Łéngua corsa

Łéngua corsa

corsu
Nome locaƚe	corsu
Tipo	łéngua naturałe e łéngua viva
Parlà in	Fransa Itàłia
Autòctono de	Còrsega e Sardegna
Parlanti
Totałe	~250 000 łocudori totałi (sifra stimada) ~100 000 in Còrsega (2013 )
Caratarìsteghe
Scritura	alfabeto latin
Clasifegasion lenguìstega
łéngua umana łéngue indoeoropee łéngue itàłeghe łéngue romanze łéngue ìtało-osidentałi łéngue ìtało-dàlmate łéngue italiane sentromeridionałi
Vulnerabiłità	3 in pericuło
Còdazi
ISO 639-1	co
ISO 639-2	cos
ISO 639-3	cos
SIL	COI
Glottolog	cors1241
Ethnologue	cos
UNESCO	340
IETF	co
Endangered languages	3171
Destribusion zeogràfega
Difusion de łe varianti łenguistiche de tipo còrso

Ła łéngua còrsa o còrso (nome nativo corsu) el xe na łéngua neołatina partegnente a l'àrea ìtałoromanza, parlà in Còrsega e inte el estremo nord de ła Sardegna cofà variansa in Gałura e cofà "variansa de tranxision" inte ła xona del sasarexe.

Àrea de difuxion del corso

Cartełi biłéngue fransexe/corso onde che ła xe stà scancełada ła version fransexe

El corso el xe atualmente parlà in difarenti varianse inte l'ìxoła de Còrsega, co l'ecesion de Bonifacio, onde che l'é parlà ( da un nùmaro sénpre pi ceo de locudori) na variante łìgura del bonifacin.

Clasifegasion del corso

El corso el xe clasifegà cofà na łéngua autònoma drento el grupo de łe łéngue romanxe (sotogrupo: łéngue italo-romanxe, còdexe ISO: co) e ła xe riconosesta cofà łéngua rejonałe deło Stato franseze.
Tuta-via, sta cuà ła xe stretamente inparentada ai diałeti itałiani del grupo toscan (in particołare ła ga conservà diverse caratarìsteghe dei diałeti medievałi) co i cuałe ła pol, par serti aspeti, èsar clasifegada par fini łenguìsteghi (pur riconoséndo ła prexenxa de un sostrato autoctono e un xvilupo autònomo speçe a partir da l'apartenenxa połìtega a ła Fransa do 1769).

Par de pi, ła denominasion de "łéngua" ła xe tegnùa par inpropia da serti lenguisti, che i considera el corso un diałeto itałian. L'afinità tra itałian e corso ła xe comunque de pi rispeto a cueła che gh'è tra l'itałian e altre łéngue parlade inte el teritorio itałian e tradisionałménte considarae "diałeti", cofà el łonbardo]] o el siçiłian.

Stòria, evołusion e łiteratura del corso

No se ga tante nòrtisie su cuałe che fuse stà el sostrato łenguìstego prełatin dei antighi abitanti de ła Corsica (łe siviltà preistòreghe e i torreani) prima de ła concuista romana e de ła so łatinizasion. Cueło che se sa łe xe serte radixe restae inte i topònimi e inte el łéscico (KAL/KAR: Calanca, Calacuccia; KOR: Corsica, Corte; TAL/TAR: Taravo, Tallano; TEP: teppa; TAV: Tavignano, Tavera) e che inte el periodo roman łe tribù corse łe ocupava anca l'odierna Gałura inte el nord de ła Sardegna (che ła prexenta simiłitùdeni anca inte i resti archeołògeghi).

Dopo ła chéita de l'Inpero Roman e ła formasion dei primi volgari, ła Corsica ła prexenta caratarìsteghe łenguìsteghe de tipo conservativo (de cui el xe restà un retajo inte łe parlae de ła xona meridionałe de l'ìxoła). Do sècoło XI ła situasion ła xe stada fortamente mutada, speçe inte ła parte setentrionałe de l'ìxoła, dal contato direto co i diałeti toscani de tipo pixan, anca drio i grandi tentativi de ripopołamento fati dai domindadori Pixani favorìi da ła granda viçinansa giogràfega.

Do XIII a-o XVIII sècoło i pixani i vien ranpiasai dai zenovexi, i cuałe i insedia intieri borghi de łéngua łìgure (Bonifaçio e Calvi) ma, pur introduçéndo un riliêvo d'influso zenovexe inte i diałeti łocali, de fato i va vanti inte l'utilizo del toscan iłustre cofà łéngua scrita e de coltura.

Sto cuà el spiega el motivo par cui fin a sto momento in Corsica l'ùnega łéngua doparada inte łe comunicasion scrite el xe stà l'itałian, e prima de sto cuà el łatin. Inte i sècołi XIV e XV, comunque, diversi ati e testi redati in aparenxa in volgar toscan da personalità e scritori corsi i riveła in realtà ła situasion łenguìstega de l'ìxoła inte el periodo. Do XIX sècoło, drio ła concuista e anesion franseze do 1769, el xe el franseze a vegnér adotà cofà łéngua ufisiałe ranpiasando l'itałian.

Trasmision orałe

El corso el ga senpre avù fondamentalménte na trasmision orałe. Ła codifegasion de sta cuà cofà łéngua scrita ła sucede donca sôło in època reçente e ła risente a l'inìsio del forte influso itałian e franseze. El primo testo pubregà in corso łe xe łe strofe de U sirinatu di Scappinu inte el testo Dionomachia (1817) de Salvatore Viale (1787-1861).

Inte ła seconda metà de l'otoxento se sèvita łe òpare del vescovo de Ajaçio Paul-Mathieu de la Foata (Poesie giocose, in lingua vernacola della Pieve d'Ornano), łe Cummediôle de Petru Lucciana (1832-1909) tra cui In campagna, cummediôla in 2 atti, Francesco Domenico Falcucci co el Vocabołario dei diałeti de ła Corsica (pubregà postumo sôło inte el 1915 e che el introduçe i grupi ghj e chj a indicar łe sonorità caratarìsteghe de łe parlae corse) e Santu Casanova (1850-1936) co ła cołana A tramuntana (1896-1914). Nase evidente in sta faxe el problema de ła normalizasion de l'ortografia de ła łéngua scrita che ła ocuparà i lenguisti corsi par tuto el XX sècoło.

A l'inàndio del sècoło łe pubregasion periòdeghe A muvra (1920-39) e L’annu corsu (1923-36) po rinomenada L’Année Corse (1937-39) e dopo ła metà del noveçento U Muntese (1955-72).

Tra i scritori do XX sècoło che i ga dato el pi grando contributo a ła normalizasion del corso scrito se cita Pascal Marchetti (1925-) autore de Intricciate è cambiarine , del corso Le corse sans peine/U corsu senza straziu e del diçionàrio corso-franseze-itałian L'usu corsu.

Łéngua corsa, Łéngua veneta e Łéngue romanze

Łatin	Vèneto	Corso	Gałisian	Łonbardo	Siçiłian	Arpitan	Oçitan	Furlan	Łionéxe
facere	far	fà	facer	fà	fàciri	fâre	far	fâ	facere
factum	fato	fattu	feito	fat	fattu	fêt	fach	fat	feichu
filius	fiol	figliu	fillo	fiö	figghiu	fily	filh	fi	fiyu
ferrum	fero	ferru	ferro	fèr	ferru	fèr	fèrre	fier	ferru
fames	fame	fami	fame	fam	fami	fam	fam	fam	fame
planum	pian	pianu	chan	pian	chianu	plan	plan	plan	chanu
pluere	piòvar	piova	chover	piöv	chiòviri	plovêr	plòure	plovi	chovere
clavis	ciave	chjave	chave	ciav	chiavi	clâ	clau	clâf	chave
noctem	note	notte	noite	nòt	notti	nuet	nuèch	gnot	nueiche
multum	molto	multu	moito	mot	muttu	mot	molt	mot	mueitu
oculus	òcio	ochju	ollo	öcc	òcchiu	uely	uèlh	voli	güeyu
vetulus	vecio	vechju	vello	vècc	vecchiu	viely	vièlh	vieli	vieyu
guccius	porseło	porcu	porco	porscèl	porcu	pòrc	pòrc	purcit	gochu
pessulāre	serar	chjode	pechar	serà	chiùdiri	clôre	tancar	sierâ	pechare

Note

Łéngoe indoeuropee · Łéngue romanze

Latin † · Latin volgare † Romanzo insulare: Sardo (Sardo campidanexe · Sardo logudorexe) Romanzo ocidentałe Grupo iberico: Aragonexe · Asturian · Gałisian · Łioneze (Mirandexe) · Portoghexe · Spagnoło/Castiglian Gruppo galo-romanzo: Catałan · Francexe · Furlan · Francoprovensal · Ladin · Ocitan · Romancio · Vałon · Vèneto Romanzo orientałe Grupo italian: Corso · Gałurexe · Sasarexe · Itałian (Diałeti itałiani) · Napołetan Grupo siciłian: Siciłian Grupo balcanico: Rumeno · Arumeno · Dalmatico † · Istrioto Romanzo meridionałe: Mozarabico †

Controło de autorità	GND (DE) 4165358-0 · BNF (FR) cb11951846n (data)