Iparralde

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Cartei biłengoe in francexe e basco a Saint-Pée-sur-Nivelle.
Iparralde
Bandiera d’Iparralde
Bandiera d’Iparralde
Basque Country location map.png
Ubicasión dei Paexi Baschi
Mapa d’Iparralde
L'Iparralde drento dei Paexi Baschi
Teritorio Flag of the Basque Country.svg Paexi Baschi
Area
 
2 956 km²
Popołasión

  Densità
264 000
(1999)

89,3 h/km²

Iparralde (in basco parte nord), Ipar Euskal Herria, Paexe Basco setentrionałe, Paexe Basco francexe o Paexe Basco continentałe, i'è alcuni dei difarenti nomi utiłixè par riferirse a queła parte del Paexe Basco soto l'aministrasión francexa. A Iparralde se contrapone el termine Hegoalde (parte sud), riferio a ła parte dei Paexi Baschi situà a sud dei Pirenei, i Paexi Baschi spagnołi.

L' Iparralde el costituise ła parte ocidental del dipartimento francexe dei Pirenei-Atlantici, dełimità a nord dal dipartimento de Landes, a ovest dal golfo de Bizkaia, a sud dal Paexe Basco spagnoło e a est da Béarn, ła parte più orientałe del dipartimento. L'è na popołare destinasión turistica e l'è piutosto distinta da łe parti confinanti sia de ła Francia che del Paexe basco meridionałe.

I baschi i descrive el Paexe basco setentrionałe come l'unión de tre provinçe francexi situè a nord-est del tradisionałe Paexe Basco:

anca se łe so çità più setentrionałi, in particołar Baiona (Bayonne in francexe) no i era mia parte de ste province quando i'è stè abolie da ła Rivolusión francexe.

Ła çità più inportante l'è Baiona. Altre çità degne de nota i'è Biarritz (o Miarritze), Donibane Lohizune e Maule.

Ła łéngoa propia de ła rejón l'è el basco, ma no la ga status ofisiałe, bensì soło un riconosimento secondario che 'l ghe ne parmete l' uxo in te łe scołe e come seconda łéngoa in te łe istitusioni łocałi.

Ghè un movimento połitico nasionałista basco capegià da Abertzaleen Batasuna che 'l ponta a na divizión in do del dipartimento francexe dei Pirenei-Atlantici: Pays Basque e Béarn. Altri partiti nasionałisti i'è EAJ-PNV, EA e Batasuna che i ga na ridota, quaxi sinbołica prexensa, specialmente da quando i'à fato conparsa in te i Paexi Baschi meridionałi. I raprexentanti de sti partiti połitici storicamente i ciapa manco del 15% dei voti in te łe elesioni del distreto.

Ła ripartisión de Iparralde.
In verde scuro l' Iparralde a l'interno del dipartamento dei Pirenei Atlantici.

In tei ani Otanta e Novanta ghera un grupo paramiłitare ciamà Iparretarrak (i nordisti) che el faxea uxo de ła viołensa col fine de otegner l' indipendensa, ma atualmente el rixulta inativo da na diexina de ani.


Storia[canbia | canbia sorxente]

Par longo tenpo l' Iparralde no l'era diferensià da łe altre aree de l'atuałe Guascogna. Quando Cexare l'à conquistà ła Gałia, l'à catà tuta ła rejón sud e ovest de ła Garona abità da un popoło conosù come Aquitani, che no i era mia Celti e i'è al dì d'ancó considerè come Baschi.

Ai tenpi dei Romani, ła rejón l'era inisialmente nota come Aquitania e in seguito come Novempopulania o Aquitania Tertia.

Dopo łe ribełioni basche del tardo IV e del V secoło contro el feudałeximo roman, l'area l'à finalmente formà parte de l' indipendente Ducato de Vasconia, segregà come na separà Contea de Guascogna ai prinsipi del IX secoło.

In sto periodo i baschi setentrionałi i'à sertamente partecipà a ła sucesiva Bataia de Roncixvałe contro i Franchi, in tel 778, 812 e 824.

El conte Sancho II de Guascogna el conbate de novo contro i Franchi tra l'848 e l'858 diventando finalmente duca de Vasconia.

In tel 1020 ła Guascogna la cede ła so jurixdisión sora el Lapurdi, che ałora l'includea anca ła Basa Navara, a Sancho el Grando de Panplona. Sto monarca el ghe ne fa na viscontea in tel 1023. L'area la diventa ojeto de contexa da parte dei duchi angioini de Aquitania fin al 1191 quando Sancho el Savio e Ricardo Cuor de Leon i se mete d'acordo par dividar el paexe, lasando el Lapurdi soto ła sovranità angioina e ła Basa Navara soto el controło navarexe.

In tel fratenpo, el Zuberoa el vien costituio come viscontea indipendente, suportà dai Navarexi contro łe pretexe dei conti de Béarn, anca se a olte l'era amesa na serta sovranità angioina.[1]

Con ła fine de ła Guera dei Sent'Ani, el Lapurdi el pasa a ła corona de Francia soto forma de provincia autonoma, mentre el Zuberoa el resta parte de ła Navara, soratuto in quanto Béarn la vien incorporà in tel regno basco.

Dopo ła conquista de ła Navara alta da parte de ła Castiglia in tel 1512-21, ła Navara ancora indipendente la pasa al comando de ła fasión ugonota durante ła Guere de rełijón francexi. L'è in sto periodo che ła Bibia la vien tradota par ła prima olta in basco. Quando finalmente Enrico II de Navara el diventa re de Francia, el mantien ła Navara come un Stato formalmente indipendente, fin al 1610 quando sta separasión la vien sopresa.

Łe tre province basche le gode de granda autonomia fin a quando ła Rivolusión francexe la le soprime radicamente, come l'à fato dapartuto, creando el dipartimento dei Pirenei-Atlantici, mexo basco e mexo guascón.


Varda anca[canbia | canbia sorxente]


Riferimenti[canbia | canbia sorxente]

  1. Baja Navarra y Zuberoa (La Historia y los Vascos - Vascon.Galeon.com)
Province basche (Euskal Herriko herrialdeak)
Sinboło tradisionałe de Euskal Herria Flag of the Basque Country alternative proportions.svg Euskal Herria    Flag of Spain.svg Spagna (Hegoalde): Paexi Baschi (Gipuzkoa flag.svg Gipuzkoa · Flag of Alava.png Araba · Bizkaikobanderea.svg Bizkaia) · Flag of Navarre.svg Navara
Flag of France.svg Fransa (Iparralde): Lapurdi.png Lapurdi · Bandera Navarra.svg Basa Navara · Zuberoa.png Zuberoa
Province tradisionałi de Euskal Herria