Protobasco

Da Wikipedia, ła ençiclopedia lìbara.

Protobasco ({{{nomenativo}}}) †
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: Francia, Spagna, Andora?
Regioni:Rejon: Aree cantábrica e circunpirenaica
Periodo: 500 a.C. - Ano 0
Persone: {{{persone}}}
Clasifica: non in top 100
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: {{{tipologia}}}
Fiłogenexi:


 
   Protobasco
    
     
      
       
        
         
          
           
            
             
              
               
Statuto ofiçiałe
Stato: nessuna
Regolà da: nissuna regolassion uficiałe
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL {{{sil}}}  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
{{{estratto}}}		 El Pare Nostro
{{{estratto}}}
Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice}}}:|en Protobasco]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
{{{mappa}}}
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.

El protobasco l'è ła ricostrusion del predecesor direto de ła łéngoa basca, cosita come ła podarea esar stà ipotèticamente parlà tra el V secoło a.C. e l'inisio de ła nostra era, en te łe aree circumpirenaica e cantàbrica. El corisponde al stato de ła łéngoa precedente a l'influensa del łatin e dei testi scriti.

Indice

[modìfega] Filiasion

Poiché fin deso no se conose nisuna łéngoa visina al basco —a ecesion de l'aquitan —, łe ipotexi sul protobasco łe se sviłupa par mexo de ła tecnica łenguistica de ła ricostrusion interna. En sto ànbito, i łaori piasè inportanti i se deve ai łinguisti Luis Mitxelena (Fonética histórica vasca, eç.), Alfonso Irigoyen, Henri Gavel, eç., e più reçentemente Joseba Lakarra, Joaquín Gorrochategui e Ricardo Gómez. Mitxelena e Lakarra i se ocupa de difarenti stadi del protovasco: el studio de Mitxelena el se riferise a ła łéngoa cosita come l'era prima de l'arivo dei romani, mentre queło de Lakarra a ła łéngoa prima de l'arivo dei çelti. Par ła ricostrusion de łe etimołogie protobasche originałi tuti i łinguisti i tien en considerasion łe informasioni fornìe da:

  • łe iscrisioni aquitane
  • i testi arcaici
  • l'onomàstica de l'area bascòfona atual e anterior: toponimia, antroponimia, idronimia eç.
  • el confronto tra i diałeti baschi: sułetin, roncałexe, basonavaro, łabortan, altonavaro, guipuxcoan, ałavexe, bixcain (çerti estinti ma ła majoransa vivi)
  • ła łeteratura basca (che ła scominsia in tel XVI secoło)
Posibiłe estension del basco arcaico in te l'ano 1 (łinea tratejà).

[modìfega] Fonołogia

André Martinet l'è stà al primo a aviçinarse con exito al sistema fonołògico del protobasco. A l'interno de łe parołe in tei prestiti dal łatin, el trato [+/− sonoro] de łe esploxive el se mantegnea, ma a inisio paroła no sucedea mia cosita e tuti i rixultava senpre [+ sonoro] (par exenpio, pacem > bake). Se avea proposto che in basco sta diferensa ła se prexentase soło a interno de paroła, ma sta roba ła pararea anomała rispeto a łe altre łéngoe del mondo. Martinet l'à portà a exenpio el sistema de łe esploxive del danexe, en łe quałe el trato no l'è mia [+/− sonoro] ma [fortis / lenis], o sia, un fonema el ga na reałixasion più forte e una piasè debołe. Aparte questo, ognuno el ga na pronunçia distinta conforme ła poxision che l'ocupa: forte (a inisio de paroła) o debołe (tra vocałi). Łe sonore łatine łe se rinpiasava a vicenda a seconda de ła so poxision.

Luis Mitxelena l'aceta sta ipotexi e 'l łe anplia a tuto el sistema. Cosita, insieme ai pari de sibiłanti africà (forti) e fricative (debołi), e oltre al par formà par łe vibranti, l'à proposto łe forme forti (/N/ e /L/) de /n/ e /l/. El fonema /N/ el spiega parché ła naxal geminà (scrita <nn>) del łatin ła se mantien come /n/ en el basco atual mentre ła naxal senplice del latin l'è sparia. In te ła stesa maniera, łe /L/ ancó łe se conserva come /l/ e quełe che era /l/ deso i'è /r/ senplici. Sti procesi de łenision i pararea esarse concretixà durante el Medioevo. Oltre a questo, Mitxelena l'à escluxo ła /m/ dal sistema, parché l'era un sono secondario (quaxi senpre ła se cata al posto de na /b/ influensà da ła vicinansa de na /n/, par ex. *bini > mihi, *senbe > seme), e 'l fonema /p/ parché l'aparea en distribusion conplementare, mentre i fonemi pałatałi el l'à considerè come espresivi.

In baxe a questo, Mitxelena l'à proposto sto sistema, acetà anca da Joseba Lakarra:

LENIS FORTIS
b (p)
d t
g k
l L
n N
r R
s ts
z tz
Aspirazion
(h)

[modìfega] Raixa siłàbica

Joseba Lakarra el propone el modeło siłàbico CVC (Consonante-Vocałe-Consonante) par el preprotobasco o protobasco più antico, come se pol dedure da łe parołe de antica eredità basca, ritirando el modeło CVCV proposto in precedensa. Luis Mitxelena, al contrario, l'avea proposto el modeło (C)V(W)(R)(S)(T), giudicà da Lakarra masa estexo, oltre che mancante de parołe che prexentase tute łe poxisioni indicà. In tel basco moderno, tutavia, ghè parołe che segue sto modeło, come par exenpio "lur" 'tera', "zur" 'łegno' o "gar" 'fiama'. En ogni caxo, ste raixe siłabiche łe gavea łimitasioni che apare en ła parte fonołogica.

[modìfega] Morfosintasi

El fato de no averghe a dispoxision testi scriti el conplica de tanto ła conosensa de ła morfosintasi protobasca. Tutavia, łe carateristiche de i verbi sintetici i'à portà Ricardo Gómez a propor che invese de l'atual ordene SOV (Sojeto-Ojeto-Verbo) el basco el prexentase l'ordene VSO (Verbo-Sojeto-Ojeto). N'antro indisio el sarea l'aver serà ła categoria ajetivo, utiłixando partiçipi, prestiti o orasioni rełative tuti a ła destra del nome, posto deso ocupà da l'ajetivo.

[modìfega] Mexi par ła formasion de łe parołe

En un'època più tarda łe xa cità raixe CVC i'à sviłupà ła capacità de ricevar prefisi (no come in tel basco atual) e da sta època deriva łe parołe con CV-CVC ("lagun", "mehar" <*benar).

[modìfega] Vocabołario

Exenpi de Joseba Lakarra de voxi monosiłàbiche redúplichè a sinistra en preprotobasco:

Preprotobasco Protobasco Basco Vèneto
*dar → *da-dar *adaR adar corno
*dats → *da-dats *adats adats cavei
*zal → *za-zal *azal azal cortecia (álbaro), scorsa, superfiçie, pełe
*der → *de-der *edeR eder beło
*dol → *do-dol *odoL odol sangue
*gor → *go-gor *gogoR gogor duro
*nal → *na-nal *anaL ahal poder
*nan → *na-nan *anan-tz ahantz- desmentegar
*nin → *ni-nin *inin-tz ihintz sguaso
*nol → *no-nol *onoL ohol toła
*zen → *ze-zen *zezen zezen toro
*zo[1] → *zo-zo *zozo zozo Turdus merula

Exenpi de Luis Mitxelena de termini protobaschi trati da "Fonética histórica vasca":

Protobasco Basco Vèneto
*ardano ardo vin
*ardi-zani artzain pastor
*arrani arrain pese
*bene mehe magro
*egu-gaitz ekaitz tormenta
*bini mihi łéngoa (anatomia)
*eLana elai rondene
*eNala enara rondene
*gaztana gazta formajo
*ini ihi giunco
*organa orga caro (trasporto)
*sen-be seme fiol
*seni sehi servo, domestico
*suni suhi genero
*un-be ume butin/a
*zini zii, zi ghianda

[modìfega] Note

  1. ↑ Forse *zo l'è l'elemento de composision de txori 'oxeło' e d'urzo (uso) 'Columbidae'.

[modìfega] Ligamenti de fora

Cavà fora da "http://vec.wikipedia.org/wiki/Protobasco"
Strumenti personali