Comunità autonoma dei Paexi Baschi

Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.

Euskal Autonomia Erkidegoa Comunidad Autónoma del País Vasco
Ino:	{{{ino}}}
Moto:	{{{moto}}}
Stato:	Spagna
Cavołogo:	Vitoria-Gasteiz
Łéngoa/e ofizsiałe/i	basco e castilian
Superfiçie  - Totałe  - % Spagna	7.234 km² (14a poxizsion) 1,4 %
Popołazsion  - Totałe (2007)  - % Spagna  - Densità	7a poxizsion 2.141.860 ab 4,74 % 296,08 ab./km²
Abitanti - in veneto - in spagnoło - in te ła łéngoa regionałe	basco/a vasco/a euskal / euskaldun / euskotar
Sudivixioni	Comuni e province
Presidente:	Juan José Ibarretxe  (PNV) da l'ano 1999
{{{note}}}
Segi parlamentari	19 congresisti 15 senatori
Statuto de autonomia	22 diçenbre 1979
Giorno festivo:	{{{festa}}}
ISO 3166-2:ES	PV
Coordinate	42°50′ N 02°41′ W
Sito istituzsionałe

I Paexi Baschi o Euskadi i'è na comunità autonoma spagnoła, situà in te ła parte setentrionałe de ła penixoła iberica. I cofina a nord con el golfo de Bizkaia e ła Francia (in te ło specifico con i Paexi Baschi francexi), a sud con La Rioja e ła Castiglia e Leon, a ovest con ła Cantabria e a est con ła Navara.

I Paexi Baschi i'è costituii da tre provinçe (denominè ternitori storici in te l'ordinamento autonomo) e 253 comuni:

• Araba (Àlava) con 51 comuni e capitałe Gasteiz (Vitoria), par un total de 299.957 abitanti
• Bizkaia (Vizcaya) con 114 comuni e capitałe Bilbo (Bilbao), par un total de 1.136.181 abitanti
• Gipuzkoa (Guipúzcoa) con 88 comuni e capitałe Donostia (San Sebastián) par un total de 688.708 abitanti

In tel pasà, łe provinçe che conpone i atuałi Paexi Baschi i era conosue in spagnoło anca come Provincias Vascas, Provincias Exentas (fin al 1841), Provincias Vascongadas, o senplicemente, Vascongadas. Al dì d'ancó, ła denominazsion Comunità Autonoma Basca (CAV) l'è uxà con frequensa, specialmente in te ła stesa comunità autonoma e in Navara, visto che łe denominazsioni Euskadi e Paexi Baschi i'è stè uxè, anca storicamente^[1][2] (da ła so creazsion con ła grafia Euzkadi in te l'Otozsento ła prima, e prima del 1897 ła seconda) ^{[3] [4]}, par intendar un conseto difarente da quel de ła comunità autonoma, cioè quel de Vasconia o Euskal Herria.

Anca ła Navara la ga dirito a integrarse in tei Paexi Baschi, in tel caxo che la decida la so incorporazsion in acordo con quanto stabilio da ła quarta dispoxizsion tranxitoria de ła Costituzsion spagnoła e in seguito regołamentà da ła leje del meioramento del regime foral de ła Navara, anca se no l'à mai exercità sto dirito. Łe rełazsioni tra łe do comunità i'è stè molto varie da ła Tranxizsion spagnoła.

Ła Comunità autonoma basca la ga n'estension totałe de 7.234 km² e na popołazsion de 2.133.684 abitanti (Instituto Nacional de Estadística de España 2006), con na densità de popołazsion de 295,0 ab/km². La so capitałe l'è Vitoria - Gasteiz in Alava (in basco Araba), ndoe ghè el Parlamento e ła sede del Governo basco.

I Paexi Baschi i ga anca un so ino oficiałe, l' Eusko Abendaren Ereserkia (in basco ino de ła Patria basca) e un giorno de festa oficiałe, l' Aberri Eguna, giorno de ła Patria Basca, sełebrà ła domínica de Pasqua.

Indice 1 Denominazsioni 2 Geografía 3 Storia 4 Demografia 5 Economia 6 Łéngoe 7 Połitica e governo 7.1 El Statuto de Autonomia e i poteri dei Paexi Baschi 7.2 Partiti połitici 8 Sicuresa 9 Gastronomia 10 Riferimenti 11 Varda anca 12 Ligamenti de fora

[modifica] Denominazsioni

I termini Euskadi e País Vasco (in te ła version basca del Statuto de autonomia, Euskadi e Euskal Herria) i'è ła denominazsion oficiałe de ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi.

El tema de ła nomenclatura l'è stà molto dibatuo, in quanto i nomi Euskadi e Euskal Herria i s'à utiłixà tradisionalmente par dexignar na rejon più estexa de queła de łe tre provinçe. El 18 de luio del 2003, ł' Euskaltzaindia, ła Reałe Academiade de ła Łéngoa Basca, l'à aprovà un documento ndoe la espone ła so poxizsion sora el coreto uxo de ła paroła Euskal Herria, "teritorio con carateristiche culturałi ben definie, che va al de là de łe frontiere połitico-aministrative e de łe difarense storiche"[1].

[modifica] Geografía

Ła so orografía l'è prinsipalmente montagnoxa, modeła dai Monti Baschi e da ła inponente Sierra Cantabria a sud, con el Toloño come altitudine masima. El punto piasè alto dei Paexi Baschi l'è el monte Gorbea.

In tei Paexi Baschi se pol distinguar a grandi łinee quatro xone climatiche: el versante atlantico a nord, na xona de clima subatlantico (Vałi osidentałi e pianura de Araba), na xona de clima submediteraneo e, l'estremo sud, ndo se pasa a un clima con istà ciaramente seche e calde de tipo continentałe.

Sta rejon l'à partecipà al Programa Mondiałe de Vałutazsion de łe Risorse Idriche (WWAP) de l' UNESCO, [2] [3] che l'à previsto l'atresamento de più de 30 zsentri de informazsion che i'è servii par ełaborar un raporto sora ła situazsion atuałe de ła rejon. [4]

[modifica] Storia

I storici romani i aferma che el teritorio basco l'era abità xa dai tenpi preromani da diverse tribù de cui no i capea ła łéngoa. Ła distribuzsion rejonałe de ste tribù la varia da storico a storico. In ogni caxo se aceta ła teoria secondo ła qual i baschi i'è quel che resta de i abitanti del Pałeołitico de l'Europa osidentałe, in particołar dei abitanti de ła rejon francocantabrica. Ghè próve in bixogno par afermar che i parlava na forma primitiva de l'atuałe basco, el protobasco.

Durante l'Alto medioevo i teritori tra l'Ebro e ła Garona i era conosui come Vasconia e i vien unifichè par un periodo soto i duchi de Vasconia. Dopo l'invaxion dei Musulmani de ła penixoła iberica e l'espansion francexa soto Carlo Magno, el teritorio el se framenta. In tel IX secoło el regno de Panplona el diventa el major Stato del teritorio. L'è soto Sancho el Grando che el regno de Panplona el ragiunge ła so masima estension; dopo ła so morte in tel 1035, parò, i so fioi, no respetando el testamento che el lasava el regno in te łe mane del primogenito, e dopo tante łote, i divide el teritorio, łasando el posto in tel XII secoło a na nova strutura połitica formà dai regni de Navara, Aragona e Castiglia. Durante l'Alto medioevo, ła Bizkaia la se unise vołontariamente al Regno de Castiglia.

In tel 1200, el regno de Navara el perde i atuałi teritori de Alava, Gipuzkoa e del Durangexato, che i vien anesi dal monarca castiglian. Dunque, ła Navara, privà dei altri teritori peninsułari dei Paexi Baschi, la orienta ła so połitica d'espanision verso nord e est, verso i teritori de confin con l'Aragona e ła Francia. Ła Navara la vien pò in seguito anesa parsialmente al regno de Castiglia durante i secołi XI e XII e quaxi totalmente in tel 1512 e 1521. El resto dei teritori del nord i vien anesi da ła Francia. Łe tre provinçe de l' atuałe Paexe Basco le s'era xa unie vołontariamente al regno de Castiglia e le dona el so suporto durante l'integrazsion de ła Navara al regno de Castiglia.

Ła Navara, ła Gipuzkoa e ła Bizkaia le conserva i so fueri fin al XIX secoło, quando i vien parsialmente sopresi da Antonio Canova del Castiglio, a seguito de ła sconfita carlina. Durante el franchixmo soło ła Navara e l'Alava i conserva parte de i so antichi fueri, mentre i vien abolii in te łe altre do provinçe con el decreto del 23 giugno 1937, in quanto considerè «traditori» par no aver suportà ła rivolta; insieme con i fueri vien sopreso anca el primo Statuto de Autonomia basco. Sto decreto el vien parsialmente modificà el 6 giugno 1968, soprimendo i paragrafi ofensivi par ła Gipuzkoa e ła Bizkaia, ma conservando i altri articołi. El vien finalmente abrogà el 30 otobre 1976.

Atualmente, dopo l'aprovazsion del Statuto de Autonomia dei Paexi Baschi, in tel 1979 Euskadi la s'à costituio come comunità autonoma e l'à asorbio i diriti forałi dei tri teritori storici che le forma. L'altra provinça spagnoła parlante basco, ła Navara, no l'è stà unia a łe altre, ma la forma na comunità forałe indipendente.

[modifica] Demografia

Comuni più popołè (2006)[5]
Poxizsion	Comune	Popołazsion
1ª	Bilbo	354.145
2ª	Gasteiz	227.568
3ª	Donostia	183.308
4ª	Barakaldo	95.640
5ª	Getxo	82.327
6ª	Irun	60.261
7ª	Portugalete	49.118
8ª	Santurtzi	47.320
9ª	Basauri	45.085
10ª	Errenteria	37.853

El fato de esar uno dei posti da ndoe è partia ła rivołuzsion industriałe in Spagna, l'è stà cauxa de na ełevata cresita de ła popołazsion da ła metà de l'Otosento fin a l'inisio de i ani '70, esendo meta de numaroxi imigranti che rivava da łe altre rejoni de ła Spagna. Tutavia, ła fine del proteszsionixmo, ła crixi industriałe, l'instabiłità połitica e ła diminuzsion de ła natałità i a fato si che i Paexi Baschi i retrocedese demograficamente e i diventase na rejon con cresita negativa a partir da ła Tranxizsion. Cosita, mentre in tel periodo 1981.2006 ła popołazsion spagnoła la cresea de un 18,46%, i Paexi Baschi i prexentava na recesion demografica del 0,05%. Ła provinçia de Araba, queła che è cresù manco in termini demografici durante ła rivołuzsion industriałe, l'è l'unica che no 'à mia perso popołazsion dai ani '70, mentre queła che 'à perso piasè l'è ła Bizkaia, che l'è anca stà queła che era cresù piasè a l'epoca.

Secondo el censimento de l'INE del 2006, i Paexi Baschi i anovera un 4,01% de foresti, che 'l raprexenta una de łe parsentuałi più base de ła Spagna e l' costituise manco de ła metà de ła media nazsionałe (9,27%) ^[6]. Tra sti qua, predomina i sudamericani, i marochini, i rumeni e i portoghexi.

Evołuzsion demográfica dei Paexi Baschi e parsentuałe rispeto al totałe nazsionałe [7]
	1857	1900	1910	1920	1930	1940	1950
Popołazsion	413.470	603.596	673.788	766.775	891.710	955.764	1.061.240
Parsentuałe	2,67%	3,24%	3,37%	3,58%	3,77%	3,67%	3,77%
	1960	1970	1981	1991	1996	2001	2006
Popołazsion	1.371.654	1.878.636	2.134.763	2.109.009	2.098.055	2.101.478	2.133.684
Parsentuałe	4,49%	5,53%	5,66%	5,35%	5,29%	5,11%	4,77%

[modifica] Economia

Nonostante ła so estension rełativamente łimità, i Paexi Baschi i concentra un gran vołume de industrie e i'è una de łe rejoni piasè riche de ła Spagna, con el so 117,1% de PIL pro capite rispeto a ła media europea (dati Eustat, ano 2002). A metà dei ani Otanta, in piena crixi economica, se produxe ła riconversion industriałe e ła reindustriałixazsion, che la porta a na significativa recesion e, ormai recuperà da sta situazsion da ani, l'è al dì d'ancó una de łe rejoni piasè xviłupè de ła Spagna e secondo un studio de l'Istitudo Basco de Statistica, con un Indice de Xviłupo Umano nel 2004 tra i più alti al mondo seguendo i criteri de l'ONU.

L'industria basca la gode de na tradizsion sentenaria che la g'à parmeso de esar conpetitiva e de partecipar ai mercati foresti. Nonstante ciò l'è el setor terzsiario queło che al dì d'ancó l'asorbe ła majoranzsa de ła popołazsion ativa (el 64%).

A ła tradizsionałe forsa del setor finanzsiario basco (ła Borsa de Bilbao l'è un ciaro exenpio), se xonta ła modernixazsion del comerçio, tra cui spica l'organixazsion de ła Fiera internezsionałe de Bilbao, el rapido xviłupo dei servizsi avansè a łe inprexe e l' auge del turixmo.^[8] Ła distribuzsion del PIL basco l'è: 1,01% al setor primario, 29,27% a l'industria, 8,91% a łe costruzsioni e 60,80% ai servizsi.^[9] El PIL basco el raprexenta el 6,2% del PIL spagnoło, mentre ła popołazsion basca la raprexenta el 4,9% del totałe del Stato; łe esportazsioni basche le raprexenta el 9,2% del totałe e łe inportazsioni el 6,3%.^[9]

El taso de dixocupazsion al 2006 el toca el 4,1% co na tentenzsa disendente dal 1999, e 'l se cata drento el parametro medio de l'Union Europea.^[8]Ła cresita anuałe del PIL in tel 2006 l'è stà superior del 4,2% a ła media del Stato del 3,5%.^[9]

A difarenzsa de łe altre comunità del Stato spagnoło, i Paexi Baschi i ga na propia finanzsa atraverso ła qual i riscuote łe inposte al posto del Stato. De quel che i riscuote, i Paexi Baschi i paga al Stato un inporto par i servizsi che el Stato el reałixa in tel teritorio basco.^[9]

[modifica] Łéngoe

In tei Paexi Baschi se parla da secołi do łéngoe distinte: el castiglian e 'l basco, łéngoa originaria de ła rejon. El basco, a difarensa de łe altre łéngoe iberiche moderne, no'l deriva mia dal łatin, né l'apartien a ła famea indoeuropea. In tel 2001, un 49,6% de ła popołazsion l'era monołengoe spagnoła, un 32,3% biłengoe e un 18,2% biłengoe pasivo (la capea el basco ma la le parlava con dificoltà)^[10]. Ste parsentuałi le varia da un teritorio storico a l'altro, esendo ła Gipuzkoa ła provinça ndoe se parla piasè basco e l'Araba queła ndo el se parla manco.

[modifica] Połitica e governo

[modifica] El Statuto de Autonomia e i poteri dei Paexi Baschi

I Paexi Baschi i diventa comunità autonoma con l'aprovazsion del Statuto de Autonomia del 1979. Sto statuto el se distingue da ła majoransa dei statuti de łe autonomie spagnołe no in tel nome de łe conpetense trasferie o trasferibiłi, ma in tel fato che l'autonomia basca la se fonda su i storici fueri, riconosui in te ła Costituzsion spagnoła. Cosita, i Paexi Baschi, oltre a otegner łe conpetense sora l'educazsion, i ga un procedimento de finansiamento escluxivo baxà su l'atuałixazsion e ła contenporixazsion dei acordi economici stabilii dopo l'abołizsion dei fueri in tel 1876 e che i se conservava in Alaba e Navara, ma no in Gipuzkoa e Bizkaia, abolii dal regime franchista a ła fine de ła Goera Civil. El statuto el parmete anca na połizsia propia.

I poteri dei Paexi Baschi i se exercita par mexo del Parlamento, del Governo e del so Presidente:

• El Parlamento Basco l'è l'organo che exercita ła potestà łegixłativa dei Paexi Baschi. L'è conposto da 75 deputati, e par dispoxizsion statuaria ogni teritorio storico el costituise na circoscrizsion ełetorałe che elexe el steso numaro de raprexentanti (25). I raprexentanti i'è ełeti atraverso el metodo proporzsionałe e i dura in carica quatro ani.
• El Governo Basco l'è l'organo ofizsiałe che ostenta łe funzsioni executive e aministrative dei Paexi Baschi. L'è conposto de un presidente e da dei consiglieri.
• El Presidente dei Governo Basco o Lehendakari l'è el capo de l'executivo. El dirige i consiglieri del governo e ła so azsion. El raprexenta, inoltre, ła più alta carica dei Paexi Baschi. L'è dexignà dal parlamento e nominà dal re de Spagna.

La opzsion połitica majoritaria da ła tranxizsion democratica l'è queła del "nazsionałizmo basco", sepur in te łe so diverse varianti, da łe piu`moderate fin a łe più radicałi e con difarenti concezioni par ła configurazsion de l'atuałe Comunità Autonoma (indipendentista, autonomista, federalista ...). Ło scontro połitico l'avien anca con altre ideołogie denominè no nacionalistas, anpliamente apogiè in tel teritorio storico de Alava, tradizsionalmente parlante castiglian.

Tuti i lehendakari dal 1980 i'è apartegnui al Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV).

[modifica] Partiti połitici

I partiti połitici che i'à otegnuo raprexentansa in tel Parlamento Basco in ocaxion de łe ełezsioni del 2005 i'è:

• Euzko Alderdi Jeltzalea - Partido Nacionalista Vasco (EAJ-PNV)
• Partido Socialista de Euskadi - Euskadiko Ezkerra (PSE-EE). L'è ła federazsion basca del PSOE
• Partido Popular del País Vasco (PP)
• Partido Comunista de las Tierras Vascas - Euskal Herrialdeetako Alderdi Komunista (PCTV/EHAK)
• Eusko Alkartasuna (EA)
• Ezker Batua-Berdeak. L'è ła federazsion rejonal de Izquierda Unida.
• Aralar

In tel Parlamento Basco no è mia raprexentà el partito Batasuna, iłegałixà a seguito de l'acuxa de aver infranto ła "Ley de Partidos" (Ley Orgánica 6/2002) e cioè de esar stà creà dal grupo separatista de l'ETA e de esarne parte. A łe ultime ełezsioni del Parlamento Basco l'à domandà el voto par el łocałe partito Comunista e, più recentemente, par l'Eusko Abertzale Ekintza - Acción Nacionalista Vasca (EAE/ANV), in te łe comunałi e łe ełezsioni a "Juntas Generales" del 2007.

[modifica] Sicuresa

I Paexi Baschi i dispone de na propia połizsia, ła Ertzaintza, dispiegà in tuto el teritorio. Atualmente la ga trasferie tute łe conpetense aparte ła łota antiterorista, el controło de łe dogane, ła documentazsion, i pasaporti e i visti. Ła Guardia Civil e ła Policía Nacional i'è incarichè de łe dogane e de ła traxmision dei documenti ofizsiałi. Ła prexenzsa de ła Policia Nacional in te i Paexi Baschi la se riduxe a 4 comisariati, de i quałi do i'è in Gipuzkoa (Donostia - San Sebastián e Irun), uno in Bizkaia e n'antro in Araba - Alava (Gasteiz - Vitoria), mentre ła Guardia Civil la dispone de più de na vintina de caxerme repartie par ła geografia basca.

[modifica] Gastronomia

Ła gastronomia dei Paexi Baschi la gode de un gran prestigio sia a łivel nazsional che internazsional. A judizsio de ła nota caxa editrice británica William Reed che la concede el premio "San Pellegrino", in te ła clasifica del 2007, do de i diexe meo ristoranti del mondo i'è in sta rejon ("Mugaritz" e "Arzak") oltre a "Martín Berasategui", la qual roba la le rende ła rejon più prestigioxa del mondo a łivel cułinario.[5] [6].

In tei ani '70, diversi coghi originari dei Paexi Baschi, tra i quałi emerge Juan Mari Arzak e Pedro Subijana, i capegia na rivołuzsion gastronómica, trasferendo i principi de ła coxì ciamà 'nouvelle cuisine' francexa in Spagna. El primo ristorante spagnoło a ricevar 3 stełes "Michelin" l'è difati "Zalacaín", ristorante de influensa basca anca se ubicà a Madrid. Atualmente i'è i Paexi Baschi insieme a ła Catałogna ła rejon spagnoła con più alta densità de stełe in te łe guida Michelin, esendo meta de un gran numaro de viaiatori gastronomici sia nazsionałi che foresti. Tri i ristoranti che gode de 3 stełe, el masimo riconosimento posibiłe: Juan María Arzak (del ristorante "Arzak"), Martín Berasategui (del ristorante "Berasategui") e Pedro Subijana (cogo de l' "Akelaŕe"). Tra ła nova generazsion de coghi se distingue specialmente Andoni Luis Aduriz, del ristorante "Mugaritz".

Altri chef che se distingue, anca se su un piano gastronomico difarente, i'è Karlos Arguiñano, che l'à reałixà programi cułinari clasici in te ła Televisión Española e che 'l gode de enorme popołarità.

Na forma de riunion típica i'è łe "sociedades gastronómicas" o "Txokos", società private basche che ofre ła oportunità ai so soci e invitè de asaporar piati de gran quałità. Ła so formazsion la risałe ai prinsipi del XIX secoło su imitazsion dei zsentri de riunion britanici, ndoe i soci i se riunea, i cuxinava, i magnava, i cantava łe "Bilbainadas" e altre canzsoni propie de ła çità e i xugava a łe carte (Mus) e dopo i naxea fora par vin a ber e magnar piasè, i "pintxos". Ste società le era, e in serti caxi le continua a esar, unicamente par i omani, ndoe łe done no le pol esar invitè o entrar, ma in nesun caxo esar membri. Sta pratica l'è però par lo più sparia.

I pintxos i'è sensa dubio na speciałità molto popołare e apresà. El piato basco par ecełensa l'è probabilmente el bacałà al pil pil, na conplicà ełaborazsion de stufato de pese, conpagnà con n'emulsion gełatinixà de oio e aio. Ła granda varietà de ricete de bacałà che existe in tei Paexi Baschi la se deve a ła prima Goera Carlista, quando Bilbao l'era asedià par stimane sensa altro ałimento che el bacałà e i posibiłi aconpagnamenti.

[modifica] Riferimenti

1. ↑ http://tutti-c611.uibk.ac.at/hispanoteca/Landeskunde-Spanien/Autonom%C3%ADas/AUTONOM%C3%8DAS/EUSKADI.htm
2. ↑ http://www.euskalnet.net/kondaira/esp/Historia.html
3. ↑ El político conservador sevilano Antonio Fabie y Escudero publica en Madrid en 1897 su libro El país basco, Euskal-Erria 1897.
4. ↑ En 1897 le fue otorgado (a Telesforo Aranzadi) el premio de la Real Academia de Ciencias por su meticuloso trabajo Setas y hongos en el País Vasco
5. ↑ Fonte: INE, (Instituto Nacional de Estadística de España). (01-01-2005). Real Decreto 1358/2005, de 18 de noviembre
6. ↑ Fonte: Explotación estadística del censo según el Instituto Nacional de Estadística de España. Revisión del Padrón municipal 2006. Datos a nivel nacional, comunidad autónoma y provincia.
7. ↑ Fonte: Popołazsion de fato secondo l'INE. Dati disponibili su INE. Censimento del 1857, Serie de popołazsion de facto in Spagna dal 1900 al 1991, e Serie de popołazsion de ła Spagna dal 1996.
8. ↑ ^{8,0 8,1} L'economia basca
9. ↑ ^{9,0 9,1 9,2 9,3} Euskadi en cifras Governo Basco
10. ↑ III Mapa Sociołinguistica (2001) del Governo Basco

[modifica] Varda anca

• Euskal Herria
• Łéngoa basca
• Ikurriña

[modifica] Ligamenti de fora

• Euskadi.net. Portałe ofizsiałe de Euskadi (EU) (ES) (EN) (FR) (DE)
• Web del Governo Basco (EU) (ES)

• Portałe Paexi Baschi: varda łe altre voxe de Wikipedia che łe parla de Paexi Baschi

Province basche (Euskal Herriko herrialdeak)
	Euskal Herria	Spagna (Hegoalde): Paexi Baschi ( Gipuzkoa · Araba · Bizkaia) · Navara Francia (Iparralde): Lapurdi · Basa Navara · Zuberoa

ł