Protobasco

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Infobox de Łéngua Protobasco
Tipoprotołéngua Cànbia el vałor in Wikidata
Parlà inFrancia, Spagna, Andora?
Autòctono deAree cantàbrega e circunpirenaica
Periodo500 a.C. - Ano 0
Clasifegamorta
Caratarìsteghe
Clasifegasion lenguìstega
łéngua umana
łéngue vascòneghe
basco Cànbia el vałor in Wikidata
Còdazi
IETFeuq Cànbia el vałor in Wikidata

El 'protobasco l'è ła ricostrusion del predecesor direto de ła łéngua basca, cosita come ła podarea esar stà ipotèticamente parlà tra el V secoło a.C. e l'inisio de ła nostra era, inte łe aree circumpirenaica e cantàbrica. El corisponde al stato de ła łéngua precedente a l'influensa del łatin e dei testi scriti.

Filiasion[canbia | canbia el còdaxe]

Poiché fin deso no se conose nisuna łéngua visina al basco —a ecesion de l'aquitan —, łe ipotexi sul protobasco łe se sviłupa par mexo de ła tecnica łenguistica de ła ricostrusion interna. En sto ànbito, i łaori piasè inportanti i se deve ai łinguisti Luis Mitxelena (Fonética histórica vasca, eç.), Alfonso Irigoyen, Henri Gavel, eç., e più reçentemente Joseba Lakarra, Joaquín Gorrochategui e Ricardo Gómez. Mitxelena e Lakarra i se ocupa de difarenti stadi del protovasco: el studio de Mitxelena el se riferise a ła łéngua cosita come l'era prima de l'arivo dei romani, mentre queło de Lakarra a ła łéngua prima de l'arivo dei çelti. Par ła ricostrusion de łe etimołogie protobasche originałi tuti i łinguisti i tien in considerasion łe informasion fornìe da:

  • łe iscrision aquitane
  • i testi arcaici
  • l'onomàstica de l'area bascòfona atual e anterior: toponimia, antroponimia, idronimia eç.
  • el confronto tra i diałeti baschi: sułetin, roncałexe, basonavaro, łabortan, altonavaro, guipuxcoan, ałavexe, bixcain (çerti estinguesti ma ła majoransa vivi)
  • ła łeteratura basca (che ła scominsia in tel XVI secoło)
Posìbiłe estension del basco arcaico inte l'ano 1 (łinea tratejà).

Fonołogia[canbia | canbia el còdaxe]

André Martinet l'è stà al primo a aviçinarse con exito al sistema fonołògico del protobasco. A l'interno de łe parołe in tei prestiti dal łatin, el trato [+/− sonoro] de łe esploxive el se mantegnea, ma a inìsio paroła no sucedea mia cosita e tuti i rixultava senpre [+ sonoro] (par exenpio, pacem > bake). Se avea proposto che in basco sta diferensa ła se prexentase soło a interno de paroła, ma sta roba ła pararea anomała rispeto a łe altre łéngue del mondo. Martinet el ga portà a exenpio el sistema de łe esploxive del danexe, in łe cuałe el trato no l'è mia [+/− sonoro] ma [fortis / lenis], o sia, un fonema el ga na reałixasion più forte e una piasè debołe. Aparte questo, ognuno el ga na pronunçia distinta conforme ła poxision che l'ocupa: forte (a inìsio de paroła) o debołe (tra vocałi). Łe sonore łatine łe se rinpiasava a vicenda a seconda de ła so poxision.

Luis Mitxelena l'aceta sta ipotexi e el łe anplia a tuto el sistema. Cosita, insieme ai pari de sibiłanti africà (forti) e fricative (debołi), e oltre al par formà par łe vibranti, el ga proposto łe forme forti (/N/ e /L/) de /n/ e /l/. El fonema /N/ el spiega parché ła naxal geminà (scrita <nn>) del łatin ła se mantien come /n/ in el basco atual mentre ła naxal senplice del latin l'è sparia. Inte ła stesa maniera, łe /L/ ancó łe se conserva come /l/ e quełe che era /l/ deso i'è /r/ senplici. Sti procesi de łenision i pararea esarse concretixà durante el Medioevo. Oltre a questo, Mitxelena el ga escluxo ła /m/ dal sistema, parché l'era un sono secondario (quaxi senpre ła se cata al posto de na /b/ influensà da ła vicinansa de na /n/, par ex. *bini > mihi, *senbe > seme), e el fonema /p/ parché l'aparea in distribusion conplementare, mentre i fonemi pałatałi el el ga considerè come espresivi.

In baxe a questo, Mitxelena el ga proposto sto sistema, acetà anca da Joseba Lakarra:

LENIS FORTIS
b (p)
d t
g k
l L
n N
r R
s ts
z tz
Aspirazion
(h)

Raixa siłàbica[canbia | canbia el còdaxe]

Joseba Lakarra el propone el modeło siłàbico CVC (Consonante-Vocałe-Consonante) par el preprotobasco o protobasco più antico, come se pol dedure da łe parołe de antica eredità basca, ritirando el modeło CVCV proposto in precedensa. Luis Mitxelena, al contrario, l'avea proposto el modeło (C)V(W)(R)(S)(T), giudicà da Lakarra masa estexo, oltre che mancante de parołe che prexentase tute łe poxision indicà. In tel basco moderno, tutavia, ghè parołe che segue sto modeło, come par exenpio "lur" 'tera', "zur" 'łegno' o "gar" 'fiama'. En ogni caxo, ste raixe siłabiche łe gavea łimitasion che apare in ła parte fonołogica.

Morfosintasi[canbia | canbia el còdaxe]

El fato de no averghe a dispoxision testi scriti el conplica de tanto ła conosensa de ła morfosintasi protobasca. Tutavia, łe carateristiche de i verbi sintetici i ga portà Ricardo Gómez a propor che invese de l'atual ordene SOV (Sojeto-Ojeto-Verbo) el basco el prexentase l'ordene VSO (Verbo-Sojeto-Ojeto). N'antro indisio el sarea l'aver serà ła categoria ajetivo, utiłixando partiçipi, prestiti o orasion rełative tuti a ła destra del nome, posto deso ocupà da l'ajetivo.

Mexi par ła formasion de łe parołe[canbia | canbia el còdaxe]

En un'època più tarda łe xa cità raixe CVC i ga sviłupà ła capacità de ricevar prefisi (no come in tel basco atual) e da sta època deriva łe parołe con CV-CVC ("lagun", "mehar" <*benar).

Vocabołario[canbia | canbia el còdaxe]

Exenpi de Joseba Lakarra de voxi monosiłàbiche redúplichè a sinistra in preprotobasco:

Preprotobasco Protobasco Basco Vèneto
*dar*da-dar *adaR adar corno
*dats*da-dats *adats adats cavei
*zal*za-zal *azal azal cortecia (álbaro), scorsa, superfiçie, pełe
*der*de-der *edeR eder beło
*dol*do-dol *odoL odol sangue
*gor*go-gor *gogoR gogor duro
*nal*na-nal *anaL ahal poder
*nan*na-nan *anan-tz ahantz- desmentegar
*nin*ni-nin *inin-tz ihintz sguaso
*nol*no-nol *onoL ohol toła
*zen*ze-zen *zezen zezen toro
*zo[1]*zo-zo *zozo zozo Turdus merula

Exenpi de Luis Mitxelena de termini protobaschi trati da "Fonética histórica vasca":

Protobasco Basco Vèneto
*ardano ardo vin
*ardi-zani artzain pastor
*arrani arrain pese
*bene mehe magro
*egu-gaitz ekaitz tormenta
*bini mihi łéngua (anatomia)
*eLana elai rondene
*eNala enara rondene
*gaztana gazta formajo
*ini ihi giunco
*organa orga caro (trasporto)
*sen-be seme fiol
*seni sehi servo, domestico
*suni suhi genero
*un-be ume butin/a
*zini zii, zi ghianda

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Forse *zo l'è l'elemento de composision de txori 'oxeło' e d'urzo (uso) 'Columbidae'.

Ligamenti de fora[canbia | canbia el còdaxe]

(EU)
(EU)
(ES) (EN)
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Protobasco&oldid=1085667"