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie" e anca sensa reconósar nisuna ufiçiałità giuridega a 'l uso del vèneto, ła dà el dirito de protesion e vałorisasion a ła łéngua veneta, daché conponente esensial de l'identità culturàl, sociàl, storega e çiviłe del Vèneto. Na Lege conpagna ła xe stà aprovà anca inte ła Region Friuli-Venesia Julia, el xorno 17 febraro 2010 (lege regional 5/2010).

Infine reçentemente a Treviso ghe xe stà serti casi 'ndove se gà deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe a i putei el vèneto a scóła, pena che i se gà resi cónto che ła łéngoa ła scuminsiava a no ésar pì masa parlada e conosesta da łe nove generasion[no ghe xe ła fonte].

Łe varianse de ła łéngua vèneta[canbia | canbia el còdaxe]

Drento de ła łéngua vèneta se pol distìnguar diverse varianse, seconda de ła xona. Vołendo far na clasifegasion, se pol catar łe seguenti varianse prinsipałi:

Oltre a ste cua, ghe xe anca altre varianti piasè picinine, parlà inte łe varie comunità de Vèneti sparse in giro par el móndo (par savèrghene piasè, varda Vèneti en Itałia e 'nte'l Mondo).

Łèsego[canbia | canbia el còdaxe]

Parołe Itałiane che łe riva dal Vèneto[canbia | canbia el còdaxe]

Łe xe tantisime łe parole itałiane pì doparà che łe deriva da 'l Vèneto o da 'l Venesian. Secondo calchedun pì del 30% de łe parołe tałiane łe deriva dal Veneto, ła coaxi totałità dei termini marinari i xe de orìxene vèneta. Se pol dire che el Itałian el deriva da 'l Toscan e da 'l Veneto. El xe par sta raxòn che i itałiani i xe boni de capire on bon toco de chel che'l dixe un che'l parla in Vèneto.

  • Arsenale, itałianixasion de arsenal: ła jera ła fabrica de łe nave gestia dal stato Veneto
  • Ballottaggio, ła vien da bałota, che ła xera na bała picinina che ła doparava par łe ełesion 'nte ła Republega de Venesia[5]
  • Cantiere, itałianixasion de cantièr, ła strutura de partensa per costruir na barca o na nave
  • Ciao: deriva dal saludo veneto s-ciavo vostro che col pasar dei secoli, prima xe deventà s-ciao e la fine ciao
  • Ditta: dal veneto dita, co el cual in tei contrati comersałi se ghe dixea a łe conpagnie comerciałi xà nomenà in precedensa (cfr. "la sopradetta", "la suddetta" etc.)
  • Giocattolo, itałianixasion de xugàtolo: ła vecia paroła itałiana l'era "balocco"
  • Imbroglio, itałianixasion de brojo, deformasion de Broło cioè orto. De drio al Pałaso dogałe ghe jera on broło indove i ndava i senadori venesiani par acordàrse prima de łe votasion: lori i "(in)Brojava" = "i se acordàva prima de votar"

Difarense del łèsego[canbia | canbia el còdaxe]

Veneto ètemo in Veneto Italian ètemo in Italiano
àmia / àmeda zia
afàre affare / faccenda
àmoło susina goccia d'oro
an ? vero? / cosa?
anco' / ancoi / ancuo / onco’ (la) hunc + hodie oggi (la) hodie
ànxoło angelo
arfiar ansimare
armełin (lt) armeninus albicocca (ar) al-barqūq
articioco o cioco (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf carciofo (osp) alcarchofa, (ar) al-qaršūf
bàgoło confusione, divertimento, chiasso
bałéngo traballante, incerto (cosa); balordo, eccentrico (pers.)
baxoto di media consistensa; mediocre (fig.)
becàr (it) beccare beccare; pungere; essere piccante
becaro / -chèr macellaio
bioto (protogerm.) *blauta-; védar anca

(m.b.ted.) blōt, (nl) bloot, (ge) bloß

puro, mero, solo..., senza aggiunte in generale
bisèrgoła / łuxèrtoła / łixarda / rixarda / marisàndola/ sbaretoła (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta lucertola (xno) lusard, (fro) lesard, (lt) lacerta
bixato/bisato (lt) bēstia, (vec) bixa anguilla
bogon / s·cióxo / bóvoło lumaca
brónbo fradicio
broar ustionare, scottare
broło orticello, piccolo frutteto
brónsa brace, carboni ardenti
bróxa brina
bruscàndoło germoglio di luppolo
bruscar potare
bruschin spazzola
buto germoglio
calìgo (lt) calìgine(m) nebbia (lt) nebula
càneva cantina
cantón (lt) cantus angolo
caréga (lt) cathedra sedia
catar trovare
ciàcołe chiacchiere
ciapàr (lt) captare prendere
cìcara / -chera tazzina
có (che) (lt) cum oppure (sl) ko cuando
copàr (it) accoppare uccidere
còtoła, còtola (lt) cotta sottana
endeguro / ligaor ramarro
gòto, bicer (lt) guttus bicchiere
insìa (lt) in+exita uscita
jarin ghiaia fine, ghiaìno
larin / fogołaro / foghèr focolare, caminetto
mustaci (el) moustaki baffi
muso asino
naransa arancia
nogara / noghera il noce
nome (che) / dome (che) / noma solo, solamente, soltanto
oben...oben o...o; o...oppure
om / on ciascuno, ognuno
pantegàna (sl) podgana ratto
pirón (el) pirouni forchetta
pocio / tocio sugo, salsa, residuo impuro di un liquido
renga aringa, ma anche colpo secco, botto
s·ciantixo scintilla; lampo, fulmine
scagno sgabello
scałon scala a pioli
scarsèła tasca
scarto-so cartoccio
sgrexénda / s·céxa scheggia
sghiràt (el) skiouros scoiattolo
sgnape (ge) Schnaps licuore
sgorlàr, scorlàr (lt) ex+crollare scuotere
signàpoła / barbastréjo / nòtoła pipistrello
snaròcio / snaròci caccola / caccole
sopa/ slota/ topa zolla
spasaòra / granadèlo scopa
supiàr, subiàr, sficiàr (lt) sub+flare fischiare
tacon toppa, rattoppo
tamixo setaccio
tardigar tardare, fare tardi, essere/fare ritardo
técia (lt) tecula pentola
téga baccello
toco pezzo, parte
tortor / piriòto / inpìria imbuto
toxo (it) tosare ragazzo
trincàr (ge) trinken tracannare
usma / usta fiuto
vanexa aiuola
vegro aiola
vèrxare aprire
vés·cia/ vìs·cioła scudiscio, verga
véxa botte
vixeła / végna vigna
sata zampa
savata ciabatta
savaton ciabattone, letteralmente chi tira la ciabatta, colui che non si impegna
suca zucca
sucòło zucchina, ma anche sinonimo di testa
sucàra pianta delle zucchine

Convension de scritura[canbia | canbia el còdaxe]

No ghe xe na soła magnera de scrivar in łengua veneta, come se poł vedare inteła pajina grafie venete.

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. https://www.ethnologue.com/language/vec
  2. https://www.ethnologue.com/language/vec
  3. https://glottolog.org/resource/languoid/id/vene1258
  4. http://www.academiabonacreansa.eu/la-lingua-veneta/
  5. Disionario de ła łéngua vèneta de Brunelli.

Vara anca[canbia | canbia el còdaxe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Łigamenti foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Controło de autoritàGND (DE4187484-5 · NDL (ENJA00560589
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Łéngua_vèneta&oldid=902053"