Lapurdi
|
Lapurdi |
|||
|---|---|---|---|
|
|||
| Teritorio |  Euskal Herria |
||
| Capitałe | Baiona | ||
 |
|||
| Stato |  Fransa |
||
| Rejon | Aquitania | ||
| Dipartimento | Pirenei Atlantici | ||
| Superfiçie | 858 km² | ||
| Abitanti | 205 000 ab. (2005) | ||
| Densità | 238,9 ab/km² | ||
Lapurdi (in francexe Labourd, in guascon Labord) l'è el nome basco che se uxa par indicar queła che è considerà ła xona più osidentałe dei Paexi Baschi francexi, in tel dipartimento dei Pirenei Atlantici. El confina a nord con łe Landes, a est con ła Basa Navara, a sud con ła Spagna (ła Navara a sud e ła Gipuzkoa e sudovest) e a ovest con el Golfo de Bizkaia. E teritorio no 'l ga un status ofisiałe e 'l corisponde a grandi łinee a un'antica viscontea con el steso nome. El Lapurdi l'è considerà una de łe sete provinçe tradisionałi de Euskal Herria, anca se xone come el Baso Adur (Baish Adur in guascon), in te l'estremo osidentałe de Lapurdi, ndo ghè Baiona, i'è de łéngoa tradisional guascona (el basco l'è stà introdoto a partir dal XIX secoło con l'emigrasion da łe xone parlanti basco). I movimenti ocitanisti i rivendica el Baso Adur (incluxo Baiona) come parte de ła Guascogna.[1]
I comuni che i le conpone i forma parte de i cantoni de Anglet-Nord, Anglet-Sud, Bayonne-Est, Bayonne-Nord, Bayonne-Ouest, Biarritz-Est, Biarritz-Ouest, Bidache (parsialmente), Espelette, Hasparren (parsialmente), Hendaye, La-Bastide Clairence (parsialmente), Saint-Jean-de-Luz, Saint-Pierre-d'Irube y Ustaritz. Tuti in tel distreto (arrondissement) de Baiona.
Łe più inportanti çità del Paexe Basco francexe le se cata in Lapurdi, e concretamente in tel Baso Adur: Baiona (el cui nome łatino l'era Lapurdum, da cui deriva el nome Lapurdi) e Biarritz. Difati, ła xona urbana più inportante de ła rejon l'è ła comunità de aglomerasion Baiona-Anglet-Biarritz.
Łe tradisionałi costrusioni del Lapurdi le ga un teto baso, in legno e muratura, architravi de piera e i'è piturè de roso, bianco e verde. Ła caxa de Edmond Rostand, Villa Arnaga a Cambo-les-Bains, l'è deso un muxeo dedicà a l'autor de Cyrano de Bergerac e a łe tradisioni basche.
Oltre al francexe, in tel teritorio se parla el basco, łéngoa tradisional de ła magiorparte del teritorio, e 'l guascon, łéngoa tradisional del resto, con rejoni miste come Baiona. El diałeto basco de ła xona l'è denominà lapurtera, molto visin al basco colto standard.
Indice |
Geografia [canbia]
I Pirenei, el fiume Aturri e 'l Golfo de Bizkaia i'è i confini naturałi del Lapurdi. L'è cołocà in tei Paexi Baschi nordorientałi, in te ła Francia sudosidentałe.
Ła prinsipałe çità del Lapurdi l'è Baiona, ma storicamente ła capitałe nonché luogo d'incontro l'è sta Uztaritz, al sentro del teritorio. Altre çità inportanti i'è: Biarritz, Hendaia, Hazparne, Ziburu e Donibane Lohizune. L'area l'è famoxa par łe feste de Baiona, de ła durata de sinque giorni, i pearoni rosi de Espelette e ła costa.
Ła prinsipałe atività de ła costa l'è łigà al turixmo de masa, in particołare Miarritze, Donibane Lohizune e Hendaia. L'interno l'è ancora prinsipalmente costituio da cołine verdi e picołi paexi, come Sara e Ainhoa. Sta ciapando pié anca el setore łigà ai agriturixmi e a ła natura. Larrun (La Rhune in francexe), na cołina alta 900m, l'è situà a sud de Saint-Jean-de-Luz al confine con ła Spagna. Ła cołina l'è un sinboło basco, con viste spetacołari da ła so cima.
Costa [canbia]
Ła costa del Lapurdi l'è piana paragonà a quełe de Gipuzkoa e Bizkaia. Ghè spiaie longhe e łe cime i'è base. I fiumi Bidasoa e Atturri i sfocia qua.
Łe spiaie del Lapurdi i'è: Barra • Miramar • Hondartza Handia (Biarritz) • Kai Zaharra • Euskaldunen Kosta • Erdikoa • Erretegia • Errege Pabiloia • Maiakoenia • Akotz • Untxin • Erromardia • Santa Barbara • Hondartza Handia (Donibane Lohizune) • Ondarraitz
Storia [canbia]
Età antica [canbia]
L'antico Lapurdi l'era abità dai Tarbelas, na tribù aquitana. I gavea el porto de Lapurdum, che 'l sarea diventà ła moderna Baiona, dando el nome a l'intiera rejon.
Medioevo [canbia]
In tel Medioevo el forma parte del Ducato de Vasconia o Wasconia, in seguito ciamà Guascogna. In tel 844 i rasiatori vichinghi i conquista Baiona, ndoe i stabiłise na baxe par łe so incursioni. I vien espulsi soło che in tel 986, łasando n'eredità de conpetensa navałe in tel Lapurdi e in tuti i Paexi Baschi costieri.
In tel 1020 el duca Sancho VI el cede ła jurixdision sora el Lapurdi e quel che scomisiava a esan noto come Basa Navara, al re Sancho el Grando de Panplona. Sto monarca el ghe n'à fato ofisialmente na viscontea in tel 1023, nominando visconte un serto Lupo Sancho, un parente del duca de Guascogna. Sto teritorio l'includea tuto el Lapurdi moderno e forse serte parti de ła moderna Navara a nord del fiume Bidasoa.
In tel 1152 Enrico II d'Inghiltera el spoxa Ełeonora d'Aquitania e ła contea la pasa in man inglexe. El Lapurdi el vien aministrà diretamente, tra el 1169 e 'l 1199, da Ricardo Cuor de Leon. Poiché ghèra continui sołevamenti, in tel 1191 Ricardo el spoxa ła principesa navarexe Berenguela, separando cosita Baiona dal Lapurdi: Baiona in man del re inglexe, mentre Uztaritz la se converte in te ła capitałe del Lapurdi (1174). Sta roba la favorise el comercio tra ła Navara e Baiona (e l'Inghiltera), creando confliti co i paexi e łe çità agricołe del Lapurdi. Sto matrimonio l'induxe anca na tranxision jurixdisionałe che la modeła i confini de i Paexi Baschi del nord: la Basa Navara la vien definitivamente anesa a ła Navara, mentre el Lapurdi e l' Zuberoa i resta parte de l'Aquitania angioina. Sto pato el vien formałixà in tel 1193 in te ła forma de vendita da parte dei łegitimè visconti de Lapurdi, che i avea stabilio ła so sede in Ustaritz, de i so diriti a Enrico II de Inghiltera. Ustaritz la diventa da ałora ła capital de Lapurdi, invese de Baiona, fin a ła sopresion de ła provinça in tel 1798. I Inglexi i proclama ła łibertà del popoło senplice e i va contro a ła nobiltà łocałe, cavandoghe tuti i diriti a ła nobiltà e ponendo fine al regime feudałe: a partir dal 1193 no ghè più stà nobiłi in Lapurdi e i fueri i'à difexo i diriti dei so abitanti.
El Lapurdi el pasa en mane francexi in tel 1451, poco prima de ła fine de ła Goera dei sent'ani. Da ałora fin a ła rivołusion francexe, el Lapurdi el se autogoverna in gran parte in quałità de provinça autonoma francexe.
In tel 1610, el Lapurdi el vive na cacia a łe streghe de grose dimensioni direta dal giudexe Pierre de Lancre, che la finise con na setantina de prexunte sorginak al rogo.
Età contenporanea [canbia]
In tel 1798, ła neonata Republica francexe, guidà dai acentratori ideałi giacobini, la soprime łe provinçe storiche, incluxo el Lapurdi, incorporandołe in tel novo dipartimento dei Basses-Pyrénées, insieme con Bearn.
XX secoło [canbia]
Durante ła Seconda goera mondiałe el Lapurdi el vien ocupà dai naxisti. Qua avien l'incontro tra Franco e Hitler.
In te łe ultime decade ghè stà ripetue petisioni par domandar ła separasion da Bearn e ła creasion de un dipartimento basco, insieme co łe altre do provinçe basche storiche de ła Basa Navara e 'l Zuberoa (Soule). Nonostante ste petisioni le sia presoché universalmente suportè in Lapurdi come in tel resto del Pays Basque, i'è stè ignorè da i sucesivi governi francexi[1].
Atività maritime [canbia]
El Lapurdi, come i altri teritori costieri de i Paexi Baschi, l'à xugà un inportante ruoło in tel primo sfrutamento europeo del Osèano Atlàntico.
El primo documento (na fatura) che mensiona ła cacia basca a łe bałene la data 670, molto prima de łe incursioni vichinghe. In tel 1059 i bałenieri del Lapurdi i ghe dà al visconte l'oio del primo animal caturà. Par che ai Baschi no ghe piaxese mia el gusto de ła bałena, ma che i faxese boni afari vendendo ła so carne e oio ai francexi, castigliani e fiaminghi. I bałenieri baschi i uxava par sta atività dełe longhe barche ciamè traineras, le sołe che ghe permetese de caciar visin a ła costa.
Par che 'l fuse sto setor, insieme con ła pesca del merluso, quel che 'à portà i marinai baschi al mare del Nord e ała fine a Teranova. Ła data più frequentemente mensionà par el so arivo l'è el 1372. Altre fonti le documenta ła prexensa de pescatori baschi in Ixlanda in tel 1412.
El xviłupo del timon in Europa el par anca un xviłupo basco e in tel specifico lapurtan. Tre navi albarè le apare in te n'afresco de Estella (Navara), datà XII secoło, mentre anca dei sigiłi conservè in te i archivi storici navarexe e parigin i mostra anca navi simiłi. El timon steso el vien inisialmente ciamà governar "a la Navarraise" o "a la Bayonaise".
Ła perdita de ła Navara de Donostia e Hondarribia a favor de ła Catiglia in tel 1200, la segna un pato con Baiona che la le fa diventar el porto de Navara par quaxi tre secołi. Ruoło che l'estende anca in te l'età moderna, dopo che ła Navara la vien anesa da ła Castiglia (ma entranbe łe provinçe le resta autonome).
Łéngoe parlè [canbia]
- Francexe: come che par el resto de ła Francia, l'è l'unica łéngoa ofisiałe e atualmente ła più parlà da ła popołasion.
- Basco: lengua vernacołare de parte del Lapurdi. Atualmente l'è parlà da sirca el 26% de ła popołasion. Sta parsentuałe la decrese al 17% in te ła comunità de aglomerasion BAB (Baiona-Anglet-Biarriz), visto che ła rejon del Baso Ador l'è tradisionalmente de łéngoa guascona e 'l basco l'è stà introdoto in tel XIX secoło, con ła emigrasion rurałe, e l'aumenta fin al 44% de ła popołasion in tel resto del teritorio. No 'l ga mia status de coofisiałità col francexe, a cauxa de ła łeje francexe che no la contempla ła ofisiałità de altri idiomi oltre al suo. In tel Lapurdi se parla lapurtera, el diałeto lapurtan, bastansa simiłe a l'euskara batua, el basco colto unificà. El Lapurdi l'è ła cuna de ła Scoła de Sara, uno de i primi epixodi de fioritura de ła łeteratura scrita basca, durante el XVII secoło.
- Guascon: łéngoa romanxa vernacołare in te ła rejon del Baso Adur (Baiona, Anglet, Boucau), ndoe dal secoło XIX l'à coexistio col basco. In te ła aglomerasion urbana BAB i le parla un 16% de ła popołasion. A Baiona, i cartei stradałi i'è triłengoe (francexe, basco e guascon). El guascon, che l'à goduo de bona sałute fin a ła Seconda Goera Mondial, l'è stà rapidamente sostituio dal francexe a ła fine de questa.[2]
- Spagnoło: parlà specialmente in te ła xona de frontiera con ła Spagna (Hendaye), ndoe na parsentuałe inportante de ła popołasion la vien da ła Gipuzkoa.
Comuni [canbia]
| Comune | Distreto | Canton | Note |
|---|---|---|---|
| Ahetze | Baiona | Ustaritz | |
| Ainhoa | Baiona | Espelette | |
| Angelu (in basco; Anglet in francexe e guascon) | Baiona | Anglet-Nord Anglet-Sud |
Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Arbona (Arbonne in francexe) | Baiona | Ustaritz | |
| Arrangoitze (Arcangues) | Baiona | Ustaritz | |
| Azkaine (Ascain) | Baiona | Saint-Jean-de-Luz | |
| Bardoze (Bardos) | Baiona | Bidache | Unia aministrativamente al Lapurdi in tel 1763, ma dipendente juridicamente da Bidache (Bidaxune in basco). |
| Basusarri (Bassussarry) | Baiona | Ustaritz | |
| Baiona (Bayonne in francexe, Baiona in basco e guascon) | Baiona | Bayonne-Nord Bayona-Ouest Bayona-Est |
Baiona la se considera convensionalmente parte del Lapurdi, nonostante la sia partenua a ła Viscontea de Lapurdi soło fin al XII secoło. Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Biarritz (Biàrritz in guascon) | Baiona | Biarritz-Est Biarritz-Ouest |
Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Bidarte (Bidart) | Baiona | Saint-Jean-de-Luz | |
| Biriatu (Biriatou) | Baiona | Hendaye | |
| Lekuine (Bonloc) | Baiona | Hasparren | |
| Bokale (Boucau in francexe, Bocau in guascon) | Baiona | Bayona-Nord | Apartenente a Łe Lande fin al 1857. No l'à mai fato parte del Lapurdi storico. Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Beskoitze (Briscous) | Baiona | La Bastide-Clairence | |
| Kanbo (Cambo-les-Bains) | Baiona | Espelette | |
| Ziburu (Ciboure) | Baiona | Hendaye | |
| Ezpeleta (Espelette) | Baiona | Espelette | |
| Getaria (Guéthary) | Baiona | Saint-Jean-de-Luz | |
| Gixune (Guiche) | Baiona | Bidache | Unia aministrativamente al Lapurdi in tel 1763, ma dipendente juridicamente da Bidache (Bidaxune). |
| Haltsu (Halsou) | Baiona | Ustaritz | |
| Hazparne (Hasparren) | Baiona | Hasparren | |
| Hendaia (Hendaye) | Baiona | Hendaye | |
| Itsasu (Itxassou) | Baiona | Espelette | |
| Jatsu (Jatxou) | Baiona | Ustaritz | |
| Lehuntze (Lahonce) | Baiona | Saint-Pierre-d'Irube | |
| Larresoro (Larressore) | Baiona | Ustaritz | |
| Luhuso (Louhossoa) | Baiona | Espelette | |
| Makea (Macaye) | Baiona | Hasparren | |
| Lekorne (Mendionde) | Baiona | Hasparren | |
| Mugerre (Mouguerre in francexe, Moguerra in guascon) | Baiona | Saint-Pierre-d'Irube | Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Donibane Lohizune (Saint-Jean-de-Luz) | Baiona | Saint-Jean-de-Luz | |
| Senpere (Saint-Pée-sur-Nivelle) | Baiona | Ustaritz | |
| Hiriburu (Saint-Pierre-d'Irube) | Baiona | Saint-Pierre-d'Irube | |
| Sara (Sare) | Baiona | Espelette | |
| Zuraide (Souraïde) | Baiona | Espelette | |
| Urketa (Urcuit) | Baiona | Saint-Pierre-d'Irube | |
| Urruña (Urrugne) | Baiona | Hendaye | |
| Ahurti (Urt in francexe e guascon) | Baiona | La Bastide-Clairence | Unia aministrativamente al Lapurdi in tel 1763, pero dependiendo judicialmente del senescal de Came, es decir, de Bidache. Considerà parte del Paexe Guascon da setori ocitanisti.[1] |
| Uztaritze (Ustaritz) | Baiona | Ustaritz | |
| Milafranga (Villefranque) | Baiona | Saint-Pierre-d'Irube |
Varda anca [canbia]
Riferimenti [canbia]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Mapa de ła Guascogna secondo l'asociasion culturałe ocitanista łocałe Ací Gasconha
- ↑ Basque and Gascon language contact, de Martin Haase (EN).
Bibliografia [canbia]
- Amar a Euskadi conociéndola. Juan José Lapitz. Fuenterrabía (1984) ISBN 84-400-5011-9
Ligamenti de fora [canbia]
- Entrada de Lapurdi (Labort) en la Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco "Auñamendi".
| Province basche (Euskal Herriko herrialdeak) | |||
 |
Euskal Herria |
 Spagna (Hegoalde): Paexi Baschi ( Gipuzkoa ·  Araba ·  Bizkaia) ·  Navara Fransa (Iparralde):  Lapurdi ·  Basa Navara ·  Zuberoa |
 |
