Comunità autonoma dei Paexi Baschi

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Comunità Autonoma de i Paexi Baschi
(EU) Euskal Autonomia Erkidegoa
comunidà autonoma
Comunità Autonoma de i Paexi Baschi – Stema Comunità Autonoma de i Paexi Baschi – Bandiera
Dati aministrativi
Stato Flag of Spain.svg Spagna
Cavedal Vitoria-Gasteiz
Presidente Patxi López (PSOE) dal 2009
Lengue ufisiałi spagnoło, basco
Data de istitusion 25 de otobre 1979
Teritorio
Coordinae
de ła Cavedal
42°50′49″N 2°40′19″W / 42.847, -2.672Coordinate: 42°50′49″N 2°40′19″W / 42.847, -2.672
Superfise 7 234 km²
Abitanti 2 157 112 (2008)
Densità 298,19 ab./km²
Province 3
Comuni 0
Altre informasion
Fuxo orario UTC+1
ISO 3166-2 PV
Nome abitanti baschi
Raprexentansa parlamentare 19 congresisti, 15 senadori
Locałixasion

Comunità Autonoma de i Paexi Baschi – locałixasion

Sito istitusionałe


Paexaio dei Paexi Baschi

I Paexi Baschi o Euskadi i'è na comunidà autonome spagnoła, situà in te ła parte setentrionałe de ła penixoła iberica. I cofina a nord con el golfo de Bizkaia e ła Francia (in te ło specifico con i Paexi Baschi francexi), a sud con La Rioja e ła Castiglia e Leon, a ovest con ła Cantabria e a est con ła Navara.

I Paexi Baschi i'è costituii da tre provinçe (denominè ternitori storici in te l'ordinamento autonomo) e 253 comuni:

  • Araba (Àlava) con 51 comuni e capitałe Gasteiz (Vitoria), par un total de 299 957 abitanti
  • Bizkaia (Vizcaya) con 114 comuni e capitałe Bilbo (Bilbao), par un total de 1 136 181 abitanti
  • Gipuzkoa (Guipúzcoa) con 88 comuni e capitałe Donostia (San Sebastián) par un total de 688 708 abitanti
Ła Comunità Autonoma Basca (in lila) a l'interno de ła nasion basca (Euskal Herria). In giało el Paexe Basco francexe e in verde ła Navara.

In tel pasà, łe provinçe che conpone i atuałi Paexi Baschi i era conosue in spagnoło anca come Provincias Vascas, Provincias Exentas (fin al 1841), Provincias Vascongadas, o senplicemente, Vascongadas. Al dì d'ancó, ła denominasion Comunità Autonoma Basca (CAV) l'è uxà con frequensa, specialmente in te ła stesa comunità autonoma e in Navara, visto che łe denominasioni Euskadi e Paexi Baschi i'è stè uxè, anca storicamente[1][2] (da ła so creasion con ła grafia Euzkadi in te l'Otosento ła prima, e prima del 1897 ła seconda) [3] [4], par intendar un conseto difarente da quel de ła comunità autonoma, cioè quel de Vasconia o Euskal Herria.

Anca ła Navara la ga dirito a integrarse in tei Paexi Baschi, in tel caxo che la decida la so incorporasion in acordo con quanto stabilio da ła quarta dispoxision tranxitoria de ła Costitusion spagnoła e in seguito regołamentà da ła leje del meioramento del regime foral de ła Navara, anca se no l'à mai exercità sto dirito. Łe rełasioni tra łe do comunità i'è stè molto varie da ła Tranxision spagnoła.

Ła Comunità autonoma basca la ga n'estension totałe de 7 234 km² e na popołasion de 2.133.684 abitanti (Instituto Nacional de Estadística de España 2006), con na densità de popołasion de 295,0 ab/km². La so capitałe l'è Vitoria - Gasteiz in Alava (in basco Araba), ndoe ghè el Parlamento e ła sede del Governo basco.

I Paexi Baschi i ga anca un so ino oficiałe, l' Eusko Abendaren Ereserkia (in basco ino de ła Patria basca) e un giorno de festa oficiałe, l' Aberri Eguna, giorno de ła Patria Basca, sełebrà ła domínica de Pasqua.


Denominasioni[canbia | canbia sorxente]

I termini Euskadi e País Vasco (in te ła version basca del Statuto de autonomia, Euskadi e Euskal Herria) i'è ła denominasion oficiałe de ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi.

El tema de ła nomenclatura l'è stà molto dibatuo, in quanto i nomi Euskadi e Euskal Herria i s'à utiłixà tradisionalmente par dexignar na rejon più estexa de queła de łe tre provinçe. El 18 de luio del 2003, ł' Euskaltzaindia, ła Reałe Academiade de ła Łéngoa Basca, l'à aprovà un documento ndoe la espone ła so poxision sora el coreto uxo de ła paroła Euskal Herria, "teritorio con carateristiche culturałi ben definie, che va al de là de łe frontiere połitico-aministrative e de łe difarense storiche"[1].


Geografía[canbia | canbia sorxente]

Ła so orografía l'è prinsipalmente montagnoxa, modeła dai Monti Baschi e da ła inponente Sierra Cantabria a sud, con el Toloño come altitudine masima. El punto piasè alto dei Paexi Baschi l'è el monte Gorbea.

In tei Paexi Baschi se pol distinguar a grandi łinee quatro xone climatiche: el versante atlantico a nord, na xona de clima subatlantico (Vałi osidentałi e pianura de Araba), na xona de clima submediteraneo e, l'estremo sud, ndo se pasa a un clima con istà ciaramente seche e calde de tipo continentałe.

Sta rejon l'à partecipà al Programa Mondiałe de Vałutasion de łe Risorse Idriche (WWAP) de l' UNESCO, [2] [3] che l'à previsto l'atresamento de più de 30 sentri de informasion che i'è servii par ełaborar un raporto sora ła situasion atuałe de ła rejon. [4]


Storia[canbia | canbia sorxente]

I storici romani i aferma che el teritorio basco l'era abità xa dai tenpi preromani da diverse tribù de cui no i capea ła łéngoa. Ła distribusion rejonałe de ste tribù la varia da storico a storico. In ogni caxo se aceta ła teoria secondo ła qual i baschi i'è quel che resta de i abitanti del Pałeołitico de l'Europa osidentałe, in particołar dei abitanti de ła rejon francocantabrica. Ghè próve in bixogno par afermar che i parlava na forma primitiva de l'atuałe basco, el protobasco.

Durante l'Alto medioevo i teritori tra l'Ebro e ła Garona i era conosui come Vasconia e i vien unifichè par un periodo soto i duchi de Vasconia. Dopo l'invaxion dei Musulmani de ła penixoła iberica e l'espansion francexa soto Carlo Magno, el teritorio el se framenta. In tel IX secoło el regno de Panplona el diventa el major Stato del teritorio. L'è soto Sancho el Grando che el regno de Panplona el ragiunge ła so masima estension; dopo ła so morte in tel 1035, parò, i so fioi, no respetando el testamento che el lasava el regno in te łe mane del primogenito, e dopo tante łote, i divide el teritorio, łasando el posto in tel XII secoło a na nova strutura połitica formà dai regni de Navara, Aragona e Castiglia. Durante l'Alto medioevo, ła Bizkaia la se unise vołontariamente al Regno de Castiglia.

In tel 1200, el regno de Navara el perde i atuałi teritori de Alava, Gipuzkoa e del Durangexato, che i vien anesi dal monarca castiglian. Dunque, ła Navara, privà dei altri teritori peninsułari dei Paexi Baschi, la orienta ła so połitica d'espanision verso nord e est, verso i teritori de confin con l'Aragona e ła Francia. Ła Navara la vien pò in seguito anesa parsialmente al regno de Castiglia durante i secołi XI e XII e quaxi totalmente in tel 1512 e 1521. El resto dei teritori del nord i vien anesi da ła Francia. Łe tre provinçe de l' atuałe Paexe Basco le s'era xa unie vołontariamente al regno de Castiglia e le dona el so suporto durante l'integrasion de ła Navara al regno de Castiglia.

Basque country map.png

Ła Navara, ła Gipuzkoa e ła Bizkaia le conserva i so fueri fin al XIX secoło, quando i vien parsialmente sopresi da Antonio Canova del Castiglio, a seguito de ła sconfita carlina. Durante el franchixmo soło ła Navara e l'Alava i conserva parte de i so antichi fueri, mentre i vien abolii in te łe altre do provinçe con el decreto del 23 giugno 1937, in quanto considerè «traditori» par no aver suportà ła rivolta; insieme con i fueri vien sopreso anca el primo Statuto de Autonomia basco. Sto decreto el vien parsialmente modificà el 6 giugno 1968, soprimendo i paragrafi ofensivi par ła Gipuzkoa e ła Bizkaia, ma conservando i altri articołi. El vien finalmente abrogà el 30 otobre 1976.

Atualmente, dopo l'aprovasion del Statuto de Autonomia dei Paexi Baschi, in tel 1979 Euskadi la s'à costituio come comunità autonoma e l'à asorbio i diriti forałi dei tri teritori storici che le forma. L'altra provinça spagnoła parlante basco, ła Navara, no l'è stà unia a łe altre, ma la forma na comunità forałe indipendente.

Demografia[canbia | canbia sorxente]

Comuni più popołè
(2006)[5]
Poxision Comune Popołasion
Bilbo 354.145
Gasteiz 227.568
Donostia 183.308
Barakaldo 95.640
Getxo 82.327
Irun 60.261
Portugalete 49.118
Santurtzi 47.320
Basauri 45.085
10ª Errenteria 37.853

El fato de esar uno dei posti da ndoe è partia ła rivołusion industriałe in Spagna, l'è stà cauxa de na ełevata cresita de ła popołasion da ła metà de l'Otosento fin a l'inisio de i ani '70, esendo meta de numaroxi imigranti che rivava da łe altre rejoni de ła Spagna. Tutavia, ła fine del protessionixmo, ła crixi industriałe, l'instabiłità połitica e ła diminusion de ła natałità i a fato si che i Paexi Baschi i retrocedese demograficamente e i diventase na rejon con cresita negativa a partir da ła Tranxision. Cosita, mentre in tel periodo 1981.2006 ła popołasion spagnoła la cresea de un 18,46%, i Paexi Baschi i prexentava na recesion demografica del 0,05%. Ła provinçia de Araba, queła che è cresù manco in termini demografici durante ła rivołusion industriałe, l'è l'unica che no 'à mia perso popołasion dai ani '70, mentre queła che 'à perso piasè l'è ła Bizkaia, che l'è anca stà queła che era cresù piasè a l'epoca.

Secondo el censimento de l'INE del 2006, i Paexi Baschi i anovera un 4,01% de foresti, che 'l raprexenta una de łe parsentuałi più base de ła Spagna e l' costituise manco de ła metà de ła media nasionałe (9,27%) [6]. Tra sti qua, predomina i sudamericani, i marochini, i rumeni e i portoghexi.

Evołusion demográfica dei Paexi Baschi e
parsentuałe rispeto al totałe nasionałe [7]
1857 1900 1910 1920 1930 1940 1950
Popołasion 413.470 603.596 673.788 766.775 891.710 955.764 1.061.240
Parsentuałe 2,67% 3,24% 3,37% 3,58% 3,77% 3,67% 3,77%
1960 1970 1981 1991 1996 2001 2006
Popołasion 1.371.654 1.878.636 2.134.763 2.109.009 2.098.055 2.101.478 2.133.684
Parsentuałe 4,49% 5,53% 5,66% 5,35% 5,29% 5,11% 4,77%


Economia[canbia | canbia sorxente]

Nonostante ła so estension rełativamente łimità, i Paexi Baschi i concentra un gran vołume de industrie e i'è una de łe rejoni piasè riche de ła Spagna, con el so 117,1% de PIL pro capite rispeto a ła media europea (dati Eustat, ano 2002). A metà dei ani Otanta, in piena crixi economica, se produxe ła riconversion industriałe e ła reindustriałixasion, che la porta a na significativa recesion e, ormai recuperà da sta situasion da ani, l'è al dì d'ancó una de łe rejoni piasè xviłupè de ła Spagna e secondo un studio de l'Istitudo Basco de Statistica, con un Indice de Xviłupo Umano nel 2004 tra i più alti al mondo seguendo i criteri de l'ONU.

L'industria basca la gode de na tradision sentenaria che la g'à parmeso de esar conpetitiva e de partecipar ai mercati foresti. Nonstante ciò l'è el setor tersiario queło che al dì d'ancó l'asorbe ła majoransa de ła popołasion ativa (el 64%).

A ła tradisionałe forsa del setor finansiario basco (ła Borsa de Bilbao l'è un ciaro exenpio), se xonta ła modernixasion del comerçio, tra cui spica l'organixasion de ła Fiera internesionałe de Bilbao, el rapido xviłupo dei servisi avansè a łe inprexe e l' auge del turixmo.[8] Ła distribusion del PIL basco l'è: 1,01% al setor primario, 29,27% a l'industria, 8,91% a łe costrusioni e 60,80% ai servisi.[9] El PIL basco el raprexenta el 6,2% del PIL spagnoło, mentre ła popołasion basca la raprexenta el 4,9% del totałe del Stato; łe esportasioni basche le raprexenta el 9,2% del totałe e łe inportasioni el 6,3%.[9]

Sentro Finansiario de Bilbao

El taso de dixocupasion al 2006 el toca el 4,1% co na tentensa disendente dal 1999, e 'l se cata drento el parametro medio de l'Union Europea.[8]Ła cresita anuałe del PIL in tel 2006 l'è stà superior del 4,2% a ła media del Stato del 3,5%.[9]

A difarensa de łe altre comunità del Stato spagnoło, i Paexi Baschi i ga na propia finansa atraverso ła qual i riscuote łe inposte al posto del Stato. De quel che i riscuote, i Paexi Baschi i paga al Stato un inporto par i servisi che el Stato el reałixa in tel teritorio basco.[9]


Łéngoe[canbia | canbia sorxente]

In tei Paexi Baschi se parla da secołi do łéngoe distinte: el castiglian e 'l basco, łéngoa originaria de ła rejon. El basco, a difarensa de łe altre łéngoe iberiche moderne, no'l deriva mia dal łatin, né l'apartien a ła famea indoeuropea. In tel 2001, un 49,6% de ła popołasion l'era monołengoe spagnoła, un 32,3% biłengoe e un 18,2% biłengoe pasivo (la capea el basco ma la le parlava con dificoltà)[10]. Ste parsentuałi le varia da un teritorio storico a l'altro, esendo ła Gipuzkoa ła provinça ndoe se parla piasè basco e l'Araba queła ndo el se parla manco.


Połitica e governo[canbia | canbia sorxente]

El Statuto de Autonomia e i poteri dei Paexi Baschi[canbia | canbia sorxente]

Sede del Parlamento Basco

I Paexi Baschi i diventa comunità autonoma con l'aprovasion del Statuto de Autonomia del 1979. Sto statuto el se distingue da ła majoransa dei statuti de łe autonomie spagnołe no in tel nome de łe conpetense trasferie o trasferibiłi, ma in tel fato che l'autonomia basca la se fonda su i storici fueri, riconosui in te ła Costitusion spagnoła. Cosita, i Paexi Baschi, oltre a otegner łe conpetense sora l'educasion, i ga un procedimento de finansiamento escluxivo baxà su l'atuałixasion e ła contenporixasion dei acordi economici stabilii dopo l'abołision dei fueri in tel 1876 e che i se conservava in Alaba e Navara, ma no in Gipuzkoa e Bizkaia, abolii dal regime franchista a ła fine de ła Goera Civil. El statuto el parmete anca na połisia propia.

I poteri dei Paexi Baschi i se exercita par mexo del Parlamento, del Governo e del so Presidente:

  • El Parlamento Basco l'è l'organo che exercita ła potestà łegixłativa dei Paexi Baschi. L'è conposto da 75 deputati, e par dispoxision statuaria ogni teritorio storico el costituise na circoscrision ełetorałe che elexe el steso numaro de raprexentanti (25). I raprexentanti i'è ełeti atraverso el metodo proporsionałe e i dura in carica quatro ani.
  • El Governo Basco l'è l'organo ofisiałe che ostenta łe funsioni executive e aministrative dei Paexi Baschi. L'è conposto de un presidente e da dei consiglieri.
  • El Presidente dei Governo Basco o Lehendakari l'è el capo de l'executivo. El dirige i consiglieri del governo e ła so asion. El raprexenta, inoltre, ła più alta carica dei Paexi Baschi. L'è dexignà dal parlamento e nominà dal re de Spagna.

La opsion połitica majoritaria da ła tranxision democratica l'è queła del "nasionałizmo basco", sepur in te łe so diverse varianti, da łe piu`moderate fin a łe più radicałi e con difarenti concezioni par ła configurasion de l'atuałe Comunità Autonoma (indipendentista, autonomista, federalista ...). Ło scontro połitico l'avien anca con altre ideołogie denominè no nacionalistas, anpliamente apogiè in tel teritorio storico de Alava, tradisionalmente parlante castiglian.

Tuti i lehendakari dal 1980 i'è apartegnui al Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV).


Partiti połitici[canbia | canbia sorxente]

Un murales de Batasuna a Pasaia (Gipuzkoa).

I partiti połitici che i'à otegnuo raprexentansa in tel Parlamento Basco in ocaxion de łe ełesioni del 2005 i'è:

In tel Parlamento Basco no è mia raprexentà el partito Batasuna, iłegałixà a seguito de l'acuxa de aver infranto ła "Ley de Partidos" (Ley Orgánica 6/2002) e cioè de esar stà creà dal grupo separatista de l'ETA e de esarne parte. A łe ultime ełesioni del Parlamento Basco l'à domandà el voto par el łocałe partito Comunista e, più recentemente, par l'Eusko Abertzale Ekintza - Acción Nacionalista Vasca (EAE/ANV), in te łe comunałi e łe ełesioni a "Juntas Generales" del 2007.


Sicuresa[canbia | canbia sorxente]

I Paexi Baschi i dispone de na propia połisia, ła Ertzaintza, dispiegà in tuto el teritorio. Atualmente la ga trasferie tute łe conpetense aparte ła łota antiterorista, el controło de łe dogane, ła documentasion, i pasaporti e i visti. Ła Guardia Civil e ła Policía Nacional i'è incarichè de łe dogane e de ła traxmision dei documenti ofisiałi. Ła prexensa de ła Policia Nacional in te i Paexi Baschi la se riduxe a 4 comisariati, de i quałi do i'è in Gipuzkoa (Donostia - San Sebastián e Irun), uno in Bizkaia e n'antro in Araba - Alava (Gasteiz - Vitoria), mentre ła Guardia Civil la dispone de più de na vintina de caxerme repartie par ła geografia basca.


Gastronomia[canbia | canbia sorxente]

Ła gastronomia dei Paexi Baschi la gode de un gran prestigio sia a łivel nasional che internasional. A judisio de ła nota caxa editrice británica William Reed che la concede el premio "San Pellegrino", in te ła clasifica del 2007, do de i diexe meo ristoranti del mondo i'è in sta rejon ("Mugaritz" e "Arzak") oltre a "Martín Berasategui", la qual roba la le rende ła rejon più prestigioxa del mondo a łivel cułinario.[5] [6].

In tei ani '70, diversi coghi originari dei Paexi Baschi, tra i quałi emerge Juan Mari Arzak e Pedro Subijana, i capegia na rivołusion gastronómica, trasferendo i principi de ła coxì ciamà 'nouvelle cuisine' francexa in Spagna. El primo ristorante spagnoło a ricevar 3 stełes "Michelin" l'è difati "Zalacaín", ristorante de influensa basca anca se ubicà a Madrid. Atualmente i'è i Paexi Baschi insieme a ła Catałogna ła rejon spagnoła con più alta densità de stełe in te łe guida Michelin, esendo meta de un gran numaro de viaiatori gastronomici sia nasionałi che foresti. Tri i ristoranti che gode de 3 stełe, el masimo riconosimento posibiłe: Juan María Arzak (del ristorante "Arzak"), Martín Berasategui (del ristorante "Berasategui") e Pedro Subijana (cogo de l' "Akelaŕe"). Tra ła nova generasion de coghi se distingue specialmente Andoni Luis Aduriz, del ristorante "Mugaritz".

Altri chef che se distingue, anca se su un piano gastronomico difarente, i'è Karlos Arguiñano, che l'à reałixà programi cułinari clasici in te ła Televisión Española e che 'l gode de enorme popołarità.

Na forma de riunion típica i'è łe "sociedades gastronómicas" o "Txokos", società private basche che ofre ła oportunità ai so soci e invitè de asaporar piati de gran quałità. Ła so formasion la risałe ai prinsipi del XIX secoło su imitasion dei sentri de riunion britanici, ndoe i soci i se riunea, i cuxinava, i magnava, i cantava łe "Bilbainadas" e altre cansoni propie de ła çità e i xugava a łe carte (Mus) e dopo i naxea fora par vin a ber e magnar piasè, i "pintxos". Ste società le era, e in serti caxi le continua a esar, unicamente par i omani, ndoe łe done no le pol esar invitè o entrar, ma in nesun caxo esar membri. Sta pratica l'è però par lo più sparia.

I pintxos i'è sensa dubio na speciałità molto popołare e apresà. El piato basco par ecełensa l'è probabilmente el bacałà al pil pil, na conplicà ełaborasion de stufato de pese, conpagnà con n'emulsion gełatinixà de oio e aio. Ła granda varietà de ricete de bacałà che existe in tei Paexi Baschi la se deve a ła prima Goera Carlista, quando Bilbao l'era asedià par stimane sensa altro ałimento che el bacałà e i posibiłi aconpagnamenti.


Riferimenti[canbia | canbia sorxente]

  1. http://tutti-c611.uibk.ac.at/hispanoteca/Landeskunde-Spanien/Autonom%C3%ADas/AUTONOM%C3%8DAS/EUSKADI.htm
  2. http://www.euskalnet.net/kondaira/esp/Historia.html
  3. El político conservador sevilano Antonio Fabie y Escudero publica en Madrid en 1897 su libro El país basco, Euskal-Erria 1897.
  4. En 1897 le fue otorgado (a Telesforo Aranzadi) el premio de la Real Academia de Ciencias por su meticuloso trabajo Setas y hongos en el País Vasco
  5. Fonte: INE, (Instituto Nacional de Estadística de España). (01-01-2005). Real Decreto 1358/2005, de 18 de noviembre
  6. Fonte: Explotación estadística del censo según el Instituto Nacional de Estadística de España. Revisión del Padrón municipal 2006. Datos a nivel nacional, comunidad autónoma y provincia.
  7. Fonte: Popołasion de fato secondo l'INE. Dati disponibili su INE. Censimento del 1857, Serie de popołasion de facto in Spagna dal 1900 al 1991, e Serie de popołasion de ła Spagna dal 1996.
  8. 8,0 8,1 L'economia basca
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Euskadi en cifras Governo Basco
  10. III Mapa Sociołinguistica (2001) del Governo Basco


Varda anca[canbia | canbia sorxente]


Ligamenti de fora[canbia | canbia sorxente]

Wikiquote

Wikiquote riporta na colesion de aforismi o citasion su Comunità autonoma dei Paexi Baschi.

Province basche (Euskal Herriko herrialdeak)
Sinboło tradisionałe de Euskal Herria Flag of the Basque Country alternative proportions.svg Euskal Herria    Flag of Spain.svg Spagna (Hegoalde): Paexi Baschi (Gipuzkoa flag.svg Gipuzkoa · Flag of Alava.png Araba · Bizkaikobanderea.svg Bizkaia) · Flag of Navarre.svg Navara
Flag of France.svg Fransa (Iparralde): Lapurdi.png Lapurdi · Bandera Navarra.svg Basa Navara · Zuberoa.png Zuberoa
Province tradisionałi de Euskal Herria