Fiat

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Eror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Infotaula d'organitzacióFiat
FIAT logo (2020).svg
Front of the Lingotto Building - Fiat- Torino, Italy. (11203847503).jpg
Cànbia el vałor in Wikidata
Dati
SorteEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Indùstriaindustria automobilistica (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Forma zurìdegaS.p.A. Cànbia el vałor in Wikidata
Creasion11 de lujo del 1899 Cànbia el vałor in WikidataTurìn Cànbia el vałor in Wikidata
FondadorGianni Agnelli (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Atività
Prodotomachina automobile Cànbia el vałor in Wikidata
Borsa vałoriEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Governo d'impresa
Aministrador dełigàEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Ente controłanteStellantis (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
PropietàrioEror Lua: callParserFunction: function " [[Categoria" was not found.
Indicatore economico
Entrae totałi800 MUS$ (2012) Cànbia el vałor in Wikidata

Sito webfiat.com Cànbia el vałor in Wikidata

Facebook place: Fiat Twitter: fiat Youtube: UC_nBvBIV0K6P5C3tA27Hwrg

FIAT (acronemo de Fabbrica Italiana Automobili Torino) (Fabrega Itałiana Automobiłi Torin) ła xe na marca automobiłìstega de FCA Italy, che dal 2014 ła fa parte a so volta del grupo industriałe Fiat Chrysler Automobiles.

Ła marca ła ga na łonga storia, esendo stà fondà l'11 łujo 1899 a Pałaso Lascaris a Torin come caxa produtrise de automobiłi, par po' sviłuar ła pròpia atività in numaroxi altri setori creando cuì cueło che sarìa deventà el pì inportante grupo finansiario e industriałe privà itałian del XX sècoło, oltra che ła prima holding del Paexe e, łimitatamente al setor automobiłìstego, ła maxor caxa produtrise del continente europeo e tersa a łiveło mondiałe, dopo łe statunitensi General Motors Co. e Ford Motor Co., par na ventena d'ani, fin al sciopar de ła crixe de l'industria automobiłìstega torinexe scumisiada a ła fin dei ani otanta.[1]

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Search ballonicon2.svg Par savèrghene de pì, vardarse łe voxe Grupo Fiat e Modełi FIAT.

Ła dita ła xe nasesta da ła comun vołontà de na doxena tra aristrocrateghi, posidenti, inprenditori e profesionìsti torinexi de istałar na fàbrega par ła produsion de automobiłi. L'idèa de produr automobiłi jera vegnua a Emanuele Cacherano di Bricherasio e Cesare Goria Gatti (che xe stài xa fondadori de l'ACI Automobile Club d'Italia che gaveva presedentemente costituìo e finansià ła Accomandita Ceirano &.C. finałixada a ła costrusion de ła "Welleyes" na automobiłe projetà da l'ing. Aristilde Faccioli e costruìa artexanalmente da Giovan Battista Ceirano.

Oltra ai promodori se ga mostrà disposti a parteçipar el conte Roberto Biscaretti di Ruffia, el marchexe Alfonso Ferrero de Gubernatis Ventimiglia, el banchier e industriałe de ła seda Michele Ceriana Mayneri, l'avocato Carlo Racca, el posidénte Lodovico Scarfiotti, l'agente de canbio Luigi Damevino e l'industriałe de ła sièra Michele Lanza. Ła costituenda socetà no ła jera gnancora stà ofisiałixià che ła stanpa piemontexa xa publegava ła notisia come serta. Semo informà che so l'inisiativa dei pì noti automobiłisti torinezi, se ga costituìa na socetà anonema, col capitałe de un miłione sirca, par ła costrusion e' l comersio de łe automobiłi. Mandemo a sta socetà, ła cui oportunità sarà da tuti reconosùa, i nostri mejo auguri, persuazi che co tałe vigor de enerzie e potensa de capitałe, no poderà a manco de da vałido inpulso al sviłupo de l'automobiłismo itałian., op. cit., da L'Automobile del 1º de łujo 1899

El grupo de nodari, dopo vari incontri tegnùi inte el cafè de madame Burello par fisar łe łinee de l'acordo e aver otegnùo el puxo o finansiario del "Banco de Sconto e Sete" de Turin, se ga riunìo a Pałaso Bricherasio par sotoscriver l'ato de "Costitusion de ła Sosietà Anonema Fàbrega Itałiana de Automobiłi – Torino" redato dal Cav. Dotor Ernesto Torretta, Nodaro Patrimoniałe de ła Real Casa: jera l'11 de łujo 1899.[2] I soci ga pagà un capitałe de 800.000 łire in 4.000 asion (sìrca 3,6 miłion de euro e i ga afidà ła prexidensa a Ludovico Scarfiotti.

Ocore xontar che, el dì presedente a ła costitusion de ła socetà, Michele Lanza ga deçidesto de ritirarse, abandonando el sodałisio FIAT. Lanza gaveva xa reałixà in pròpio, inte el 1895, una de łe prime automobiłi itałiane e, ben conosendo łe dificoltà tecneghe a cui se andava incontro, el retegneva inoportuno escluder Giovanni Battista Ceirano da ła socetà, prinçipałe pàrtego mecànego, par mere cuestion de rango. Parte de ła cuota asionaria destinada a Lanza xera stà asumesta dal posidente Giovanni Agnelli, coinvolxesto in extremis da l'amigo ed ex camarada Scarfiotti, mentre ła rimanente cuota asionaria xe stà sostegnesta dal Banco de Sconto e Sete.

Durante ła prima sentàda, el consejo de aministrasion de ła nomenata FIA (Fabrega Itałiana de Automobiłi) ga dełibarà l'acuisto de l' "Accomandita Ceirano & C.", łicuidando Ceirano co ła suma de 20.000 łire, oltre ad asmarlo cuało agente de vendita.
Ła prima vetura costruìa da ła FIAT xe stà el modeło "3½ HP", copia de ła "Welleyes" e produxesta in 8 exenplari inte el corso del 1899. Senpre in cuel'ano, l'axienda ga canbià ła denominasion in FIAT drìo sugeriménto de Aristide Faccioli e co l'entusiastego sostegno de Cesare Goria-Gatti che, da łe cołone del xornałe L'Automobile, invitava a l'adosion de tałe acronemo anca par el so suo benaugurante signifegado łatin (tersa persona singołar inte el fio = devien, deventa, xe fato, conseguìo, nase) sìrca el futuro de l'intraprexa.[3] L'únego a sołevar alcune perplesità xe stà Emanuele Cacherano de Bricherasio, cui l'acronemo pareva reciamarse a conceti biblego-rełijoxi, in ràdego co łe so convinsion marxiste[4].

Łe prime 8 veture xe stae reałixae inte l'acuixìa oficina Ceirano, drìoman ła produsion se ga trasferìa inte el novo stabiłimento de corso Dante Alighieri, termenà a tenpo de record inte i primi mexi del 1900. Ła FIAT ga tacà ła costrusion del famoxo stabiłimento produtivo denomenà Lingotto inte el 1916 e i ło ga faxesto entrar in funsion inte el 1923.

Drìo un primo periodo de difiçiłe sviłupo, sgenà da racuante ricapitałixasion e da modifeghe inte ła conpoxision del capitałe asionario (non senpre in maniera paçifega ma anca sbocae in procesi clamoroxi par l'epoca), ła proprietà de ła caxa automobiłista ła vien asumesta scuaxi par intièro da Giovanni Agnelli, che el deventarà senador durante el Fasismo e'l restarà a cao de l'axienda fin a ła fin de ła segonda guera mondiałe.

Dopo aver riscià de pèrdar ła propietà de l'axienda par ła pròpia conpromision col rexime fasista, Agnelli pasa el comando a Valletta, sendo moristo in un inçidente aereo l'únego fiòło mascio, Edoardo. Valletta, omo de cuałità non comuni, se ga ocupà de rexer par conto de ła fameja Agnelli una de łe poche axiende itałiane non conpletamente inxenociae da ła desfàta, xe riusìa a farla rialsar e contenporaneamente ga fornìo l'oportuna preparasion al ròło che 'pena posìbiłe el gavarìa dovesto asumer el xovane disendente "primo in łinea dinastega" (definision atribuìa a Montanelli).

Gianni Agnelli, l'erede, xe devenesto presidente de ła FIAT inte el 1966 e'l xe restà fin al conpimento del 75º conpleano, cuando łe norme statutarie ło ga obligà a mołar ła presidensa.

Ła carga vien asumesta prima (1996) da l'ex aministrador dełegà Cesare Romiti e drìoman (1998) dal xenoexe Paolo Fresco, in arivo dai Stati Unii, ex vice presidente de ła General Electric.

Ła crixe del grupo ga portà el fradèło Umberto a ła prexidensa (2003) e dopo ła morte de Umberto xe stà ła volta (2004) de Luca Cordero di Montezemolo. El rede dexignà da ła fameja Agnelli, John Elkann, xe stà nomenà vice presidente a l'età de 28 ani e altri menbri de ła fameja xera entrai a far parte del consejo de aministrasion. L'Aministrador Dełegà, Giuseppe Morchio, dimisinario, xera stà sostituìo da Sergio Marchionne, dal 1º de zugno 2004.

Ła xestion de Gianni Agnelli ga incrementà notevolmente ła vocasion multinasionałe e plurisetoriałe de l'axienda; na vocasion che afondava łe pròpie raìxe inte łe realtà industriałi creae da ła Fiat in tuta Europa, xa inte el inte el primo vintenio del sècoło. Ła cresita, serto jutada anca dal cusìdito "boom conómego" dei ani sesanta, xe stà riłevante sia in canpo nasionałe che inte i marcà estari.

Łe atività e łe stratexie del grupo, in orixene direte a ła soła produsion industriałe de autoveture (e poco dopo anca de veicołi industriałi e agricołi), col pasar del tenpo e a cauxa de łe mudae condision de marcà e del consołidà aseto de gruppo, xe andae verso na difarenti fegasion in tanti altri setori. El grupo ga al momento atività in una vasta gama de setori de l'industria e inte i servisi finansiari.

Se trata del maxor grupo axiendałe itałian, che vanta anca significative atività a l'estaro, indove'l xe prexente in 61 nasion co 1063 axiende che inpiega pì de 223.000 persone, 111.000 de łe cuałe fora da l'Itałia.

Modełi pre-bełici e bełici[canbia | canbia el còdaxe]

Ła prima produsion de autoverture, datà 1900, ła xe avegnesta co l'utiłizo de 150 operai inte el stabiłimento in Corso Dante a Turin. Da łì xe vegnùi fora 24 autoveicołi modeło FIAT 3 ½ HP, de cui na curiozità ła jera ła mancansa de ła marcia dadrìo. Inte el 1903 ła produsion jera łimità a 103 tòchi de auto.

Ła Fiat Tipo 1, primo tasi costruio da ła caza turineza, inte el 1908

Al 1902 risałe anca ła prima afermasion de ła caza inte łe conpetision automobiłisteghe, cuaado, co a ła guida Vincenzo Lancia, ła se azudega na gara łocałe piemonteze ła "Torino Sassi-Superga".

Senpre inte el primo desenio del XX sècoło resałe łe prime difarenti fegasion de ła Fiat inte el canpo dei veicołi comersiałi, dei tram, dei autocari e dei motori marini; inte el fratenpo se ga slargà anca el nùmaro de łe persone ocupae, zonzeste a 2 500 unidà inte el 1906. Inte el 1908 ła ze stà metesta in produsion ła Fiat 1 Fiacre, prima autovetura destinada a ła funsion de un tasi de cui zera stà esportai numarozi ezenplari inte łe pì inportanti sità cofà Parize, Łondra e New York.

Ła socetà ła ga insià anca na atività a l'estero co ła fondasion inte'l 1908 de ła Fiat Automobile Co inte i Stati Unìi e ła sucesiva costrusion inte'l 1909 del stabiłimento de Poughkeepsie; fin al 1917 ghe xe stà produzesti, soratuto asenblando tòchi in arivo da l'Itałia, alcuni modełi, i Type 53, 54, 55 e 56 asimiłabiłi ai ecuivałenti Tipo 3, 4 e 5 produzesti in Itałia[5][6].

Poco prima de'l sciopar de ła prima guera mondiałe, ła socetà cietà turineza ga renovà par intièro ła gama de autoveture in produsion co ła prezentasion dei modełi 1, 2, 3, 4, 5, 6; de sti modełi va recordà ła prezensa dei primi ezenpi de bateria e de trasmision a cardano. Inte'l 1911 l'azienda ła se ga simentà inte ła costrusion de un autoveicoło spesìfego par báter el record mondiałe de vełoçità: a tal fin ła ga fabregà ła Fiat S76 Record, un' auto da 28.353 cm³ e 290 CV de potensa, in grao de tocar scuazi i 300 km/h.

Senpre prima de ła sciopàda de ła guera l'azienda mare ła ga fondà ła"Fiat lubrificanti", ła ga slargà łe so atività estere co ła vertùra de na socetà in Rusia e ła ga tacà ła produsion in serie de ła Fiat Zero de cui ła costruirà sirca 2 000 ezenplari, fornii anca de inpianto ełetrego. Naturalmente ła produsion siviłe ła zera scuazi conpletamente convertìa a uzo bełico durante el ràdego e 'l modeło Fiat 501 xe stà asenblà soratuto par el Rejo Ezersito.

A ła ripreza produtiva post bełica inte'l 1919 l'azienda turineza ła ga prezentà ła "Fiat 501" a uzo siviłe, de ła cuała ga riusìo a métar so'l marcà scuazi 45 000 unidà. Inte'l fratenpo ła ze andà vanti anca ła diversifegasion inte'l canpo dei veicołi industriałi e de l'asesorìstega; e sta ùltema raprezentada da ła fondasion de ła Magneti Marelli.

Inte'l 1920 ła FIAT, co un capitałe versà par a 200 miłion de łire, ła ocupava 25 000 operai e 2 500 inpiegài, costruìndo par zonta 100 veicołi ogni zorno, tra autoveture, autocari e tratrore agricołe. Ła produsion dei os vai opifici, che i razonzeva ła suparfisie coverta de 1.300.000 metri cuadri, ła jera anca estendesta a ła costrusion de aeroplani e de motori par l'aviasion, pa'ła nàutega e par l'industria, oltra al materiałe feroviario e a ła reałizasion de asałi spesiałi.[7]

I modełi in produsion inte i ani 1920 i spasiava da l'utiłitaria Fiat 509 a ła łusuoza berlina Fiat 529, ecuipajà de freni so tute łe 4 rode de vołante regołabiłe. Na inovasion tecnołòzega inportante xe stà cueła del 1928, andove ła Fiat, prima al mondo, ła ga utiłizà l'ałuminio par ła costrusion de łe teste dei motori.

Dopo ła vizita del Senador Agnelli ai stabiłimenti de ła Ford, fondada da Henry Ford inte'l 1903 inte i USA, xe aparìo evidente che l'ùnega via parcoribiłe ła fuse de oparar in serie, traverso ła caena de montagio. Łe prime manifestasion del novo metodo de costrusion łe xe stà evidenti daspò l'inaugurasion del Lingotto, modernisimo stabiłimento de 153 000 m2, cołogà so sincue piani e co ła prezensa so'l coverto de na pista de prova par i novi modełi.

El decenio antesedente el sciopar de ła segonda guera mondiałe xe caratarizà da ła połìtega autarchega vołesta da Mussolini che ła ga inpedìo un sviłupo a l'estero de l'azienda, ma che ga jutà inte l'espansion so'l marcà interno. A xe stà de sto pariodo l'ezordio de ła Fiat 508 Balilla, prezentada inte'l 1932, inisialmente fornìa de canbio a 3 marce e in un segondo tenpo (dal 1934) co uno pì moderno a 4, che ga segnà el novo record de produsion par ła Fiat co oltra 110 000 eznmplari. Pochi ani dopo el record xe stà sfregołà co ła Fiat 500, conosesta inte ła prima varsion co ła nominaja de Topolino e che, prezentada inte'l 1936, in un vintenio de produsion ga riusìo a razonzer sifra de oltra 500 000 unità.

'Pena vanti del sciopar de ła guera l'è stà inaugurà anca el novo stabiłimento de Mirafiori, onde ga avesto inisio ła turnasion de'l łaor so l'arco de łe 24 ore.

Un modeło che no'l pol èsar desmentegà xe ła Fiat 6 siłindri 1500, łansà so'l fenir del 1935, che se ga distinguesto par na inovativa łinea aerodinamega e fiłante de ła carosarìa; sta nova łinea, asè acativante, ła xe stà estendesta (oviamente in formà redoto) da ła "Topolino" inte'l 1936 e da ła Fiat Nuova Balilla 1100, ła prima Fiat a sfrizarse del titoło de "1100", che xe stà metesta so'l marcà inte'l zugno 1937. L'ùltemo prodoto anteguera - usìo inte'l 1938 - xe stà l'amiraja Fiat 2800: par ovie razon (ła natura istesa de ła vetura e 'l scipopo de ła segonda guera mondiałe) sto modeło, che ga inaugurà, in caza Fiat, na nova forma del cofano (un muzo dito a spartivento) xe stà costruìo (anca in varsion "miłitar") in sołi 621 ezenplari fin al 1944.

Ła segonda guera mondiałe ga portà na dràstega redusion de ła produsion de autoveture, co na convarsion de łe łinee a ła costrusion de veicołi comersiałi rechiedesti da łe ezigense bełiche. I inpianti ga subìo gravisimi dani a cauza dei bonbardamenti e zera stà presochè fermai.

Ła produsion Fiat del dopoguera[canbia | canbia el còdaxe]

Ła fine del ràdego mondiałe ga łasà un baro de rovinasi dei inpianti industriałi e se ga sumà, par l'azienda, a ła morte del só cofondador e'l conseguente pasajo de ła dirizensa al prof. Valletta: soło inte'l 1948, e grasie ai ajuti stansiai dal Piano Marshall, ga termenà i łaori de ricostrusion dei stabiłimenti e ga reciapà par intiero ła produsion de autoveture. Dezà so'l fenir del 1945, comuncue, ga scominsià a łasar ła fàbrega łe prime autoveture: ła gama ła jera cueła de l'anteguera (decurtada de ła grosa "2800" da raprezentansa) e ła conprendeva donca tre modełi de baze: ła 500 "Topolino", ła 1100 e ła sìe siłindri 1500.

Inte'l 1948, a ła fin de zugno, A se ga avesto el primo rinovamento del dopoguera: ga nasesto ła 500 B, che diferiva da ła presedente soratuto par na modìfega al sistema de distribusion del motor, che ze pasà da łe "valvołe łaterałe" a łe pì moderne ed efisienti "valvołe in testa", co un vadagno de potensa (da 13 a 16 HP) e de vełosità (da 85 a 95 km/h). Prategamente intalterada ga aparìo invese ła carosarìa. Manco de tre mezi dopo, inte'l setenbre del 1948, ze vegnesta fora ła prima station wagon itałiana produzesta in serie: se tratava de ła 500 B "Giardiniera" che, so ła mecànega de ła 500 B 'pena imesa so'l marcà, ła montava na carosarìa orizinałe asè (ałora definìa "zardiniera"), caratarizada da łe fiancàe in łegno: ła vetureta ła ofriva na abitabiłità de 4 posti "veri" più un discreto bagajajo, senpre co na ciłindrada de 'pena 570 cm³. Contenporaneamente, anca i modełi suparariori, 1100 e 1500, zera vegnùi "ajornai" asumindo łe nove denominasion respetivamente de "1100 B" e de "1500 D".

Inte'l 1949 ła Topolino ga canbià vesta e ze devegnesta 500 C. A marso, ła nova varsion ła ze vegnesta esponesta in premia vista al Sałon Intarnasionałe de l'Auto de Ginevra: ła mecànega ła zera prategamente invariada, mentre ła carosarìa ga abandonà i fanałi sporzenti dai parafanghi e ła se ga fazesto pì tondada e moderna. L'istesa modìfega ga intaresà oviamente anca ła varsion "Zardiniera". La prezentasion in Itałia de łe do varsion ga avegnesto do mezi drioman, inte'l majo 1949.

A ła Fiera del Levante de Bari, inte'l setenbre 1949, el renovamento el ga revardà ła 1100 e ła 1500, ła cui denomenasion ła ga asumesto el sufiso "E": se par ła 1100 el renovamento el zera oportun e conprensibiłe in cuanto el modeło el zera destinà a restar in produsion ancora a łongo, l'isteso no'l se ga podesto par ła soreła major 1500, da'l momento che A jera iminente el łanso de l'erede, ła 1400, che ła ga nasesto pena sìe/sete mezi drioman. Comuncue, tanto ła 1100 E cuanto ła 1500 E łe se difarensiava da łe presedente 1100 B e 1500 D par serte modìfeghe estèteghe, detarminàe soratuto da ła desconparsa de ła rodaa de scorta esterna, deso ałozada int'un apozito vano (avente anca funsione de bagajaio) che'l zera acesibiłe da l'esterno e che'l ze vegnesto a integrarsi inte ła parte dadrìo de ła carosarìa. Nantre modifeghe łe revardava i paraurti (irobustìi) e l'adosion de'l comando de'l canbio co łeva al vołante, drio l'inperante moda "mericana".


Soło inte'l 1950 A ghe ze stà ła prezentasion de un modeło veramente novo, ła Fiat 1400, che ga mandà definitivamente in pension ła pur vałida sìe siłindri 1500; ła ze stà el primo modeło co carosarìa portante e fornìo de serie de inpianto de rescaldamento. Inte i ani suito drio A vegnarà prezentà anca dei veicołi "inuzuałi" inte ła produsion de ła dita fin ad ałora: inte'l 1951 A ze vegnesta fora ła Fiat Campagnola, mezo forastrada de derivasion de ła statunitense Jeep, doparada da l'ezersito meregan durande ła guera, mentre l'ano drio (1952) A jera stà ła volta de ła Fiat 8V, na berlineta sportiva a 2 posti caraterizada da łe sospension a 4 rode independenti, novità par l'azienda turineze. Altro traguardo inportante razonzesto inte'l 1951 el ze raprezentà da ła prezentasion de un aereo, el modeło G80, primo jet costruìo in Itałia.

Inte'l canpo de łe utiłidarie, el Sałon de Bruxelles de'l zenaro 1952 el ga tegnesto a batezo ła nova varsion station wagon de ła 500 C, definìa "Belvedere" e caratarizada da ła carosarìaa conpletamente metàłega (ła presedente "Giardiniera" ła gaveva łe fiancade in łegno/mazonite).

Notasion[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Valerio Castronovo (curà da), Il Piemonte inte el processo di integrazione europea, con la collaborazione di Alberto Cassone e Adriana Castagnoli, Milano, Giuffrè Editore, 2008, pp. 214, ISBN 88-14-14385-4.
  2. Storia 1899/1910, fiatspa.com (archivià dal URL orizenałe il 29 agosto 2012).
  3. dal fondo de Cesare Goria Gatti so L'Automobile del 15 de otobre 1899: « [...] oltra a seràr drento łe insiałe de ła raxon sociałe e de ła sità che ne xe sede, sona bon augurio de sto mecanismo che se prexenta soto cusì boni auspici e co tałi otime prove...»
  4. Renzo Rossotti, Quel nome ze simpàtego e scattante, La Stampa, 27 marzo 1986, pag.3
  5. (EN) For a brief spell, Fiat built cars in Americahagerty.com, 22 maggio 2018. entrada il 25 zugno 2019.
  6. (EN) The 9 Liter 1912 FIAT Type 55 Fleetwood Roadsterdragoneclassic.com. entrada il 25 zugno 2019.
  7. "Comunicato FIAT", La Stampa Sportiva, 18 aprile 1920, p. 8

Altri projeti[canbia | canbia el còdaxe]

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Fiat&oldid=1098804"