Béver

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Sto articoło el xe scrito in venesian
Omo che'l xé drio béver
Aqua versada 'nte un goto

El verbo béver (se dixe anca bévare e béar) el éndega l'ato de consumar un lìquido traverso ła boca. in gramàtega, el pol èser adatà come nome, col signifegà de tute łe robe che, apónto, łe se béve. In łéngua vèneta se pol doperar anca el tèrmine trincar (o trincare), che però el signìfega na manièra de béver exagerada e ineducada.

Béver xé, gnanca a dirlo, fondamental par ła vita de ogni èser vivénte, xé anca considerà più inportante de magnar; de fati, na persona ła rexiste più sénsa magnar (dai sie ai vinti xórni, a seconda del'età[1]), che sénsa béver (dai tre ai diéxe xórni[1]).

Sentimo el bixogno de béver grasie al stìmoło ciamà . Sto qua el xé regołà da ła prexénsa de sałi desiolti 'ntel plasma del sangue: có ła concentrasion de łóri ła xé masa alta el corpo el manda sto segnal par domandar de portar drénto lìquidi. Ła dexidratasion ła xé el stato de sé slongà sénsa che el corpo el tóga aqua daspò averla mandada via (traverso l'orinada o el suar, ma in altre situasion come el gòmito o ła freve). Al móndo łe xé squaxi quatro miłiardi łe persone che łe sofre ła sé, in manièra più o manco consisténte. [2]

El goto el xé l'ogeto più comun e pràtego par béver; łe bose i xé contenidóri fati par contegnir robe lìquide, anca se cata anca broche e altri vaxi.

Tipi de béver[canbia | canbia sorxente]

Aqua[canbia | canbia sorxente]

El béver sénsa dubio più comun el xé l'aqua: in media gavarésimo da butar drénto almanco dó litri de eła al xórno, considerà che el 60% del corpo uman el xé lìquido[3]. Ła quantità che bixogna béver, seguro, ła canbia a seconda del'età e de ła stagion. L'aqua, par èser bevùa, ła ga da èser potàbiłe: i procesi par rènderla cusì i contien l'ełiminasion dei bateri e altri agénti patògeni e na regołasion de łe sostanse chìmeghe che ghe xé desiolte drénto.

Ghe xé paréci paéxi al mondo 'ntei quałi łe persone no łe ga gnénte da béver, o łe ga da far strada par rivar a un poso (spece 'ntei paéxi dexèrteghi del'Àfrica). 'Nte łe xone riche del mondo ła xénte ła ga ła posibiłità de sièłier se béver l'aqua del rubineto (controłada più speso) o queła in bosa (che ła pol èser natural o frizante).

Suco de naransa

Tute łe aque bone da béver łe ga da averghe un contegnùo in sałi. Sto qua el xé inportante, perché el porta drénto sostanse vitałi, che daspò un fià el corpo ełe butaria fora tute. Sul eticheta de łe bose de acqua mineral se cata ła tabeła dei ioni che i se cata 'ntel prodóto. Ła durésa del'aqua ła xé el paràmetro fisà da quanti cationi de magnexio e calcio (Mg++ e Ca++); altri cationi che catémo 'ntel aqua mineral i xé el sodio (Na+) e'l potasio (K+), i anioni più inportanti i xé el bicarbonato (HCO3-), el cloruro (Cl-), el nitrato (NO3-) e'l solfato (SO4--).

Béver analcòłeghi[canbia | canbia sorxente]

Cafè servio co na brocheta de late tacada.

I suchi i xé béver recavai strucando ła polpa dei fruti o desfiséndoła co aqua. Par conservarli in gènere i se pastorixa o giasa. In sta manièra l'uxo de conservanti no'l serve più, cusì el prodoto el xé più natural. Alguni dei fruti più doperai i xé pèrsego, armełin, péro, pomo, naransa, e fruti de bosco. I vien fati anca suchi de verdura.

I vien ciamadi co ła paroła inglexe soft drink (béver łexièro) quełi béver co na baxe de aqua a ła qual ghe vien xontà qualcosa che'l ghe daga saor, o quełi anca prodoti naturałi modifegai dal'omo. Ła modìfega più sénplise ła xé ła xonta de anidride carbònica, ma spéso ghe se méte drénto anca sùcari o altri dolsifeganti. Ła Coca-Cola ła xé l'exénpiò più famoxo, altri prodoti frequénti i xé ła naransada, ła limonada, el chinoto e'l gingerin. Ghe xé in sta categoria anca i béver doperai dai sportivi par tórse indrio energie.

Ła late ła xé inportante spece 'ntei primi ani de vita perché ła contien calcio e altri ełementi fondamentałi par ła cresùa del puteo. Ła łate de ła mare ła vien data fin a n'ano de età, in gènere, e fin a sie méxi ła xé l'ùgnoła fonte de energia par el nomenato. [4] Daspò el vien sostituio da łate che łe vien da altri anemałi, spece da ła vaca, ma anca da ła piègora, da ła cavra, e dal'àxena. Łe łate łe ga in gènere un bon contegnuo de grasi e łe contien un sùcaro particołar, el latoxio, che'l cauxa intołeransa a alguni. Da ła màndoła e da ła sogia se cava fora łate vegetałi.

El cafè el xé n'infuxo de łe bache, tratae e smenusae, de łe piante del gènere Coffea (coltivae 'ntei paexi equatoriałi). Parte inportante de davèro paréce culture 'ntel mondo, ghe xé anca tanti modi par crear varietà desferénti, a partir da ła sièlta de ła baca: l'arabica, ła robusta e ła excelsa. I mètodi de preparar e servir el cafè i xé pluxóri (i più cognosùi i xé l'espreso e'l łóngo), e spéso se xonta anca late (el capusin el xé el più famoxo). Ła cafeina ła xé queła mołècoła che ła dà ła propietà de tegnir svégi; ła vien ciamada anca teina, 'ntel caxo del . Sto qua el se cava fora da łe foge de ła Camellia sinensis: bruxae, łe fa el tè negro, sparpagnà 'ntel Osidénte, tegnùe cusì come łe xé łe fa el tè verdo, comun in Cina (da indove el vien) e 'ntei altri paéxi del'Oriénte. El tè el vien bevùo frédo più speso del cafè e'l ga anca un contegnùo de sostanse sicoative più baso, cusì el xé megio da béver par i putełi. Altri analcòłeghi menori i xé béver a baxe de órxo e tixane.

Béver alcòłeghi[canbia | canbia sorxente]

Bosa e goto de vin

L'etanoło, el più comun dei alcołi, el salta fora da ła fermentasion del glucosio, insieme al'anidride carbònica. Puro, el vien meso in tràfego soło daspò dei procesi (denaturasion), che i ghe dà el cołor roxa) e i eło rènde tòsego da béver par scansar łe tase che ghe xé su queło miga denaturà.

El vin el vien da ła fermentasion del mosto, l'ua schinsada da ła qual se cata el suco che'l deventarà fermentà. El ga un taso de alcol che'l gira intorno al 10-15%. I cołori i va dal bianco al roso, pasando par el roxà, e i canbia a seconda de ła prexénsa de ła pełe, che ła contien ła magior parte dei pigmenti, piutosto che par el cołor del'ua. I vini i vien clasifegai anca par ła só proveniénsa e ła durada de ła fermentasion, oltra che, naturalmente, ła quałità de ła végna. El Proseco el xé el vin vèneto più cognosùo 'ntel mondo; altri i xé el Recioto de ła Valpolexela, el Recioto de Soave, el bianco e'l roso dei Cołi Eugànei, el Sauvignon dei Cołi Bèreghi... I vini i pol èser modifegai par el saor o ła conservasion: i spumanti, par exénpio, i ga ancora drénto el gas prodoto durante ła fermentasion.

Ła bira ła xe el rexultà de ła fermentasion del'órxo, in aqua calda, co levà e aromatixà co erbe de łe quałi ła più inportante ła xé el bruscàndoło, che'l dà el saor amaro. Ła xé un dei alcòłeghi più veci: xà i Sumeri i gera boni de farla, anca se i Antighi Egisi i xé i più famoxi par ła produsion de bira, che łóri eła ciamava zythum e curmy a seconda del cołor ciaro o scuro, e eła preparava dolsa e aromatixada co fruta. Ancuo ła xé parte inportante de łe cuxine dei paéxi del nord-Europa. El taso de etanoło el xé, a ocio, de 10%.

Ła graspa ła xé el prodoto de ła distiłasion de łe vinasa (pełe del'ua). El contegnùo de alcol el xé davèro più alto respeto a queło de vin e bira (el riva squaxi al 70%). Ła vien bevuda da soła e xontada al cafè. Altre aquavide inportanti łe vien dal vin (brandy), da łe bache del xenevro (gin), dai cereałi (vodka e whisky)... El licor, invese, el xé alcol che'l vien smisià a sostanse che łe ghe dà un saor particołar. El sidro el se cava fora da ła fermentasion de pomi e péri.

Fonte[canbia | canbia sorxente]

  1. 1,0 1,1 Quanto se pol soravìver sénsa magnar e aqua
  2. Artìcoło de "La Stampa"
  3. Ałimentasion: Aqua
  4. Svesamento

Altri progeti[canbia | canbia sorxente]