Avigliana

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Avigliana
(PMS) Vian-a
comun
Avigliana – Stema
Panorama de Avigliana
Panorama de Avigliana
Dati aministrativi
Stato bandiera Itałia
Rejon Piemonte – stema Piemonte
Provincia Torin – stema Torin
Sìndico Angelo Patrizio (łista sivica) dal 07/05/2012
Teritorio
Coordinae 45°04′46″N 7°23′46″E / 45.079445, 7.396111Coordinate: 45°04′46″N 7°23′46″E / 45.079445, 7.396111
Altitudine 383 m s.l.m.
Superfise 23 km²
Abitanti 12 460[1] (31/05/2011)
Densità 541,74 ab./km²
Frasion Battagliotti, Bertassi, Drubiaglio (Sełebre in quanto ospita ła rexidensa del l'omonemo duca), Mortera
Comuni confinanti Almese, Buttigliera Alta, Caselette, Giaveno, Reano, Sant'Ambrogio de Torin, Trana, Valgioie, Villar Dora
Altre informasion
Còd. postałe 10051
Prefiso 011
Fuxo orario UTC+1
Còdexe ISTAT 001013
Còd. catasticałe A518
Targa TO
Cl. sismega 3A
Cl. climatega xona E, 2928 GG[2]
Nome abitanti aviglianexi
Patrono San Zuane Batista
Dì de festa 24 xugno
Locałixasion
Mapa de locałixasion: Itałia
Avigliana
Avigliana
Mapa de locałixasion: Itałia
Avigliana
Avigliana
Locałixasione del Comun de Avigliana ne ła Provincia de Torin.
Locałixasione del Comun de Avigliana ne ła Provincia de Torin.
Sito istitusionałe


Avigliana (in latìn Villiana da cui el nome piemontexe Vijan-a) xe un comùn de 12.133 abitanti del Piemonte, situà a 'na vinténa de chiłometri a ovest dal caołogo piemontexe. El comùn se cata in un anfiteatro morenico intra 'l Monte Pirchiriano, so'l quało se leva ła Sacra di San Micèl, e ła cołina de Rivołi, ne ła parte terminałe de ła Val de Susa verso ła piana in un molteplice e conpleso teritòrio cognosùo cofà Anfiteatro romenico de Rivołi-Avigliana. El comùn fa parte de ła Comunità Montana Val Susa e Val Sangone.

Giografìa fixica[canbia | canbia el còdexe]

El lago grando

La çità xe ponesta a 383 m.s.l.m 'nte ła Val de Susa. El Comùn vien atraversà dal fiume Doria Riparia, un afluente del Po e gà el Lago Grando e 'l Lago Picoło che fa parte del Parco naturałe dei Laghi de Avigliana. La çità xe un otìntico xogèło medievałe pósto datórno ałe cinta de łe Alpi darénte ała mołe de ła Sacra de San Micèl. El primo toponemo xe oferto pròpio da ła stesa Avigliana che riva ła so orìxene dal romàn Avilius co' ciàro riferimento a cołoni del nord-itałia (prinsìpalmente de ła xona veneta), che se gà spostà a ridoso de łe Alpi dopo ła creasión de ła cołonia de Augusta Taurinorum (Torin) e co' ła prima definisión xuridico-aministrativa de ste tère ai confini co'l regno cosiàn in età inperiałe. So l'opòsta riva del fiume, l'atuałe sito de Drubiaglio deve 'l so nome latìn Ad Urbiacum. In sto liógo scavi exeguìi 'ntel XIX secoło gà dà tenpo portà a l'identificasión del sito co' ła statio ad fines, ricordà nei itinerari de epòca romana, gera infati el lógo de squodidór (esasión) doganàl al pasagio de confin infra l'Itałia e ła Gałia.

Storia[canbia | canbia el còdexe]

Scurso de piasa Conte Rosso

Le prime testionianse de prexensa umana ne ła xona risałe al neołitico, epoca ała quała apartien trase de un centro pałafiticoło rinvegnùe ała fin del XIX secoło 'ntei palùi darénte i laghi. A l'età de ła pièra e del bronxo risałe alcune ase e numaroxe copèłe utiłixàe dai druidi celti par cerimonie sacrifegałi.

Al 595 a.C. se fa risałìr ła formasión de un centro abità par òpara de Belloveso un condotiero celtico. In epoca romana ła citadina rexulta al confìn co' l fra l'ager taurinensis e 'l regno de Cosio quindi xe ła sede adata par scòder ła quadragesima galliarum, el dàsio so'łe marcansìe che rivava da łe Gałie. Senpre 'ntel periodo romàn (312) Avigliana asiste al pasagio de łe łegión de Costantìn che rivava da łe Gałie e al scontro co' quełe de Masensio 'nte ła piàna de Rivołi.

Al 574 risałe łe prime òpare de fortificasión so'l monte Pezzulano so'l quało se leva tutora el casteło tirà su par òpara de Clefi, re dei Longobardi. Segóndo alcune fonti, el scontro infra łe trupe de Pipino il Breve, re dei Franchi, e Astolfo, re dei Longobardi, del 750 avien 'rente ła çità.

Nei ani drìo ła storia de Avigliana depende stretamente da łe vicende de ł'Abasia de ła Novałesa fondàda dai mùneghi Benedetini che costruise 'ntel paexe un ospeàl destinà ai pełegrini che riva da ła Fransa dopo ł'atraversamento de łe Alpi. L'arivo dei Saraceni porta a ła destrusión durante łe so incursión scominsiàe 'ntel VIII secoło de numaroxe òpare benedetine. I scorabiamenti continua fin ała metà del X secoło quando raxonto el culmine co' ła catura de ł'abàte de Cluny al Gran San Bernardo, Arduino il Glabrione riseve l'incargo de slontanàr i Saraceni. Sconfiti i nemìghi, se gà da frontàr la ricostrusión de ła Val de Susa e del casteło de Avijana.

'Na notevołe inportansa par el paexe ła riveste ła fegùra de ła marchexa Adelaide, moièr de Oddone conte di Moriana Savoia. A eła se deve ła costrusión 'nte ła metà de ł'XI secoło del cussìdito Borgo Novo nato par unìr el casteło co'l preexistente Borgo Vecio pósto più in baso. 'Ntel 1136 nase el Beato Umberto mentre 'ntel 1139 el casteło połe anoverare intra i so ospiti Amedeo III di Savoia el quało contribuìse ała so fortificasión. La sità de Avijana no deventa feudo in quanto considarà propietà direta dei conti.

'Ntel 1187 Enrico VI cinge d'asedio Avijana e ła conquista simentando gravi dani sia al casteło che ała çità ma dopo un poco de tenpo mor sia Federico Barbarossa, pare de Enrico VI, che Umberto III, contendenti al trono. Tommaso I, sucesór de Umberto III, aprofita de ła nova połitica de Enrico VI par abinarse co' l'inpero ed otegnìr i pròpi diriti so Avijana par po' ricostruìr el casteło.

Avijana 'ntel 1350 vien dichiarà piasa franca da Amedeo VI dito el Conte Verde che inaxónta reałixa łavori de fortificasión del casteło e de łe so mure, 'ntel 1360 nase da Amedeo VI e Bona di Borbone Amedeo VII dito el Conte Roso che parcorarà łe orme del pare deventando una de łe prinisipałi personałità de caxa Savoia.

La céxa de San Piero

El casteło deventa prexón de Filippo II de Savoia-Acaia el 4 otobre 1367 par òrdene de Amedeo VI in seguito a łe acuxe de tradimento. Poco dopo riva unaneme ła condana a morte che vien exeguìa el 21 novenbre drìo fasendoło negàr 'nte łe xełide aque invernałi dei laghi adiacenti. 'Na legenda conta ch'el spìrito de Filippo II vaga ancora so łe aque dei laghi.

Un altro asedio martorixa el casteło 'ntel 1536 par òpara del maresiało franséxe Montmorency, e łe so mure poco pol contra łe canonàe. L'intièra guarnigión costituìa da 500 fanti vien copà mentre ch'el so comandante serca de tratàr la réxa; łu steso vegnarà picà poco dopo.

Ancora un ataco dei fransexi el 17 agosto 1630 al quało se ghe opone 'na guarnigion de 500 omeni comandàda dal cołonèło Emanuelli; ła çità però xe stàda mesa in xenocio da ła peste e l'armàda piemontéxe xe inpegnàda ne ła difexa de Torin e Savijan (in itałian sarìa Savigliano) e riva ła rexa el 27 agosto.

'Ntel 1659, dopo esare senpre stà considerà direta dipendensa dei Conti, Avijana deventa un feudo asegnà a Carlo Emanuele Provana de Beinette, intanto ła guèra contro i franséxi continua co' qualche curta tregua e 'l 28 magio 1690 el xeneràl Catinat bonbarda el castèło łasando quanto l'è ancora vixibiłe oncò.

'Ntel 1702 el feudo canbia asegnatario pasando ne łe man dei Carron de San Tomà e seita rasìe e destrusión: òpara dei franséxi, che xe drìo pareciarse a l'asedio de Torin,'ntel 1706, e de łe trupe del prìnsipe Eugenio a l'inseguimento dei franséxi in scanpàda, el 19 setenbre 1707.

Altre vixite inportanti xe: el 25 otobre 1773 queła de ła rexìna Maria Teresa di Savoia, in viàxo verso ła Fransa par sposàr el conte d'Artois, futuro Carlo X, e 'ntel 1859 queła de łe trupe spedìe da Napoleone III in agiuto dei Piemontexi contro l'Austria.

Alfred Bernhard oltra a costruìr uno dei pì grandi stabiłimènti de produsión de dinamite in Itałia qui ad Avijana, gà istituìo el premio che gà rexo imortałe el so nome par spontonàr co' ła premiasión la riserca nei canpi che iłumina e agiuta l'omo a vivèr degnamente.

Sinbołi[canbia | canbia el còdexe]

El stèma uficiałe xe stà laudà co' ł'apoxito Decreto del Prexidente del Conséjo dei Ministri datà al 4 novenbre del 1930; el confałón xe stà invese riconosùo co' el Decreto Reałe datà al 7 xenaro del 1932.

Monumenti e lóghi de interèse[canbia | canbia el còdexe]

Architeture rełigióxe[canbia | canbia el còdexe]

La céxa de San Zuane in Piasa Conte Roso

Architeture çiviłi[canbia | canbia el còdexe]

  • Sała teatrałe drento el Centro Połifunsionałe "La Fabrica" dedicà a Eugenio Fassino;
  • Caxa del Beato Umberto;
  • Caxa de Porta Ferrata;
  • Caxa Senore;
  • Viła Cantamerlo;
  • Porta Ferronia;
  • Tore Sircołare de ła Cinta Muraria;
  • Tor del Rełogio, gà ospità el primo rełogio publico del Piemonte e 'l segóndo in Itałia.
  • Póso de Piasa Conte Roso, situà 'ntel sentro de ła piasa, xe risałente al XIV secoło e in bone condisión de conservasión.

Architeture miłitari[canbia | canbia el còdexe]

Le ruìne del castèło e 'l paéxe che se cata desóto

So'l paexe domina łe ruìne del casteło, desfà 'ntel XVII secoło, al quało se połe intràre co' un curto parcorso da ła piasa Conte Roso. El castèło vien minsonà par la prima volta intra el 1058 e 'l 1061 in ocaxión de ła crònica che iłustra ła costrusión del monistièr de San Micèl de ła Rosta.

A màrxene de ła narasión che gà portà ała fondasión infra el 983 e 'l 987 del monistièr micaełico del monte Pirchiriano, el cronista descrive ch'el marchexe Arduino V risiédeva abitualmente 'ntel castèl de Avijana che co' certesa gà dovesto svòlxer un'esensiałe funsión strategica par el Marchesi durante ła metà del XI secoło.

Aree naturałi[canbia | canbia el còdexe]

Infra i tiranti de orìxene naturałe xe da segnałàre i do pìcołi laghi diti Laghi de Avigliana, de orìxene morenica ciamài comunemente Lago Ceo e Lago Grando. La xona inpaługà datorno i laghi xe andà a costituìr el parco naturałe dei laghi de Avigliana fin al 1980 e ospita nùmaroxe spèçie de oxełi infra i quałi aironi cenerini màari reałi, gałinéta d'aqua.

Società[canbia | canbia el còdexe]

Evołusión demografega[canbia | canbia el còdexe]

Abitanti censìi

Etnie e minoranse foreste[canbia | canbia el còdexe]

Secóndo i dati ISTAT al 31 disenbre 2009 ła popołasión foresta rexidente jera de 692 persone. La nasionałità maxormente raprexentante in baxe ała so percentuałe so'l totałe de ła popołasion rexidente xera: Romania 380 3,10%

Culture[canbia | canbia el còdexe]

Istrusión[canbia | canbia el còdexe]

Avigliana xe sede dei seguenti istituti scołastici statałi, inerenti al ciclo scołastico de ła scoła secondaria de secondo grao:

Inaxónta ghe xe altre scołe cofà ła "Defendente Ferrari" (scoła secondaria de primo grao), la "Domenico Berti", ła "Nomberto Rosa" e la "Italo Calvino".

Muxei[canbia | canbia el còdexe]

Par un secoło gà segnà ła vita de Avijana, e deso xe deventà un muxeo. El dinamitificio Nobel xe stà el primo inpiànto reałixà in Itałia par la fabricasion de ła dinamite, trasformà 'ntel dopoguèra in una fàbrica de vernixi. A fondàr el dinamitificio xe stà Alfred Nobel, inprenditor svedéxe, inventor de ła dinamite, che gà profità de ła abołision, 'ntel 1869, del manopòlio statałe so' ła fabricasion dei esploxivi.

Nobel riva in Itałia anca so' ł'onda de dificoltà col goerno franséxe, al quało el gheva oferto ła produsion de ła bałistite, brevetà da łù steso in Inghiltera 'ntel 1888, la cui fabricasion xe xudegà masa pericołóxa.

Cuxina[canbia | canbia el còdexe]

Infra i prinsipałi prodoti del comùn se połe citare łe trute del Lago de San Bartołomìo (ciamà comunemente Lago Ceo) e 'l mièl de montagna. Avijana gà ospità el 15 e 'l 16 setenbre 2007 ła prima Sagra del Mièl ne ła çità, par rescoverxér e reproponér una de łe prinsipałi atività agricołe che riveste 'na notevołe inportansa ne l'economìa agricoła montana.

Personałità łigà ad Avijana[canbia | canbia el còdexe]

Eventi[canbia | canbia el còdexe]

Particołàr del pronao del santuario de ła Madona dei Łaghi

Inaxonta al setimanałe marcà de Avijana, che se svòlxe ogni ziòba (co' alcune ecesion) in Piasa del Popoło (ex Pra d'la Fera), 'ntel mexe de xugno se desvòlxe el çełebre Pałio storego dei Borghi de Avigliana ne ła tersa domenega del mexe. A novenbre se desvòlze ła fiéra agricoła, el primo sabo del mexe, e ła fiéra comerciałe ła prima domenega del mexe.

Economia[canbia | canbia el còdexe]

Avijana gà avùo 'na posision sentrałe ne ł'economia locałe fin dai tenpi remoti. Non a caso se nara ch'el nome steso, Avigliana vegna da un termine piemontexe che significa ava (da cui anca el stema che, anca se modifegà 'ntel corso dei secołi, ga senpre mantegnùo ła sinbołogia del picoło inseto) ad inidicar l'operosità dei so abitanti.

In epoca romana ła so posision so ła via de łe Gałie ła gà favorìa nei trafeghi e sta vocasion comerciałe gà continuà co' fasi alterne nei secołi co' łe luminàrie de ł'agricoltura e da ła pesca ne łe aque dei laghi.

El XIX secoło gà visto nasèr ł'industria quando 'ntel 1782 gera stà costruìo el Dinamitificio Nobel (el più grando stabiłimento eoropeo par ste produsion nei ani quaranta del Novesento) che infra i vari incidenti e i bonbardamenti de ła seconda guera mondiałe gà continuà ła produsion dei esploxivi e polvare da sbaro fin ai ani sesanta. Dopo ła fin de ła guera ła fabrica vien parsialmente riconvertìa ne ła produsion de vernixi

Atualmente so'l teritorio xe prexenti alcune atività industriałi in particołar 'ntel canpo de ła produsion de inbarcasion par la nautica da diporto. Altra voze inportante de ł'economia xe costituìa dal torismo atirà dal borgo medievałe e da ła prexensa dei baçini łacustri utiłixài cofà meta par le gite fora porta.

Infrastruture e trasporti[canbia | canbia el còdexe]

Strade ed autostrade[canbia | canbia el còdexe]

Avigliana gà do usìde autostradałi de l'Autostrada 32 "Torin-Bardonechia" e ła xe situà darente ła Tangensial de Torin.

Inazonta, ła sità xe atraversàda da do strade statałi, ła SS 24 e ła SS 25. La Strada Statałe 24 e Strada Statałe 25 va rispetivamente verso el Cołe del Monxinevro e ła Pasada del Moncenixio.

Łinee feroviarie[canbia | canbia el còdexe]

Exquisite-kfind.png Par saverghene de pì, varda ła pajina Ferovia del Frejus.
Tore del Rełojo

Avigliana gà a disposision 'na stasion feroviaria de ła łinea Torin-Modane. La łinea risałe al 1854, co' xe stà costruìa ła prima trata feroviaria che cołegava el caołogo piemontexe co' Susa. 'Ntel 1871 gera stà inaugurà el Straforo feroviario del Frejus e jerà stà fenìo el cołegamento co' l'Alta Val de Susa.

Xe atualmente in discusion el projeto executivo par un cołegamento feroviario ad alta vełocità. El projeto però no xe ben vardà da ła popołasion locałe che ghe gà dà vita a un movimento par infirmàr la costrusion de l'òpara.

Aministrasion[canbia | canbia el còdexe]

Sindico: Carla Mattioli ([[łista sivica]]) dal 29/05/2007

Xemełaji[canbia | canbia el còdexe]

Avigliana xe xemełà co':

[[File:Modèl:Naz/Fransa|class=noviewer|Modèl:Naz/Fransa|20x16px]] Tresserve, Fransa

Sport[canbia | canbia el còdexe]

Avigliana xe raprexentà 'ntel canpionato itałian de baseball de Serie A2 da ła Avigliana Baseball. 'Ntel 2007 gà partesipà 'ntel masimo canpionato, in Italian Baseball League.

Dal 2006 xe anca ativa ła squadra de football merican dei Bad Bees Avigliana che miłita ne ła Silver League de ła FIF e 'ntel 2009 xe stà canpion d'Itałia under-17par la stesa federasión.


Voxe łigàe[canbia | canbia el còdexe]

Altri projeti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Avigliana
  • Collabora a Wikiquote Su Wikiquote ghe xe dełe citasion de o su Avigliana

  • Łigadure foreste[canbia | canbia el còdexe]

    Note[canbia | canbia el còdexe]

    1. Dato Istat - Popołasion rexidente al 30 de setenbre 2011.
    2. (IT) D.P.R. 26 agosto 1993 n. 412 In efficienzaenergetica.acs.enea.it. URL consultà el 27 settembre 2009.

    Altri progeti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Avigliana
  • Collabora a Wikiquote Su Wikiquote ghe xe dełe citasion de o su Avigliana