Wikipedia:Savéito che

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search

Ła rubrica Ło savéito che... ła tien tuti i articołi che i utenti deła Wikipedia Vèneta i ritien particołarmente interesanti e curióxi. No ghe xe łimiti particołari a queło che se pol metar qua drento: se pol segnałar voci su qualunque argomento (sienza, cultura, storia, arte, giografia, cinema, musega, tiatro, literatura, religion, ecc.); ghe vegnarà data però ła precedenza ai articołi che riguarda in qualche maniera el Vèneto e łe altre zone venetofone (Trentin, Venessia Julia, ecc.). Prexenpio se pol inserir articołi de paexi e locałità del Veneto, personagi famoxi łigà al Veneto, piati tipici veneti e via discorendo.

Tuti i utenti i pol segnałar i articołi che secondo łori i merita. Atualmente ghe xe 18 articołi, che i vien publicà uno ogni dì, a rotassion, in te ła sezion Ło savéito che... deła Pàxena prinsipałe.

No xe obligatorio che ła voxe ła gavia anca un'imagine, anca parché in teła paxena prinsipałe no ghe xe tanto posto.

Come se fa par zontar un articoło[canbia el còdexe]

  • Se cata fora na voxe interesante;
  • Se copia tri-quatro fraxi che riasume l'argomento (tipicamente el scominsio de l'articoło);
  • Se incoła ste fraxi qua soto, seguendo l'exenpio deła prima voxe.

Voxe inserìe[canbia el còdexe]

Modifica[canbia el còdexe]

El Monte Carega, o pi semplicemente el Carega, el xe un acròcoro postà fra el Veneto, provincia de Vicensa, e el Trentin. El xe subito sora i Lesini, in provincia de Verona, e el fa parte dełe Picołe Dołomiti (Prealpi Venete). El monte pi alto de tuto el grupo xe Sima Carega, 2259 metri. Durante ła Prima Guera Mondiałe el grupo el xe sta teatro de conbatimenti fra l'esercito deł'Austria e queło deł'Italia.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

El xe considerà el pare de el microchip, che el ga inventà inte i ani setanta.

Grassie a eło ghe xe i conputer moderni: el so procesor 4004 el xe stà soło che el scumissio de ła rivolussion targà Intel. El gà fato sta scoverta inte ła Merica, ndo che el ga laorà on mucio de ani. Pò el xe stà premià da la Comision Eoropea e el ga diverse lauree Ad Honorem pa èsar on pioniere de l'informadega.

Dopo na esperiensa rento ła Intel, Faggin el gà creà na axienda a so mixura, ła Zilog.

Lexi ła voxe...

Modifica[canbia el còdexe]

Spritz Aperol.jpg

El spris o spritz el xe na tipica bevanda che se pol degustar in Veneto. El nase a Venexia a metà '800 durante el dominio Austriaco; i miłitari austriaci no i gera boni de bevar el vin lisio (abituai come che i gera coła bira) quindi no esèndoghe bira i tagiava el vin co l'aqua. Da qui nase el primo Spris composto da Aqua e Vin.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

OrtoBotPadova acquatiche.jpg

L'Orto Botanico de Padoa el xe stà fondà 'ntel 1545 e el xe l'orto botanico piesè antico ancora existente al mondo. El gà atualmente na superfice de vintidumila metri quadri e el contien piesè de siemila piante de tuti i tipi. Dal 1997 el xe stà meso 'nte ła lista dei Patrimoni de l'umanità da l'UNESCO.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Al dì de ancó, sirca ła metà dei Vèneti (intexi in senso largo, cioè "zente che parla ła lengoa veneta") ła se cata in Itałia in queło che xera el vecio "stato da tera" deła Republica Vèneta, ma anca in Trentin e Friułi-Venesia Julia, neła zona tra Pordenon e Trieste. L'altra metà che resta ła xe distribuìa tra Istria, Dalmazia, Romania (Tulcea), Braxil (Stati de Rio Grande do Sul e Santa Catarina) e Mèsico (ła çità de Chipilo).

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

A l'epoca de ła Serenìsima Republica, el Cao de ano, invese che al 1° de genaro come previsto dal całendario giulian e dopo da queło gregorian, el cascava el 1° de marso. Sta tradision par che ła vegna da l'antico całendario che doparava i Romani prima de Giulio Cesare, che el faxéa scominsiar l'ano dal méxe de marso (e difati in sta maniera i mesi de setenbre, otobre, novenbre e diçenbre i vien a èsar efetivamente i méxi numaro sete, oto, nove e diexe come dixe el nome).

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

CoA fam ITA della scala.png

Alberto I Canfrancesco de la Scala deto Cangrande I (Verona, 9 de marso 1291Treviso, 22 de lujo 1329) l'è sta uno de i piassè brai Siori de Verona. El s'à meso presto a la testa dell'esercito de Verona e el ga conquistà in pochi ani Vicenza, Treviso, Feltre, Padova, Mantova, Brescia. A lu se deve monumenti de rara beleza a Verona. El Poeta Dante Alighieri l'è stà so ospite par tri ani, quando el finia de scrivar la Divina Comedia.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

El bacałà ała visentina el xe el piato "naxional" de Vicensa. Tanto par scominsiar, nol xe el baccalà talian, che el xe el pese Gadus morhua soto sale, ma el steso pese sicà al vento: un stocafiso. La tradixion ła vol che nel 1432 el capitan venexian Piero Querini el gabia fato naufragio su l'isola de Rost, in te le Lofoten, in Norvegia. Da lì el gavaria porta so in Veneto sto stocafiso, che xera, tra l'altro, un magnar economego, pien de proteine e che se podeva conservar par tanto tempo.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Chipilo ła xe na çità picenina che ła se cata a 12 km al Sud de ła çità de Puebla, in Mèsico. La xe a 2150 metri sora el nivèo del mar. El so nome ofixial el xe Chipilo de Francisco Javier Mina. El nome par quełi originari de Chipilo el xe chipilegni. Ła xe stà fondà el 2 de otobre de 1882 da imigranti vèneti provenienti de l'area pedemontana. Na majoransa i vien da Segusino (Trevixo).

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Il Vajo Stretto all'inizio.jpg

El vajo el xe un canałon pitosto streto e ripido che el se rampega su in meso ai muri de rocia e ai sgrebani. Sto termine el vien dal latin vallis e el vien doparà specie sułe Picołe Dołomiti e sui Lesini, dai Visentini e dai Veronesi. A difarensa del voro, el vajo el xe na via bastansa comoda par andar su e rivar in quota.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Montenegro-kotor03.jpg

Càtaro (en montenegrin e croato: Kotor) ła xé na çittà de ła republica del Montenegro, situà su ła costa adriatica e cavedal del'omonima municipałità. La vècia çità marìtima de Càtaro, çircondà da n'inponente sinta muraria, ła xé ancora ben conservà e ła xé encluxa 'nte ła lista dei patrimoni del'umanità protèti dal'Unesco. Dal 1420 al 1797 Càtaro e ła region çircostante ła xé apartenua a ła Republica de Venesia e l'influensa vèneta ła xé ancor deso vixibiłe 'ntel'architetura de ła çità.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Ła połenta xe un magnar tipico del Veneto e de tuto el Nord Italia, ma ła fa parte anca deła cuxina popołar in Croazia, Austria, Svizzera, Slovenia, Serbia, Macedonia, Bulgaria, Romania e Moldavia. Se trata de un paston de farina de formenton, aqua e sałe, fato bòjere in un całiero (mejo se de rame) misciando drio fila par 3 quarti d'ora (par 6 persone, do litri e meso de aqua, 4 eti e meso de farina). Finia de cuxinar, ła połenta se versa sul panaro e dopo ła vien tajà coło spago o coł corteło.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Roberto Baggio (Caldogno, Vicensa, 18 de febraro 1967) el xè stà un zugador de bałon fra i pì forti de tuti i tenpi. El gà scominsià a zugar a bałon in Serie C1 col Vicensa a sedaxe ani, dopo el xè pasà ała Fiorentina dove el gà esordìo in Serie A rivando a zugar anca in nasionałe. Nel 1993 el gà vinto el Bałon de oro.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Caffè Pedrocchi.JPG

El Cafè Pedrocchi el xé uno dei pì grandi e famoxi cafè del mondo. El xé situà nel pieno çentro de Padoa, en via VIII Febbraio n° 15. Proxetà dal'architéto Jappelli, el Cafè xé noto anca col nome de "Cafè Sensa Porte" parché ai tenpi d'oro, fin al'avento de ła Prima Guera Mondial el jèra verto jorno e note.

Lexi ła voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Flag of the Republic of Venice 1848-49.gif

Ła Republica de San Marco ła xera un stato meso in pié a Venesia a sèvito de l'insuresion deła çità contro el goerno austriaco el 17 de marso 1848. Proclamà el 22 de marso da i do patrioti Daniele Manin e Nicolò Tommaseo, la Republica, che ła se riciamaa zà nel nome a ła vecia Republica Veneta, ła xe durà póco, e Venesia ła xe stà ciapà da novo da l'exercito asburgico el 24 de agosto 1849, dopo na eroica rexistensa che xe 'ndà vanti par ben 17 mexi.

Lexi la voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

El fòntego dei Turchi a Venexia sul Canal Grande

Co la parola fòntego se intendea nel Medioevo un edificio belo grando, che nei vari porti de mar del bazin del Mediteraneo el ghe vegnea concesso ai marcanti de un stato foresto e che el servea come magazin e come botega par véndar la mercanzia.

Lexi la voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Interior of Teatro Olimpico (Vicenza)- Scaenae frons close-up - La porta regia.jpg

El Teatro Olimpico de Vicensa el xe un teatro progetà da l'architeto rinasimentale Andrea Palladio nel 1580, e inaugurà el 3 marzo 1585, dopo la costruzion de le famose scene fisse da parte de Vincenzo Scamozzi. El xe ritegnù in genere el primo esenpio de teatro stabile al cuerto de l'epoca moderna.

Lexi la voxe...


Modifica[canbia el còdexe]

Belzoni vestìo a la maniera araba

Giovanni Battista Belzoni el xe sta un esplorador veneto e pioniere de l'archiologia. El xe ritegnudo uno dei primi egitologi, e el ga fato un mucio de scoperte archiologiche portando a la luce un saco de reperti de l'Antico Egito.

Lexi la voxe...


Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/19

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/20

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/21

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/22

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/23

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/24

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/25

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/26

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/27

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/28

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/29

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/30

Zonta[canbia el còdexe]

Modèl:PàxenaPrinzsipałe/SavéitoChe/31