Asturie

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Prinsipà de łe Asturie
comunidà autonoma
Prinsipà de łe Asturie – Stema Prinsipà de łe Asturie – Bandiera
Dati aministrativi
Stato Flag of Spain.svg Spagna
Cavedal Oviedo
Presidente Francisco Álvarez-Cascos Fernández (FAC)
Lengue spagnoło, asturian
Data de istitusion 11 de genaro 1982
Teritorio
Coordinae
de ła Cavedal
43°20′N 6°00′W / 43.33, -6Coordinate: 43°20′N 6°00′W / 43.33, -6
Superfise 10 604 km²
Abitanti 1 080 138 (2008)
Densità 101,86 ab./km²
Comuni 0
Altre informasion
Fuxo orario UTC+1
ISO 3166-2 O
Raprexentansa parlamentare 8 congresisti, 6 senadori
Locałixasion

Prinsipà de łe Asturie – locałixasion

Sito istitusionałe

El Prinçipà de le Asturie o Asturie (en spagnoło: Principado de Asturias, en asturian: Principáu d'Asturies o Asturies) l'è na comunità autonoma formà da na soła provinçia situà in te'l nord de ła Spagna. El nome de Prinçipato l'è dovùo a raxoni storiche e l'erede al trono spagnoło el se forgia ancora ancó del titoło de Prinsipe de łe Asturie.

Bagnà dal golfo de Bizkaia a nord, ła confina a est co ła Cantabria, a sud co ła Castilia e Leon e a ovest co ła Gałisia.

Ła popołasion ła supera de poco el miłion de abitanti, co na densità de 101,4 ab./km² (2007), al 13º posto sul total spagnoło. Capital l'è ła çità de Oviedo, en asturian Oviéu, mentre ła più popołà l'è Gijón (Xixón). Łe łéngoe prinçipałi de ła comunità i'è el spagnoło e l'asturian o bable, che el gode de na particołare protesion.

Zeografìa e clima[canbia | canbia sorxente]

I Picos de Europa, dal Parco Natural de Redes. Diçenbre 2004

Ła cordiłiera cantabrica ła fa da confin natural fra łe Asturie e ła provinçia de León a sud. In te ła so parte orientałe, el Parco Nasional Picos de Europa el prexenta łe piasè alte e tra łe più spetacołari montagne, rivando a 2648 metri al pico Torrecerredo. Altre carateristiche de sta cadena prevałentemente calcarea i'è el Parco Natural de Redes in te ła parte çentro-orientałe, el Parco Natural de las Ubiñas al çentro a sud de Oviedo e 'l Parco Natural de Somiedo a ovest. Łe montagne cantabriche łe ofre oportunità par difarenti atività, come caminade, alpinixmo, sci e spełeołogia, e łe se estende par 200 km en totałe, fin a ła Gałisia a ovest e ła Cantabria a est.

El łitoral asturian l'è estexo, con sentenara de spiaie, insenature e grote marine naturałi. Exenpi notevołi i include ła Playa del Silencio visin a el paexeto de pescatori de Cudillero (a ovest de Gijón), cosita come łe tante spiaie intorno a Llanes, come el Barro, Ballota e Torimbia (l'ultima na spiaia prevałentemente nudista). Ła majoransa de łe spiaie asturiane i'è sabioxe, nete e dełimitè da ripide scołiere, insima a łe quałi no l'è mia inuxuałe vedar bestiame al pascoło.

Łe carateristiche ciave de ła geografia asturiana i'è łe so irte scołiere su ła costa e łe montagne verso l'interno. El clima de łe Asturie, cosita come el resta de ła Spagna nordoçidentałe, l'è piasè vario de queło de łe rejoni meridionałi. Łe istè i'è in genare calde e umide, sołejè, ma anca l'aqua no ła manca. I inverni i'è bastansa miti, ma ghè anca qualche ondà de fredo forte. El fredo el se sente soratuto sui monti, ndoe ła neve l'è prexente da novenbre a majo. Sołe e aqua i'è entranbi comuni in te i inverni asturiani. Łe precipitasioni anue i'è sora i 900 mm longo tuta ła rejon (par ex., a Gijón i'è 971 mm), ma l'aumenta man man che se se sposta a l'interno, e ła riva al so pico sui Picos de Europa (par ex., a Amieva i'è 1800 mm). Łe Asturie i'è considerè parte de ła cosita ciamà Spagna verde.

Etimołogia[canbia | canbia sorxente]

El termine Asturie el deve el so nome ai so antichi popołatori, i Asturi, che i abitava łe sponde de l' Astura (Esla) fin a ła dominasion romana. El nome Asturi l'inglobava mia soło i abitanti de ła Meseta (Cismontani), ma anca quei del nord (Transmontani).

L'Astura (che prima de ła invaxion romana el se ciamava Estura o Estula) el ciaparea ła raixa dal çeltico -stour, che significa «fiume». Sto toponimo l'apare in Bretagna, ndoe Plinio el parla del fiume «Stur»; al dì d'ancó existe tri fiumi Stour en Kent, Suffolk e Dorset. A ła foxe de l'Elba ghè n'antro fiume Stör, ciamà anticamente «Sturia». Al steso tenpo, en el Piamonte ghèra ła tribù çeltica dei Esturi e un fiume Stura. Ła stesa raixa ła perdura ancora ancó in te'l gaełico e bretone in te łe parołe ster e stour con el significato de «fiume».

Storia[canbia | canbia sorxente]

Dolmen sul Monte Areo che 'l testimonia ła prexensa umana xa en tenpi preistorici

Ocupà da insediamenti umani fin dal Pałeołitico Inferior, durante el Superior łe Asturie łe se caraterixa par łe piture rupestri in te ła parte orientałe de ła Comunità. In tel Mexołitico se xvilupa na cultura original, l'asturiense; in seguito se asiste a l'introdusion de l'Età del Bronxo, caraterixà dai megałiti e dai tumułi. Durante l'Età del Fero, el teritorio el finise soto l'influensa cultural dei Çelti; łe popołasioni locałi, conosùe come Asturi, i era conposte da tribù come i Luggones, i Pesicos e altri, che i costruea e i abitava in castri. Al dì d'ancó l'influensa çelta la se conserva in te i nomi dei loghi, dei fiumi e dei monti.

Con la conquista romana tra el 29 e 'l 19 a.C., soto Augusto, łe Asturie łe entra in te i anałi de ła Storia. Durante sto periodo, çentrale l'è el sfrutamento de łe miniere asturiane de oro, in particołare in epoca alto-inperiałe. Łe miniere ła vien po' in seguito abandonè tra el II e III secoło d.C., preferendoghe i giacimenti catè in Dacia.

Estension del Regno de łe Asturie, in giało, in te'l 790
Imagine de ła facia anterior de ła Croxe de ła Vitoria

Dopo diversi secołi sensa prexensa foresta, durante el VI secoło i xvevi e i vixigoti i ocupa el teritorio, fin a ła invaxion musulmana ai inisi de l'VIII secoło. Tutavia, cosita come era stà par i romani e i vixigoti, ła conquista de teritori montagnoxi ła se riveła mia façile par i mori: sti qua, difati, no i ruisirà mai a conquistar tuti i teritori łongo ła costa setentrionałe de ła Spagna; ansi, sta rejon ła diventarà un rifujo par i nobiłi cristiani. L'è cosita che in te'l 722, a seguito de ła vitoria de Pelayo in te ła bataja de Covadonga, se stabiłise un regno de fato indipendente, el regno de Astuie, che el sarea diventà ła cuna da ndoe è partìa ła Reconquista. In te'l X secoło, ła momarchia asturiana ła dà łogo al Regno de León. Durante el medioevo, l'ixołamento favorìo da ła cordiliera cantabrica el fa si che i riferimenti storici i sia scarsi. En seguito a ła ribełion de Enrico II de Castilia in te'l XIV secoło, vien fondà el Prinçipato de Asturie[1]. I più famoxi sostenitori de l'indipendensa i'è stè el conte Gonzalo Peláez e ła rejina Urraca (la asturiana), che benché conseguendo inportanti vitorie i'è stè infine sconfiti da łe trupe castiliane. Dopo ła so integrasion al regno de Spagna, łe Asturie łe 'a fornìo ła corte spagnoła de aristocratici de alto rango e i'à xugà un inportante roło in te ła cołonixasion de łe Meriche.

Durante el XVI secoło el teritorio el riva a contar par ła prima olta 100.000 abitanti, numaro che el se radopia in tel secoło sucesivo in seguito a l'introdusion del formenton da l'America.

Gaspar Melchor de Jovellanos

Durante el XVIII secoło, łe Asturie i era uno de i çentri de l'Iłuminixmo spagnoło. El rinomà pensator Benito de Feijoo el s'era stabiłìo in te'l monastièr benedetin de San Vicente de Oviedo. Gaspar Melchor de Jovellanos, n'erudito e inportante riformator e połitico del tardo XVIII secoło, l'è nato in te ła çità costiera de Gijón.

L'8 majo del 1808, ła Junta General del Prinçipato de Asturie ła dichiara guera a ła Françia e ła se proclama sovrana, creandose un propio exerçito e inviando anbasiatori nei paexi foresti.

A partir dal 1830 se scominsia a sfrutar el carbon e 'l fero, dando inisio a ła rivołusion industriałe in te ła comunità. Più tardi se sarea xviłupà l'industria siderurgica e naval. Al steso tenpo se verifica na significativa emigrasion in te łe Meriche, prinçipalmente in Argentina, Uruguay, Cuba e Mesico. Quei che gà fato fortuna oltremare, generalmente ciamè 'Indianos', i'à speso fato ritorno in patria pieni de schei. L'eredità de ste riche famee l'è ancora vixibiłe en łe Asturie: ła rejon l'è piena de ste grande vile moderniste, nonché de istitusioni culturałi come scołe e biblioteche publiche.

El 6 otobre 1934 łe Asturie i'è teatro de una sołevasion, conposta prevalentamente da minatori, contro l'entrata de ła CEDA in tel governo, che i considerava un avansamento del fasixmo in Spagna. I eventi asturiani, noti come Rivołusion de łe Asturie, i'è considerè parte de un proceso più anpio ciamà Rivołusion del 1934, che ga avù ła Catałogna e apunto łe Asturie come prinçipałi foghi de ła ribełion.

Durante sta rivołusion Oviedo ła vien in bona parte devastà: rixulta incendiè, tra altri edifiçi, queło de l'Università, ła biblioteca de ła qual ła conservava testi de inestimabiłe vałor andè distruti, o el teatro Campoamor. Ła Camera Santa de ła Catedral, invese, l'à subìo gravi dani in seguito al sciopo de na bonba. Ła represion l'è stà portà avanti da trupe provenienti da łe cołonie del nord Africa soto el comando de Francisco Franco.

Fortificasion costruìa a Oviedo durante ła goera çivile spagnoła

Come rixultato de l'opresion, łe Asturie łe resta fedełi al governo republican durante ła goera çivile spagnoła. El 25 agosto 1937 se proclama a Gijón el Consejo soberano de Asturias y León, un'istitusion sovrana e indipendente existìa fin a l'entrata de łe trupe nasionałiste a Gijón el 21 otobre del steso ano. Łe Asturie i'è stè anca tereno de n'estrema difexa de łe forse republicane, ła bataia de El Mazuco.

Quando a ła fine Franco l'otien el controło de tuta ła Spagna, łe Asturie — tradisionalmente łighè a ła corona spagnoła— łe vien senplicemente denominè Provinçia de Oviedo fin a ła morte de Franco nel 1975. El vecio nome de ła provinçia el vien restaurà dopo el ritorno de ła democrasia in Spagna, in tel 1937.

In tel 1982 łe Asturie łe diventa na comunità autonoma a l'interno de ła strutura teritoriałe decentrałixà stabiłia da ła Costitusion del 1978. El governo rejonałe asturian el ga anpie conpetense in inportanti materie come ła sanità, l'educasion e ła protesion de l'anbiente.

Fortemente colpìo da ła riconversion industriałe de i ani '90, el Prinçipato el punta deso al turixmo, tentando de potensiar łe so abondanti risorse paexajistiche e naturałi.

Atualmente el major movimento soçiałe che łe Asturie łe vive l'è queło de ła łota par ła ofiçiałità de l'asturian; se asiste parimenti a n'aumento del movimento nasionałista asturian, nonostante el sia mai sta bon de otegner raprexentasion drento ła Junta General.


Łéngoe[canbia | canbia sorxente]

Mapa łinguistica de łe Asturie

Ła soła łéngoa ofiçiałe de łe Asturie l'è el spagnoło. Tutavia, ve se parla anca ła łéngoa asturiana (bable), proteta da ła Ley 1/1998, de 23 de marzo, de uso y promoción del bable/asturiano ('Łeje 1/1998, del 23 marso, de uxo e promosion del bable'). In te ła parte oçidentałe de łe Asturie se parla anca eonaviego e ła so promosion l'è senpre regoła da ła Łeje 1/1998. Se l'eonavian l'è un continuum diałetałe o na varietà de ła łéngoa gałisiana l'è ancora ojeto de dibatito e comunque el so uxo in te ła aministrasion asturiana l'è minor se paragonà a l'uxo de l'asturian. Ghè un proceso in corso par canbiar tuti i nomi dei posti de łe Asturie in te'l so nome tradisional in asturian o eonaviego.

Gastronomia[canbia | canbia sorxente]

Ła Fabada asturiana, un tipico piato asturian

Seben łe Asturie łe sia conosùe prinçipalmente par via del pese, el piasè noto piato rejonałe l'è ła fabada asturiana, un rico stufato fato co łe fave (fabes), spała de porco (lacón), lugànega nera (morcilla), ługanega picante (chorizo) e xaferan (azafrán).

Łe Asturie łe ga na propia bibita alcołica tradisional, el sidro (sidra). Quando el sidro asturian l'è servìo, el vien versà in na maniera particołare, El Escanciado: poiché l'è naturałe e inbotilià sensa gas, ła botilia ła ga da esar tegnùa sora ła testa par parmetar na łonga disexa (che ła richiede na considerevołe abiłità e acuratesa), el che el fa si che el sidro el vegna areà quando el finise in te'l bicer soto. Sto procedimento el dona al sidro un piaxevołe gusto "brioxo". El bicer el vien po' pasà e tuti i bee dal steso bicer. Dopo aver beùo ła gran parte del bicer, l'è abitudine xlansarghene na scianta par tera par netarlo dal fondo, cosita che l'è subito pronto par n'antra beùa.

I formai asturiani i'è famoxi in tuta Spagna e anca; łe Asturie i'è difati speso ciamè ła tera dei formai (el país de los quesos) par via de ła quałità e ła diversità del prodoto in sta rejon. El più famoxo l'è el cabrales.

In quanto a dolçi, el più tradisionałe l'è el rixo col łate (arroz con leche) e łe casadiellas, sfoiadine ripiene de fruta seca come noxe, mandorle e noxełe tritè, misiè col sucaro e na scianta moie de łiquor.

Economia[canbia | canbia sorxente]

Par secołi ła spina dorsałe de l'economia asturiana l'è stà l'agricoltura e ła pesca. Anca ła produsion de łate e de i so derivati l'era tradisionałe, ma el so gran xviłupo l'è stà conseguensa de l'espansion economica de i tardi ani '60. Al dì d'ancó i prodoti de ła Central Lechera Asturiana i vien comerciałixà in tuta Spagna.

El prinçipal canpo in te i tenpi moderni l'era tutavia l'industria mineraria del carbon e ła produsion de aciaio: ai tenpi de ła ditatura de Francisco Franco, łe Asturie i era el çentro de l'industria siderurgica spagnoła. Ła ałora inprexa siderurgica statałe ENSIDESA l'è deso parte de ła privatixà Aceralia, apartenente al grupo Arcelor. L'industria l'à creà tanti posti de łaoro, che i'à portà a na significativa migrasion da altre rejoni spagnołe, in particołare Extremadura, Andałusia e Castilia e Leon.

Łe industrie siderurgica e mineraria i'è deso in declino, par via de ła conpetision de l'est Europa, i alti costi de produsion e 'l declino de ła domanda globałe de aciaio. El taso de cresita de l'economia rejonałe l'è soto ła media spagnoła, nonostante in te i ultimi ani ła cresita del setor tersiario l'abia jutà a ridur l'alto taso de dixocupasion asturian. Fora da łe çità pì grose (Gijón e Oviedo) ga verto grosi çentri comerçiałi, mentre ła senpre prexente industria ediłisia ła par continuar a prosperar.

Łe Asturie łe 'a beneficià fin dal 1986 de i investimenti de l'Union europea in strade e altre infrastruture esensiałi, anca se ghè stà de łe controversie su come i fondi i'è spexi, par exenpio, in te łe pensioni dei minatori.

Demografia[canbia | canbia sorxente]

Variasion de ła popolazion par comun. Verdo: aumento, roso: diminuzion de popolazion (Dati INE 2004-2005)

Łe Asturie łe gavea al 2007 1 074 862 abitanti (INE, el 2,38% del total nasional. Ła so densità de popołasion, de 101,4 abitanti par km² al 2007, l'è łegermente superior a ła media spagnoła.

Ła popołasion ła se caraterixa par el più alto taso de mortałità de Spagna (12 par miłe) e 'l più baso taso de natałità (6 par miłe), che i'à fato si che ła popołasion ła vaga vanti a diminuir xa dal 1987. In te l'ultimo ano ła popołasion de łe Asturie ł'à subìo na łejera riprexa inputà par de più a łe grande çità (Oviedo e Gijón i'à visto aumentar ła so popołasion de 2500 e 3000 abitanti rispetivamente) e a altri 17 comuni. In te i altri l'à continuà a diminuir. L'è significativo el spopołamento ne ła xona de łe miniere e ła łejera disexa de ła popołasion de Avilés.

Ła parsentuałe de foresti l'è del 2,81% (INE 2006), tre olte manco de ła media spagnoła e davanti a łe sołe Gałisia e Extremadura. Łe prinçipałi nasionałità prexenti i'è l'ecuadoregna (14,76% sul totałe dei foresti), ła cołonbiana (9,01%) e ła portoghexe (7,34%).

Popołasion del Prinçipato de Asturie (1787-2006)
Evołusion 1900-2006[2] Ano Abitanti  % rispeto al totałe nasional Ano Abitanti  % rispeto al totałe nasional
1787[3] 342 537 3,34% 1960 989 344 3,23%
1857 524 529 3,39% 1970 1 045 635 3,08%
1877 576 352 3,47% 1981 1 127 007 2,99%
1887 595 420 3,39% 1991 1 098 725 2,79%
1897 612 663 3,39% 1996 1 087 885 2,74%
1900 627 069 3,37% 2001 1 075 329 2,62%
1910 685 131 3,43% 2002 1 073 971 2,57%
1920 743 726 3,48% 2003 1 075 381 2,52%
1930 791 855 3,34% 2004 1 073 761 2,48%
1940 836 642 3,22% 2005 1 076 635 2,44%
1950 888 149 3,16% 2006 1 076 896 2,41%

Atrasioni turistiche[canbia | canbia sorxente]

Ła regenta e ła catedral de Oviedo

In te'l 1985, l'UNESCO l'à dichiarà i monumenti de Oviedo e del Regno de łe Asturie Patrimonio de l'Umanità. Sta dichiarasion ła ciapa dentro: ła Camara Santa de ła Catedral de Oviedo e ła Baxiłica de Santullano, modernamente ciamà San Julián de los Prados, situè a Oviedo e de l'epoca de Alfonso II; San Miguel de Lillo e Santa María del Naranco, tute e do a łe falde del monte Naranco in te i dintorni de Oviedo e Santa Cristina de Lena visin a Pola de Lena, tute e tre de l'epoca de Ramiro I e infine ła Foncalada, na fontana publica situà en la calle de Foncalada en pieno çentro de Oviedo e risałente a l'epoca de Alfonso III.

Atrasioni prinçipałi[canbia | canbia sorxente]

Oviedo, ła capital de łe Asturie: na neta, pitoresca çità co un vario patrimonio architetonico. Santa María del Naranco e San Miguel de Lillo, rispetivamente na cexa preromanica e un pałaso, costruìi dal primo re asturian sul monte Naranco, a nord de ła çità.

El Parco nasional Picos de Europa e altre parte de ła cadena montuoxa asturiana: el pì famoxo monte del parco l'è el Picu Urriellu (2519 m), conosùo anca come El Naranjo de Bulnes, na cima a forma de mołar che durante łe sere de sołe ła ciapa un bel cołor naransa, da qua el nome. Tenpo parmetendo, ła pol esar vista ciaramente dal paexe de Camarmeña, visin a Poncebos, a sud de Arenas de Cabrales.

El santuario de ła Vergine Maria de Covadonga e i łaghi montani (Los Lagos), visin a Cangas de Onís: secondo ła łejenda, in te l'VIII secoło ła Vergine l'avarea benedìo łe forse cristiane asturiane segnałandoghe el momento justo par atacar i mori conquistatori, ciapandołi quindi de soprexa. Se ritien quindi che ła Reconquista ła sia scomisià propio da qua.

Ła costa asturiana: in particołar modo łe spiaie de Llanes e i so dintorni, e ła Playa del Silencio visin al paexe de pescadori de Cudillero.

Altri posti de intarese[canbia | canbia sorxente]

Łago Somiedo
  • Ceceda: a est de Oviedo su ła strada N634. De particołare intarese i'è i tradisionałi granari (ciamè horreo), alsè su piłastri par tegner distanti i rati.
  • El fiume Dobra: a sud de Cangas de Onís, famoxo par i so cołori inuxuałi e bełesa natural.
  • Ła senda costera (via costiera) tra Pendueles e Llanes: sto itinerario l'atraversa alcuni tra i più spetacołari senari costieri de łe Asturie, come i rumoroxi bufones e ła Playa de Ballota.
  • L'inuxuałe formasion rocioxa su ła spiaia preso el paexe de Buelna: a est de Llanes. Ła se pol oservar al meo in ocaxion de ła basa marea.

Trasporto[canbia | canbia sorxente]

Aria[canbia | canbia sorxente]

Łe Asturie i'è servìe da l' Aeroporto Internasional de łe Asturie (OVD), a 40 kilometri da Oviedo, visin a ła costa nordoçidentałe e a ła çità industriałe de Avilés.

Łe Asturie orientałi i'è façilmente acesibiłi anca da l' Aeroporto de Santander, ciapando l'aereo fin lì e guidando po' verso łe Asturie, che łe pol esar rajunte en de un'ora de guida.

Mar[canbia | canbia sorxente]

El Musel (el porto de Gijon) l'è bon de riçevar nave da crocera de tute łe tae. El çentro çità l'è distante sołi 4 km e l'Autorità Portuałe ła fornise n'apoxito cołegamento de autobus che 'l parmete ai pasejeri de avantajarse de łe oportunità culturałi, gastronomiche e comerçiałi che Gijón ła ofre.

Treno[canbia | canbia sorxente]

Ła rete feroviaria nasionałe spagnoła RENFE ła serve anca łe Asturie; i treni i parte regołarmente da e par l'interno de ła penixoła. Łe fermade prinçipałi i'è ła capital de ła rejon, Oviedo, e ła prinçipałe çità costiera, Gijón. Diversamente, ła conpagnia feroviaria FEVE ła cołega el çentro de ła rejon co łe Asturie orientałi e oçidentałi.

Autobus[canbia | canbia sorxente]

Ghè anca un anpio servisio de autobus gestìo da ła conpagnia ALSA. El cołega Avilés, Gijón, Oviedo e Mieres con Madrid e altre çità majori, diverse olte al dì. Altri coligamenti i'è ativi co łe çità de Barcelona, Salamanca, León, Valladolid, La Coruña, Bilbao, Sibilia, San Sebastián, Parise, Bruxelles e Nisa, par nomenarghene qualcheduna.

Muxica[canbia | canbia sorxente]

Ła muxica e ła dansa i'è varie e propie de ła rejon. El strumento più carateristico e raprexentativo de ła Asturie l'è ła gaita, na baga a tri tubi de cui uno par supiar (soplete) e do sonori (roncón e punteru), che se uxa en numaroxe danse popołari, sonà aconpagnà dal tanburo ma anca da altri strumenti come ła fixarmonica o el clarineto.

El canto tradisional più raprexentativo del Prinçipato l'è ła tonada ne łe so diverse varianti. En sto canpo se distingue el łaor de Joaquín Pixán, conosùo anca par esar un gran tenor.

Łe formasioni muxicałi pì abondanti łe gira intorno a ła muxica folk: sonadori de baga tradisionałi come Xuacu Amieva, grupi de ła cosita ciamà «muxica çeltica» (Llan de Cube, Nuberu o Felpeyu i più noti), numaroxe bande de baghe, el Colectivu Muyeres, o ła fuxion che raprexenta Hevia, sensa nuła cavarghe a cantautori come Toli Morilla, el showman Jerónimo Granda o Víctor Manuel, autor de cansoni che łe foema quaxi xa parte del repertorio muxicałe popołare asturian. El Prinçipato de Asturie l'è anca prołifico de grupi rock e pop come Los Berrones (agro-rock, da łori creà), Los Stukas, Ilegales (rock-punk), Warcry (heavy metal), Avalanch (epic metal), Fe de Ratas (punk-rock), Meinhoff, Jacky Trap (Nu-Metal, rock) e rock radical come Dixebra. Sensa dexmentegar Melendi, el cui stiłe el va da ła rumba al pop più comercial o El Sueño de Morfeo. L'inisio de i ani '90, l'à visto anca vegner su un movimento de muxica alternativa, gran rełasionà con el genare indie, e conosùo col nome de Xixón rock. Tra i esponenti de sto movimento ghè i Australian Blonde e i Manta Ray.

L'ino asturian[canbia | canbia sorxente]

L'ino asturian Asturias, patria querida l'era na canson popołare adotà come ino de ła rejon e formałixà da ła Ley 1/1984, de 27 de Abríl.

Secondo un mito popołare, sta canson ła sarea cantà da i inbriaghi de tuta Spagna; in realtà, l'è probabiłe che sta diçeria ła sia stà introdota ai tenpi de ła goera çivile spagnoła da i franchisti par screditar łe Asturie, in quanto ła canson l'era nata a l'interno de ła comunità dei minatori, un çentro del sóçiałixmo spagnoło. De łe varianti de l'ino i'è stè uxè anca da i republicani durante ła goera çivile e ła rivolta de i minatori del 1934 che 'a precedùo ła goera.

Spor[canbia | canbia sorxente]

Stasion siistica de Valgrande-Pajares

Ła prinçipal squadra de bałon del Prinçipato l'è el Real Sporting de Gijón che l'è stà par 36 stajoni in prima divixion e che el conta 6 partesipasioni europee; atualmente el miłita en ła 1ª divixion de ła łiga spagnoła. Segue en inportansa, par via de l'alto numaro de tifoxi, el Real Oviedo, che l'à miłità par 38 stajoni en ła 1ª divixion e che 'l conta 1 partesipasion europea, nonostante el miłita deso en 3ª divixion. Inoltre łe Asturie łe ga altre do squadre che miłita en 2ªB, el Marino de Luanco e'l Real Sporting B.

Squadre asturiane che miłita in te ła masima categoria de i rispetivi spor i'è:

  • Gijón Hockey Club en hockey su pista feminiłe.
  • Club Balonmano Gijón en handball feminiłe.
  • Gijón Mariners en football american.
  • El Llano Béisbol Club en baseball.
  • Club Natación Santa Olaya en nuoto maschiłe.

El piłota Fernando Alonso l'è uno de i prinçipałi protagonisti de ła Formuła 1 dei primi ani del III miłenio.

L'ex xugador de bałon del Barçełona Luis Enrique e l'atuałe çentravanti de ła nasionałe spagnoła David Villa nonché xugador al Vałensia, i'è tuti e do asturiani.

El siclista Josè Luis Rubiera dito "Chechu", gregario de Lance Armstrong e vinicitor de do tape al Giro d'Italia, l'è nativo de Gijón.

Un avenimento sportivo pitosto popołare in te łe Asturie l'è el Descenso Internacional del Sella, prova de canoa/kayak con parteçipanti da vari paexi e che se çelebra propio en te łe Asturie fin dal 1930. Co sto avenimento ga inisio ła stimana Internacional de Piragüismo en Asturias, che ła finise col Descenso Internacional del Cares.

In te łe Asturie existe anca dei spor autoctoni con anpio seguito de tifoxi. De sti qua el più inportante l'è el xugo de i biriłi, che in te łe Asturie el se pratica en varie modałità.

Inportanti i'è anca i spor invernałi e de montagna. Se distingue ła stasion siistica Valgrande-Pajares, una de łe prime inaugurè in Spagna (1954).

Note[canbia | canbia sorxente]

  1. Par sto motivo, dal XIV secoło l'erede al trono spagnoło el ciapa el titoło de prinçipe de łe Asturie.
  2. http://www.ine.es Instituto Nacional de Estadística
  3. I dati rełativi al 1787 i provien dal censimento de Floridablanca, cità da Mª del Carmen Ansón Calvo en Asturias en la España de Carlos III. Demografía y sociedad, Universidad de Oviedo, Servicio de Publicaciones

Ligamenti de fora[canbia | canbia sorxente]

Commons

So Commons ghe xè de i file multimediałi so Asturie