Imèr

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articol el é scrit par primieròt
Imèr
comun
Vista del comun de Imèr
Vista del comun de Imèr
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Rejon Trentin-Alto Àdexe – stema Trentin-Alto Àdexe
Provincia Trento – stema Trento
Teritorio
Coordinae 46°09′07″N 11°47′50″E / 46.151944, 11.797222Coordinate: 46°09′07″N 11°47′50″E / 46.151944, 11.797222
Altitudine 667 m s.l.m.
Superfise 27,60 km²
Abitanti 1 206 (31/12/2010)
Densità 43,7 ab./km²
Frasion Masi de Imèr, Pèze
Comuni confinanti Siror, Canal San Bovo, Međan, Soramonte (BL)
Altre informasion
Còd. postałe 38050
Prefiso 0439
Fuxo orario UTC+1
Còdexe ISTAT 022097
Còd. catasticałe E288
Targa TN
Nome abitanti almeròi
Patrono San Piero e San Paol
Dì de festa 29 de giugno
Locałixasion
Italy location map.svg
Imèr
Italy relief location map.jpg
Imèr
In vért el comune de Imèr tela provincia de Trènt. In ros la ìsola aministrativa de Imèr II.
In vért el comune de Imèr tela provincia de Trènt. In ros la ìsola aministrativa de Imèr II.
Sito istitusionałe

Imèr (IPA: /i'mɛr/) (Imör in todesc) l'é en comun de 1 206 abitanti te la provincia de Trènt.

El se cata te la val de Primier (a òlte dita Val Cismon), davanti a la fin de la Val Noana. El paes el é sul conòide detritich de 'l rich San Piero, che 'l taja a mèẑ el paes. Imèr el é te 'l font de 'l mont Arinàs, davanti a la Vederna.

Giografìa[canbia | canbia sorxente]

Teritòrio[canbia | canbia sorxente]

A sud-est de Imèr ghe n'é el mont Tasé, a sud, inveẑe se verẑ la Val Noana. Par sta val se pòl veder le Vette Feltrine e, mèjo de tut, el Pavión. A sud-ovest taca la val de 'l Schenèr, co 'l lach omònimo, vècia strada par ruàr a Primier de Feltre e donca de 'l Mondo de fora. A òvest ghe n'é la Tatóga, onde che se vet ben la cesota de San Silvestro che la sovrasta la part basa de la val, e de nòrd-òvest a nòrd-èst ghe n'é el Bedolé, che el se slònga de la Gòbera fin scuasi al Role (anca se la parola Beđolè la indica sol en toc de 'l mont).

El paes el se poja su 'l conòide detritich che 'l fenis, do in ẑima, te la piana de le Giare, paròla che rua de 'l tipo de tarén fat pì che altro de giara detrìtica, ingrumada de le piene de i ghebi Cismon, Rio San Piero e Noana, scuèrta de 'n fin strato de tera, pì che altro portà de i contadini, graẑie anca a la coltađura, te 'l pasar de 'l tèmp. La fertilità de la piana la é mèđio-basa pròprio par colpa de la composiẑión de 'l taren che ghe n'é sot.

Giografìa antròpica[canbia | canbia sorxente]

En bòn toc de la popolaẑion la é conẑentrađa te 'l paes de Imèr e en cic te le fraẑion de i Masi, de le Pèẑe e Pontét. Le abitaẑion isolađe le é pròpio poche, doperađe in bòna part par masi.

I Solivi[canbia | canbia sorxente]

Tei prađi de Solan, sora a Imèr.

El coston a sud de 'l Beđolé, te i tareni comunali de Međan e de Imèr i ciapa el nome de Solivi, parché i se vòlta a 'l sol. De l'altro vèrs de i Solivi ghe n'é i Pustèrni, che l'é i scrémpeni setentrionali sot a i monti Vedèrna e Tasé che par cuasi tuta'l'an i é sènẑa sol.

I Solivi na òlta i era en gran prà (fora che i ronchi) co campi de varie piante (sorch, cartùfole, fasoi e segàla) e vari alberi da fruti (pomi, pere, pèrseghi, nos, ẑarese e armelini), mesi regolarmènt par la vivacità de 'l posto. Co 'l miracolo econòmich de 'l secondo dopoguera la vita contadina la vèn arbandonađa e, non esèndoghen pì bisàgn de fen par le vache i prađi non i vèn pì siegađi, così che incoi na bòna part de i Solivi, pì che altro la part pì alta, la se à inboscà.

En dipinto a Solan

Resta anca incoi ẑèrti prađi grandi asèi, tipo Solan e Solan Grant a òvest, Colađina, Casiéi e i Macióđi a est e le Còste e Balađói te la part pì alta.

El fagherón l'é en fagher tant svilupà te 'l prà de Solan grant.

Monte Vederna[canbia | canbia sorxente]

Strađe par ruar su[canbia | canbia sorxente]

A i piei de 'l Pavion ghe n'é la Vederna, en gran prà particolar par la presènẑa de tanti masi, le casère primieròte doperađe par menar le bès-ce in altura e per serar via el fen. Par ndar su se pol ciapar tre divèrse strade e cualche trói: de Pontet par ẑirca 15 km; da Imèr na strađa erta fata de salesà de 4 km; sèmpro de Imèr par la Val Noana e, te 'l Gavión, girando vèrso la Vederna (sta vìa la é in tut de ẑirca 11 km).

Che che ghe n'é[canbia | canbia sorxente]

Su le Veđèrne, fora a i Masi, ghe n'é 'na cesòta alpina, intitolađa a la Madona de la Neu (cuà, in agost, se fa la festa de la Mađòna de la Neu, la sagra de le Vederne, onde che rua i abitanti de Imèr e de tuta la val e tanti turisti), en rifugio, na casina de la Forestale par i campegi estivi e invernai, e la malga Agneròla, proprio a i piei de 'l Pavion. A nòrd de le Veđerne ghe n'é la ẑima de 'l mont, onde che ghe n'é en gran prà, le Còste.

Su la Val de Primier, a nòrd de 'l spiaẑ, ghe n'é na cros, la Cros de i Alpini, de onde che se pòl veđer el paesagio dolomitic de la Val de Primier: i paesi mesi vesin al ghèbo, el masicio de le Pale de San Martìn, el Lagorai, le Dolomiti de la Val de Fasa e tuti i masici a nòrd, nòrd-èst e nòrd-òvest; la Cros de i Alpini l'é un dei posti pì bèi e caraterìstici de la Val de Primier. La cros, co 'l inpianto de luminaẑion, se pol vederla te le sere pre-festive e de festa, insieme a la cros de 'l Pađèla, te 'l comun de Tresacua.

La propietà de la Vederna no la é né de 'l comun de Imèr né de i privati: te 'l 1742 63 almeròi i à fat en consòrẑio che el à spartì i prađi in tante partiẑèle, date de siegar a rotaẑion par diese anni a ògni sòcio e a le famée. Incoi sta gestion la é sconparsa, ma el consorẑio el ghe n'é e el numero de i vesini de la Vederna (i disendènti mas-ci de cuei che i à fat el consòrẑio; te 'l caso che se aese solche fiole femene, se pèrẑ el dirito de đar ai fioi i tareni) el sarìe difiẑil de saer.

Su la Vederna se pòl veđer i "stóli" de Morosna, osìa i stoli scavađi intant la guèra, i à dei busi de onde se pòl sbarar co i canói, controlando cosita na bòna part de tèra.

Scanajòl e Arẑón[canbia | canbia sorxente]

El comun de Imèr el ciapa entre anca na ìsola 'ministrativa che la é fata de le ẑime Scanajòl (2465 m s.l.m.) e Arẑón (2309 m s.l.m) che le é stacađe de 'l rest de 'l comun. Sto tòch el ciapa el nome de Imèr II (2), e se ghen sent parlar đà te 'l 1474 te na sentènẑa par meter i esati confini de sti pòsti co la Regola de Siror. Imèr II la é stata data al comune parché na òlta, co che la đent la era pì che altro contađini, ghe n'era bisògn de fen e se à ẑernì el Scanajòl par far sto mes-cer.

A Imèr II ghe n'é do malghe: la malga Arẑon e la malga Scanajòl.

Clima[canbia | canbia sorxente]

El clima de Imèr el é asèi fret, parché in Italia sto comun l'é un che in mèdia el comsuma de pì par scaldar le case[1].

Te i sti ultimi ani anca a Imèr se fa sentir el riscaldamènt global, infati névega sènpro de manco che nò sti ani.

Stòrgia[canbia | canbia sorxente]

Na cartolina de 'l 1924 su Imèr

Imèr, te la stòrgia sènpro co Canal San Bovo, el se à fat indipendènt te 'l 1797 e el fea part già dal'XI secolo de un dei cuatro colmèi o règole de 'l Primier co Tonadich, Tresacua e Međan (te 'l ventènio fasista).

El teritorio de 'l comun el confina co la Provincia de Bełun drìo la Strada statale 50 del Grappa e del Paso Role a la fraẑion de Pontet, onde che ghe n'èra la dogana infra l'Impero Austriaco (el Trentino-Alto Adige l'èra na so part) e el Regno d'Itałia fin a la fin de la Prima guerra mondiale.

A i primi de novèmbre del 1966 el paes, cofà el resto de la val, el é stat ciapà entre de la 'luvion che l'à fat tanti dani e en mòrt. L'é la stesa 'luvion che a Firènẑe la à danegià o desfat de le òpere d'arte.

El paes el é saltà te le cronaghe naẑionali te 'l lujo 2011 par la festa co la carne de ors fata de la Lega Nord.

Le Canòpe[canbia | canbia sorxente]

L'imboch atual de 'n stòl a Solan de 'l Sandro

De 'l 1565 a i primi de 'nl Noveẑento se à sfrutà dei giacimenti de mineral sora Imèr ciamađa I Solivi[2].

  • Te la Val de San Piero ghe n'era en stol de onde che se cavea fora ràm, arđènt e pionbo, però a 'l dì đe incoi no se sa bèn onde che la poderìe eser;
  • A Baladói (dit anca Klìnghental ober Imor) ghe n'è en stol da onde se cavea el fèr;
  • A Solàn de 'l Sandro ghe n'é vari stoli de onde che se cavea fèr e ràm. Sti ultimi i ghe n'é ncora e i vèn doperađi cofà acueđoti comunai, a 'l de fora se pòl ncora veđer in conòidi de detriti.

El mineral el vegnea pò fondest a la Ferareẑa de Tresacua, cosita i à fat su la Via Nova che se pòl far anca incoi, che la va de la Gòbera a Tresacua. A la Ferareẑa el mineral el vegnea anca laorà in bare par spostarlo mèjo co i musati.

Monumènti e pòsti interesanti[canbia | canbia sorxente]

Cese[canbia | canbia sorxente]

Te 'l Medioevo Imèr el èra te la diòcesi de Feltre e la é pasađa a Arcidiòcesi de Trent sol te 'l 1786. Te 'l 1798 ghe n'é stata n'altra granda svòlta te 'l pian religioso: Imèr la é vegnesta curaẑìa indipendènta de Međan, che prima le èra insieme.

Cesa de i Santi Piero e Paol[canbia | canbia sorxente]

La cesa de i santi Piero e Paol

La cesa de la paròchia de Imèr la é dedicađa a i santi Piero e Paol graẑie pì che altro a le vècie influènẑe de la diòcesi de Feltre. Infati, anca te 'l comun vesin de Lamon el patron l'é San Piero.

Co 'l tìpico tabernàcol de legn trentin, el prim nùcleo el é almancol de 'l 1300, parché se ghen sènt parlar par la prima òlta te 'n statuto de 'l 1367. I la à sgrandađa te 'l mèẑ de 'l 1500 e pò te 'l seteẑènto. El canpanil de 'l ẑincueẑènto el é stat sgrandà te 'l XIX secolo.

Vesin a 'l afresco de San Cristoforo ghe n'é en portal de tipo de 'l baròco dit Porta de i òmeni, ciamà cosita parché la salta fora de la navađa dreta, onde che na òlta se sèntea i òmeni.

Su 'n afresco de 'l seteẑènto, fora de la cesa, se vet San Cristoforo, protetor de i viandanti, intant che 'l mena el Bambin Jesù a 'l de là de 'n ghèbo.

La cesa la é scandiđa de tre navade. El altar maór de legn de 'l 1768 el é consacrà a la Trinità; sora a cuel de la navađa a ẑanca ghe n'é na statua de la Madòna co de drìo na pala co su la Madona del Rosario, co sot i santi Silvèstro (patròn de Primier), Antòni, san Checo e Marìa Madalena. Te la navađa a dreta ghe n'é na statua de 'l Sacro Cor de Jesù e na pala co su la Trinità co a i piei san Gioani Nepomucèno e San Bortol, patròni de la val de 'l Vanoi. Sti do altari laterai i é de 'l 1763.

Cesòta de San Silvestro[canbia | canbia sorxente]

Te 'l taren comunal la va segnađa la vècia cesòta de San Silvèstro, de 'l dosènto e mesa su 'n cròt de la Tatoga a dominar l'entrađa de la val. San Silvèstro l'é el patròn de la val de Primier e se conta che, pròpio te sta cesòta ghen sìe stat en miràcol, el miràcol de San Silvèstro. I abitanti de 'l Primier i va su in portision oramai de sècoli, speẑialmènt a 'l 31 disèmbre e a 'l 1º de majo.

Architeture ẑivili[canbia | canbia sorxente]

Su varie case de 'l paes se pòl veder dei afreschi, che i é drìo a sparir a colpa de 'l tènp parché i é vèci. Ste piture le é scuasi tute sacre.

La casa de 'l comun[canbia | canbia sorxente]

El muniẑipio de Imèr el é su 'l Piaẑal de i Piaẑa, parché par sècoli cuela à stata la casa de sta famea siora che la à bu na gran influènẑa su l'economìa de 'l paes: i Piaẑa, apunto. El municipio el é, insieme a la cesa, un de le costruẑion pì vèce de Imèr.

Soẑietà e cultura[canbia | canbia sorxente]

Đènt che ghe àbita[canbia | canbia sorxente]

Abitanti censii

Etnìe e minoranẑe forèste[canbia | canbia sorxente]

I forèsti che abita a Imèr el 1º de đegnèr 2011 i é 34 (el 2,8% de 'l total).

I forèsti pì numerosi i vèn de la Moldavia.[3]

Léngue[canbia | canbia sorxente]

La lengua pì doperađa a Imèr l'é el diałeto primierot, vesin a 'l vèneto.

Praticamènt tuta la đent la sa el talgian, a òlte parlà anca a casa cofà lengua mare.

La léngua estèrna pì difusa l'é el tòic a causa sìa de l'apartenènẑa de 'l Trentin a 'l Impero austro-ungarico fin a la fin de la Prima guera mondiałe, sìa de la vesinanẑa de 'l Sudtirol.

Religion[canbia | canbia sorxente]

I abitanti de Imèr i é pì che altro catòlici, anca se co l'imigraẑion ghe n'é grupi de altre religion.

Tradiẑion e folclor[canbia | canbia sorxente]

La popolaẑion la è ligađa a la tradiẑion Trentin-tirolese fà mođo de vestirse.

Anca el magnar el é ligà a i vesini tirolesi: tipici l'é i canederli e la polenta. Pò ghe n'é anca magnari ùgnoli de la Val de Primier, cofà le pape, la tosèla e 'l pandòlo.

Personalità ligađe a Imèr[canbia | canbia sorxente]

Clotilde Micheli, fondatrice de le Moneghe de i angeli, proclamađa beata te 'l 2011.

En siator de fondo

Spor[canbia | canbia sorxente]

El sport praticà par tradiẑion a Imèr l'é el si de fondo, e te la località Pèẑe (e a òlte anca te la località Giare) ghe n'é dele piste, onde che en bòn toch de la đent la fea sto sport.

A Imèr ghe n'é el Gruppo Sportivo Pavione, che el paricia corsi de spòrt de varie sòrt.

Economìa[canbia | canbia sorxente]

Dele bóre fate sbrisàr sul'aqua

Na òlta, a Imèr, la economìa la se basea pì che altro su ste atività: el pì de la đent la era impiegađa te l'agricoltura e te 'l alevamènt de le vache. Te le malghe vegnea pò fat el botiro de malga, rinomà botiro portà fin a Venèẑia[4].

L'era pò svilupađe la produẑion de legne e la fluitaẑion de sto legn ncora vèrso Venèẑia[5], onde che i marangoi i fea su le stòrgiche galère. No par gnent a la fraẑion de i Masi ghe n'era el pòrto de i Masi, onde che ruea tute le taje (bore) de 'l Primier, e de cuà le vengnea fate fluitar, in primavera, lònc el Cismon vèrso Venèẑia.

Gemelagi[canbia | canbia sorxente]

Bibliografìa[canbia | canbia sorxente]

  • Floriano Nicolao, Imèr, storia, arte, vita (1977).

Nòte[canbia | canbia sorxente]

  1. Tuttitalia
  2. LE MINIERE DI PRIMIERO Raccolta antologica di studi, Comitato storico-rievocativo di Primiero, 1993. pagg. 73-75
  3. Tuttitalia
  4. Cibo 360
  5. [1]

Altri projeti[canbia | canbia sorxente]


Ligamenti foresti[canbia | canbia sorxente]


Sta qua ła xè na voxe en vetrina. Struca qua par major informasion
Crystal Clear action bookmark.svg
Sta qua ła xè na voxe en vetrina, identificà come una de łe mejo voxe prodote da ła comunidà.
Naturalmente te pui far ben sujerendo e modifegando en mejo.

Voxi de quałidà en altre łengue