Łéngua furlana

Riconosendo che łe definision łe xé arbitrarie, se ga deçidesto dopo de discusion de doparar in te ła nomenclatura de łe pajine el termane łengua par łe parlade riconosùe come tałi in te ła codifega ISO 639-1, ISO 639-2 o se nò ISO 639-3, aprovà n'tel 2005.
Par łe altre parlade, vien doparà el termane diałeto.

Łéngua furlana

furlan e lenghe furlane
Nome locaƚe	furlan
Tipo	łéngua naturałe e łéngua viva
Parlà in	Itàlia
Autòctono de	Friułi-Venessia Julia, Veneto
Parlanti
Totałe	600 000 (2002 )
Clasifega	mia tra łe prime 100
Caratarìsteghe
Scritura	alfabeto latin
Clasifegasion lenguìstega
łéngua umana łéngue indoeoropee łéngue itàłeghe łéngue romanze łéngue romanze osidentałi łéngue gało-ibèreghe łéngue galorromanze Grupo Gało-Rètego łéngue retoromanze
Statuto ofisałe
Lengua ofisałe in	Riconosuo dal Stato tałian come łéngua minoritaria co ła łeje 482/1999
Regoƚà da	Osservatori Regjonâl de Lenghe e de Culture Furlanis
Vulnerabiłità	3 in pericuło
Còdazi
ISO 639-2	fur
ISO 639-3	fur
SIL	FRL
Glottolog	friu1240
Linguasphere	51-AAA-m
Ethnologue	fur
UNESCO	353
IETF	fur
Endangered languages	3400
Toco in lengua
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1 Ducj i oms a nassin libars e compagns come dignitât e derits. A àn sintiment e cussience e bisugne che si tratin un culaltri come fradis.
Destribusion zeogràfega
Distribusion zeografega de la lengua furlana

Ła łéngua furlana (que in furlan łe se ciama furlan o, pisè in manera enformal, marilenghe) ła fa part de el grupo de łe łengue retoromanze o ladine. En el dì de acuó la ze parlada da çirca 600 000 aneme endè l'area de el Friul storego, et in pù paesi foresti endè que i furlani i ze emigradi da i ani '60, enfrà i cuałi Franza, Belzo, Canada, Australia, Arzentina, Brasil, Stai Unii de Amèrica e Sudafrica.

Ła łéngua furlana ła xe na łéngua romansa come el siçilian, l'occitan o el łionéze che ła fa parte del grupo de łe łéngue rèto-romanse, insieme al romancio che se parla inte el Canton Grixon e al ladin de łe Dołomiti. Sto idioma el vien doparà soreduto inte ła zona del Friul, inte el nord-est de l'Itałia, ma anca in serte aree del Vèneto orientałe e da tante comunità de emigrati in duto el mondo.

Storia

Ła storia de ła łéngua furlana ła ga łe so raixe inte el latin volgar che se parlava inte ła sità de Acuiłeja e inte i teritori drento ła X Regio Venetia et Histria. Se pensa che ła łéngua ła gabia tacà a ciapar na so fizonomia ben distinta tra i sècołi VIII e X, dopo de ła fin de l'Inpero Roman de Osident e łe invaxion dei popołi barbari. Un momento de grandisima inportansa par el furlan el xe sta el periodo del Patriarcà de Acuiłeja, tra el 1077 e el 1420, quando el Friul el jera un stato indipandente soto el comando del Patriarca.

Aministrasion

In sto periodo el furlan el jera ła łéngua de l'aministrasion, del comerçio e de ła popołasion. Dopo, co ła concuista de ła Repùblega de Venèsia inte el 1420, el furlan el ga tacà a subir l'influensa de ła łéngua vèneta, che ła jera diventà el parlar de ła clase siora e del podere połitico, portando a un bilinguixmo tra łe do łéngue romance. Par quanto revarda ła situasion de oncò e ła łegalità, ła łéngua furlana ła xe tutłada in Itałia grasie a ła łeje nasionałe 482/1999, che ła riconose łe minoranse łenguìsteghe storeghe.

Rejon Autònoma

In pì, ła Rejon Autònoma Friuli-Venesia Julia ła ga aprovà de łe leje de detajo, come ła leje rejonałe 29/2007, par el dezipio, ła rinasita e ła difuxion del furlan inte ła vida pùblega. Oncò el furlan el vien insegnà inte łe scołe par chi che vołe, el vien doparà inte i cartèi stradałi bilingui e inte i ufisi de ła drita aministrasion de łe zone furlanofone.

Tutavia, anca se ghe xe sto reconosimento ufisiałe e na produsion de łiteratura e mùxica moderna, l'UNESCO ła mete el furlan drento ła łista de łe łéngue in perìcoło par via de ła forte presion del talian ofisiałe, che el xe diventà senpre de pì el primo idioma de łe nove jenerasion, soreduto inte łe sità più grandi come Udine e Pordenon.

Estimado usuario, a continuación tiene la traducción solicitada al idioma véneto. He mantenido el rigor terminológico y la estructura técnica del texto original, adaptando la gramática y el léxico a los estándares de la lengua véneta.

Fonetega e fonołozia

Dal ponto de vista fonołòzego el furlan se carateriza in primo łogo par la prezensa de un sistema vocàłego tònego formà da sete vocałi curte /i, e, ɛ, a, ɔ, o u/ e sete vocałi łonghe /iː, eː, ɛː, aː, ɔː, oː, uː/. El sistema vocàłego àtono el conprende sinque vocałi curte /i, e, a, o u/. Da un ponto de vista fonètego A ze da notar che la pronunsia dei fonemi /i/ e /u/ ła ze asai pì basa e sentrałe che in itałian: /i/ el vien pronunzià [ɪ] (fà la i de l'ingłeze big) e /u/ el vien pronunzià [ʊ] (fà la dopia vocal oo de l'ingłeze look).

In serte varietà furlane łe vocałi łonghe łe se realiza fonetegamente cofà curte, invese in altre varianti łe subise ditongasion (pa' ezenpio /ˈeː/ el deventa [ˈej] e /ˈuː/ el deventa [ˈow]). Ła distinsion tra vocałi tòneghe curte e łonghe ła produze numeroze copie mìprime cofà cuełe che se cata inte ła tabeła cuà soto. Ła segonda caraterìstega orizenałe del furlan in àmbito romanso ła ze la prezensa de łe consonanti ocluzive pałatali /c/ e /ɟ/, rendeste grafegamente coi digrami cj e gj. Ste ocluzive łe forma copie mìprime con łe ocluzive vełari e con łe afregae pałatali. Par ezenpio: cjoc [cok] (imbriago), çoc [t͡ʃok] (soco) e coc [kok] (ovo). In serte varietà inovadore, parò, łe ocluzive pałatali łe se ga evołùo in afregae postałeveołari. I fonemi consonanteghi del furlan i ze espòsti inte ła tabeła seguente: Fonetegamente ghe ze anca łe nazali [ŋ] e [ɱ], che parò no łe ga vałore distintivo parché łe deriva da l'asimiłasion del ponto de articołasion de ła consonante drio. Inte i diałeti conservaduri, cofà cuełi setentrionałi, ghe ze anca łe fregadive /ʃ/ e /ʒ/ con vałore fonolòzego distintivo. Par cuanto revarda i procesi fonolòzeghi, se senjała ła dezonorizasion finâłe de łe ocluzive, fregadive e afregae in pozision finâłe asołuta de paroła (par ezenpio /ɡɾand/ → [ɡɾant]). Se ła consonante dezonorizada ła costituise na coda siłàbiga sènplega e ła ze preseduda drito da na vocal tònega, sta vocal ła se realiza cofà łongha (par ezenpio /ˈlad/ → [ˈlaːt] (ndà)). Ghe ze anca l'aprosimante pałatałe /j/, trascrita inte l'alfabeto duto cofà j.

Partigołarità fonolòzeghe de serte łetere

Inte ła łengua furlana ghe ze, cofà anca in itałian, serte łetere de l'alfabeto in grado de raprezentar diversi fonemi:

• s: ła pol èsar pronunziada a segonda dei casi cofà fregadiva alveołare sorda opure cofà sonora.

• z: sto grafema el pol èsar łeto parfin in tre modi diversi drento na paroła, cofà afregada alveołare sorda, sonora, o anca cofà afregada postałeveołare sonora.

Fenòmeni fonèteghi

Ła łengua furlana ła ze intaresada da serti fenòmeni fonèteghi generałi cofà ła pałatizasion del latin CA e ła prezensa de łocałità ałogłołe. Łe consonanti pałatali e prepałatali łe costituise uno dei ełementi caraterizanti del furlan comun e dei vari soto-diałeti.

Tabełe de confront łenguìstego

Latin	Vèneto	Furlan	Sicilian	Lionéize	Arpitan	Occitan	Talian
fumus	fumo	fumi	fumu	fumu	fumi	fum	fumo
claudere	sarâ	stlute	chiùdiri	pechare	clôre	barrar	chiudere
factum	fato	fat	fattu	feichu	fait	fat	fatto
planum	pian	plan	chianu	chanu	plan	plan	piano
filius	fio	fi	figghiu	fiyu	fil	filh	figlio
noctem	note	gnot	notti	nueiche	nuet	nuèch	notte
oculus	òcio	voli	occhiu	gueyu	uely	uèlh	occhio

Bibliografia

• Paola Benincà, Laura Vanelli, Linguistica friulana, Unipress, Padova, 2005.
• Franc Fari (cur.), Manuâl di lenghistiche furlane, Forum, Udine, 2005.
• Giuseppe Francescato, Dialettologia friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 1966.
• Giovanni Frau, I dialetti del Friuli, Società Filologica Friulana, Udine, 1984.
• Sabine Heinemann, Studi di linguistica friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 2007.
• Carla Marcato, Friuli-Venezia Giulia, Laterza, Roma - Bari, 2001.
• Georg Pagitz: Friaulisch Wort für Wort, Bielefeld, Reise Know-How, 2007.
• Piera Rizzolati, Elementi di linguistica friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 1981.
• Paolo Roseano, La pronuncia del friulano stàndar: proposte, problemi, prospettive, Ce Fastu?, LXXXVI (2010), n. 1, p. 7-34.
• Federico Vicario (cur.), Lezioni di lingua e cultura friulana, Società Filologica Friulana, Udine, 2005.
• Federico Vicario, Lezioni di linguistica friulana, Forum, Udine, 2005.

Ligamenti foresti

• Grafia uficiale par el furlan Archivià il 22 de febraro 2006 in Internet Archive.
• (FUR, IT) Portale in furlan Archivià il 12 de disenbre 2012 in Internet Archive.
• Associassion culturale par la difesa del furlan Archivià il 5 de setenbre 2007 in Internet Archive.
• (FUR) La patrie dal Friûl Archivià il 1º de febraro 2006 in Internet Archive.
• (FUR, IT) Società Filologica Furlana
• Associassion culturale par el studio de la furlanità del latisanese e del portogruarese
• (FUR) Glesie furlane - Bibbia in furlan Archivià il 19 de aprile 2015 in Internet Archive.
• (FUR, EN)Gruppo par la promossion del furlan in campo scientifico Archivià l'8 de aprile 2008 in Internet Archive.
• (FUR) Promossion de la lengua furlana con la musica Archivià il 26 de lujo 2007 in Internet Archive.
• (FUR) Version furlana del browser Firefox Archivià il 3 de febraro 2006 in Internet Archive.
• (FUR, EN)Fogolâr furlan de Toronto
• (FUR) Radio Onde Furlane Archivià il 28 de febraro 2009 in Internet Archive.
• (FUR, EN)Servizi lenguistici par la lengua furlana
• (FUR) Grant Dizionari Bilengâl Talian Furlan - Dissionario Furlan-Italian Archivià il 1º de lujo 2007 in Internet Archive.
• (FUR) Version furlana de OpenOffice.org
• (FUR) / La pronunsia con i sototitoli in friulano
• (FUR) / Un post par dì in friulano Archivià l'11 de aprile 2022 in Internet Archive.

Łéngoe indoeuropee · Łéngue romanze

Latin † · Latin volgare † Romanzo insulare: Sardo (Sardo campidanexe · Sardo logudorexe) Romanzo ocidentałe Grupo iberico: Aragonexe · Asturian · Gałisian · Łioneze (Mirandexe) · Portoghexe · Spagnoło/Castiglian Gruppo galo-romanzo: Catałan · Francexe · Furlan · Francoprovensal · Ladin · Ocitan · Romancio · Vałon · Vèneto Romanzo orientałe Grupo italian: Corso · Gałurexe · Sasarexe · Itałian (Diałeti itałiani) · Napołetan Grupo siciłian: Siciłian Grupo balcanico: Rumeno · Arumeno · Dalmatico † · Istrioto Romanzo meridionałe: Mozarabico †