Tiroło
El Tiroło (it. Tirolo, tod. Tirol) l'è na rejon europea sułe Alpi, che ła ciapa el nome dai Conti de Tiroło (Grafen von Tirol) che i gavea ła so sede al castel Tiroło in tel paexeto de Tiroło visin a Meran. El capologo deła contea l'è stà prima trasferìo propio a Meran e dopo definitivamente a Innsbruck.
Indice |
Storia [canbia]
Ła rejon ła se cata in tel'area de ła vecia Resia, abità na òlta dal popoło dei Reti.
Dal 1918, cioè dała fine deła Prima Guera Mondiałe (Tratato de Saint-Germain-en-Laye), el Tirolo, che prima l'era tuto de l'Inpero Austro-Ungarico, l'è divixo tra Austria e Italia, e l'è conposto dałe seguenti zone:
- Tiroło Setentrionałe (tod. Nordtirol) con capologo Innsbruck
- Tiroło Orientałe (tod. Osttirol) con capologo Lienz
che jè unìi in tel Stato federałe austriaco (Bundesland) del Tiroło, e:
- Sudtiroło o Alto Àdexe (tod. Südtirol, ła denominasion ufiçiałe itałiana l'è Alto Adige) con capologo Bolzan
- Trentin (Welschtirol) con capologo Trento
che i fa parte deła rejon autonoma itałiana del Trentin-Alto Àdexe.
Na òlta anca i comuni ładini de Colle Santa Lucia, Livinallongo del Col di Lana e Cortina d'Ampezzo i faxea parte del Tiroło, ma quando jè pasà a l'Itałia, jè stà destacà e jè stà dà al Vèneto (provincia de Bełun).
De recente łe quatro rejoni łe gà riscominsià a laorar insieme anca istitusionalmente in teła cosideta Euregio Tirołexe, prexenpio co l'apertura de una rapresentansa comune a Bruxelles.
Cultura [canbia]
Łe lengoe parlà in Tirolo jè:
- Tiroło (Setentrionałe e Orientałe): el todesco
- Alto Àdexe/Südtirol: el todesco, l'italian, el ladin
- Trentin: l'italian, el ladin, el mocheno, e l'idioma cinbro parlà da łe popołasion dei cinbri trentini.
