Sociałismo

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Da tradure
Sta pajina o sexion de pułitega ła xè sta parsialmente tradota da ła łengua itałiana
Te pui contribuir finendo ła tradusion o doparando altre fonti. Nó sta doparar programi de tradusion automatega. Dopara Tradoto da có te ghe finio.
Se inte ła pajina de modifega te cati del testo sconto, controła che el sia ajornà servendote dei cołegamenti a łe «altre łengue» en fondo a ła cołona de sinistra.
No babelfish.svg


Parte dełe serie połiteghe sol
Sociałismo
Red flag waving transparent.png

Atuałi

Comunismo
Sociałismo democratego
Sociałismo libertario
Sociałismo rivołusionario
Socialdemocrasia

Influense

Anarchia
Marxismo
Internasionałismo
Sindacato
Utiłitarismo
Sociałismo utopico

Idee

Lota de clase
Democrasia
Uguałitarismo
Rivołusion prołetaria
Giustisia sociałe

Varie

Partito Sociałista
Storia del sociałismo
Łista de sociałisti
Criteghe al sociałismo

Organisasion

Asociasion internasionałe dei laoradori
Seconda Internasionałe
Internasionałe Sociałista

'
]

El sociałismo el xe on anpio conpleso de ideołoxìe e orientamenti połiteghi che el conprende i movimenti e łe dutrine che łe tende a 'na trasformasion deła società bona de reałisare ł'uguajansa de tuti i sitadini sol piano economico e sociałe, oltre che giuridico.

Orixinariamente tute łe dutrine e movimenti sociałisti i vołeva reałisar i obietivi atraverso el superamento dełe clasi sociałi e ła sopresion, totałe o parsiałe, deła proprietà privata dei mesi de produsion e de scanbio; co' ła rivołusion bolsievega (1917) e ła costitusion deła Tersa internasionałe (1919) ł'ała rivołusionaria del sociałismo el se ga distacà organisandose 'nte i partiti comunisti, mentre i partiti sociałisti, ormai orientài in senso riformista e inserìi 'nte i sistemi democratego - borghexi dei diversi paexi, par ło pì i ga ciapà gradualmente łe distanse dal marxismo e i ga recuperà łe istanse łiberałi de ł'utopismo sociałista pre-marxista.

Introdusion general[canbia | canbia sorxente]

El sociałismo ła xe 'na corente de pensiero łigà ai movimenti połiteghi che a partir dal XIX secoło i ga łotà par modificar ła vita social e economica dełe clasi pì poarete e in particołar del prołetariato.

El movimento operaio da cui a xe scaturìo el sociałismo el ga meso par ła prima volta el problema deła giustisia sociałe e de ł'uguajansa economica al sentro de ł'agenda połitega. El ga trasformà radicalmente łe forme deła połitega organizandose in partiti de masa e sercando de coordinare ła propria atività połitega a niveło internasional.

El sociałismo el se ga oposto ai scuminsi al liberałismo clasico domandando invese ła nasionałizasion o ła sociałizasion de tute o parte dełe atività economiche e dei mezi de produsion. El contesta ł'idea dełe neutrałità dełe istitusion statałi rispeto ała łota de clase e el se bate par on mutamento del ruoło deło Stato o, adiritura, 'nte ła version de Karl Marx e riprexa da ł'anarchismo, par ła so ełiminasion.

Sol piano internasional el movimento sociałista el nàse come on movimento pacifista e favorevołe a ł'autodeterminasion dei popołi, contraponendose al nasionałismo e a ł'inperiałismo. 'Nte ła prasi tutavia pareci partiti sociałisti o corenti de questi i finise par abandonar el pacifismo e ł'internasionałismo, apoxando łe inprese bełiche dei so paexi con motivasioni patrioteghe. Sto voltafacia el ga provocà in pareci paexi połemiche e scision.

Partiti e movimenti estremamente diversi fra de luri i se ga definìi sociałisti: pareci de questi i sopravive ancor inquò e i forma una dełe pì inportanti corenti połiteghe in Eoropa, nonché ła prinsipal conponente deła sanca eoropea. El movimento sociałista el ga conosesto parece scision, acuse reciproche de aver tradìo i ideałi orixinari, etc. etc. Ła scision pì inportante ła xe probabilmente queła fata a ł'indoman deła Rivołusion de Otobre, che ła ga visto 'na larga feta deła sanca dei partiti sociałisti stacarse e scegliare ła denominasion comunista, zà doparà prima da teoreghi sociałisti come Karl Marx.

Łe orixeni: el Sociałismo Utopistico[canbia | canbia sorxente]

Louis Auguste Blanqui

I movimenti de ł'otosento i deriva dałe lotte rivołusionarie republicane, in particołar da ł'esperiensa deła rivołusion fransexe col movimento dei Montagnardi e dei Sancułoti, e dałe rivolte contadine che dal Medioevo łe se ripeteva siclicamente contro ł'aristocrasia teriera; talvolta ste rivolte łe ciapava conotati rełigiosi che i 'ndava fora 'nte ł'egałitarismo e 'nte ła comunion dei beni de produsione. 'Ntel XIX secoło a se ga avudo el sociałismo de Robert Owen in Inghiltera, mentre in Fransa on'influensa sui primi movimenti ła ga avuda anca el Sansimonismo, 'na corente pułitego-rełjosa che ła propagandava el paçifismo e ła comunion dei beni inte 'na società che ła gavarìa dà a ogni individuo el roło a łù pì congeniałe. 'Nte ło steso fiłon a se ga inserìo Auguste Blanqui.

I primi movimenti i xe sta definìi sociałismo utopistego e i ga messo łe baxi deła ideołogia sociałista, individuando i scopi e proponendo on modeło vołontario de vita sociałe comune.

A no xe da trascurar ła corispondensa tra el sociałismo orixinario e ł'iłuminismo, sia in raporto ai aspeti esteriori che i mete insieme łe do dotrine 'nte i trati unifiganti deła łota a ł'oscurantismo e par ł'emancipasion de ł'umanità, sia in rełasion ałe corispondense de alcune figure ciave in tuti du i contesti, come Filippo Buonarroti e Adam Weishaupt.

El Sociałismo Sientifego e łe so derivasion[canbia | canbia sorxente]

El termine sociałismo sientifego el xe sta conià da Karl Marx par indicare ła so vixion del sociałismo, iłustrada 'nte łe so opare sora ła società, ła storia e ł'economia. In opoxision al sociałismo utopista Marx el ritegneva che el modo de agir del movimento operaio el dovese esare ispirà da 'na rigoroxa anałixi.

A Marx a ghe se deve ła nosion de łota de clase, iłustrada 'ntel Manifesto del Partito Comunista. Marx el se propone inte łe so opare de dimostrare come el capitałismo, gestìo dała borghexia el oprimese el proletariato (laoradori industriałi) 'nte ła faxe storega in cui el scriveva. 'Nte ł'opara Das Kapital (El Cavedal), Karl Marx ł'anałisa come i capitałisti i conprase forsa laoro dai laoradori otegnendo el dirito de rivendare el risultato de ł'atività produtiva otegnendo cusì profito; questo, secondo Marx, el porta a 'na insostenibiłe distribusion deła richesa.

Par Marx a era soło question de tenpo: łe clasi łaoradore de tuto el mondo, ciapà cosiensa dei so comuni obietivi, łe se sarìa unìe par rovesare el sistema capitałista che łe oprimeva. I ło considerava on risultato posibiłe de on proceso storego in ato.

Dałe rovine del capitałismo a sarìa nata, dopo on periodo de transision (ditatura del prołetariato) in cui ło Stato el gavaria controłà i mesi de produsion, 'na società in cui ła proprietà ła sarìa pasada ała società stessa intel so conpleso (ło Stato el gera destinà a disolvarse). Ła proprietà privata ła sarìa sta łimitada ai efeti personałi. Ła conseguensa deła proprietà cołetiva dei mesi de produsion ła sarìa sta, inte ł'otica de Marx, ła fine deła divixion deła società in classi sociałi e, de conseguensa, ła fine del sfrutamento e ła piena reałizasion de ł'individuo. Ł'ateismo, carateristega del sociałismo marxista, ła gera 'na conseguensa łogica del materiałismo diałetico che el marxismo el adotava come metodo.

Łe idee de Marx łe xe sta sviłupae in parece diresion diverse: alcuni pensadori i ciapa da Marx soło el metodo de anałixi deła società, mentre el movimento sociałista che el gera drio nasare el ne condivide con entusiasmo ła parte rivołusionaria, metendo in secondo piano el pensiero dei sociałisti non marxisti come ł'anarchico Mikhail Bakunin, el sociałista libertario Pierre-Joseph Proudhon (che Marx el ga definìo sociałista conservador o borghexe [da Manifesto del Partito Comunista]) e i altri "sociałisti utopeghi" zà sitai.

A xe sta intel segno de Marx che a xe sta creà ła Prima Internasional Sociałista (o Asociasion internasional dei łaoradori), ł'organizasion che ła ragrupava i movimenti sociałisti de tuta Eoropa.

El "Revixionismo"[canbia | canbia sorxente]

Eduard Bernstein

A xe sta ciamada revixionista ła corente moderada e riformista del marxismo che ła xe nata intorno ała fine del XIX secoło, orixinada da ł'oservasion che el conportamento de ł'economia capitałistega no 'l pareva corispondare ałe previxion del marxismo.

Dopo ła depresion dei ultimi dexeni del XIX secoło infati, a gera tacà on novo periodo de prosperità che el pareva riabiłitar el łibaro comercio e ła fiducia intel capitałismo e par questo ła conponente moderada del sociałismo (che a ł'epoca ła vegneva ciamada indifarentemente sociałismo democratego o socialdemocrasia) ła ga ełaborà ła "teoria revixionista", che in pratega ła gheva come obietivo queło de abandonar el marxismo par arivar ała quaxi conpleta acetasion de ł'economia de marcà. Da ałora quełi ca ga acetà el revixionismo e proseguio so ła via del capitałismo par far "riforme" inte ł'intarese dei laoradori i xe sta indifarentemente ciamai "sociałisti democrateghi" o "socialdemocrateghi" . Quei ca invese i gera contro el revixionismo e ła via riformista i gera i "sociałisti marxisti" e i "comunisti o socialrivolusionari" (insieme chiamai xenericamente "masimałisti"). Il major esponente del revixionismo el xe sta el todesco Eduard Bernstein (1850- 1932).

El Sociałismo democratego[canbia | canbia sorxente]

A se definise socialdemocrasia cheł insieme de movimenti sociałisti che i ga acetà el conceto de economia de marcà, de proprietà privata e el movarse drento łe istitusion łiberałi.

El Sociałismo "bianco"[canbia | canbia sorxente]

Ła prospetiva de on “sociałismo bianco” struturalmente e culturalmente democratego, łibertario e sołidałe el ga animà sol piano storego e indicà sol piano stratexego 'na via de incontro tra ła socialdemocrasia e el riformismo catołico deła cusidita “sinistra cristiana”, zà prima del fałimento del sociałismo “reałe” e de ł’exaurimento “individuałistego” deła socialdemocrasia. El sociałismo a niveło de fondamento e de prospetiva nol pol esare plurałe come arivo ma soło come percorso e itinerario storego e culturałe.

Varda anca[canbia | canbia sorxente]

Altri projeti[canbia | canbia sorxente]


Łigadure foreste[canbia | canbia sorxente]