Vinovo

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Vinovo
comun
(PMS) Vineuv
Torre dell'orologio vinovo.JPG
Tore del rełojo
Locałixasion
StatoItàlia Itàlia
RejonPiemonte – stema Piemonte
ProvinsaTorin – stema Torin
Aministrasion
SìndicoMaria Teresa Mairo
Teritorio
Coordinae44°57′00″N 7°38′00″E / 44.95°N 7.633333°E44.95; 7.633333 (Vinovo)Coordinae: 44°57′00″N 7°38′00″E / 44.95°N 7.633333°E44.95; 7.633333 (Vinovo)
Altitudine220 m s.l.m.
Superficie17,7km²
Rezidenti14 144 (1° xenaro 2019) Cànbia el vałor in Wikidata
Red Arrow Down.svg−898 (2018)
Densità807,12 ab./km²
FrasionGarino, Tetti Rosa, Tetti Grella, Tetti Borno, Tetti Caglieri
Comuni confinantiCandiolo, Carignano, La Loggia, Moncalieri, Nichelino, None, Piobesi Torinese
Altre informasion
Còd. postałe10048
PrefisoErrore Lua in Modulo:Prefisso_telefonico alla linea 19: attempt to call field '_main' (a nil value).
Soranome001309
Còdaxe catastałeM060
TargaTO
Cl. sismegaxona 4 (sismisità un mucio basa)
Nome abitantivinovexi
Patronosan Bortoło
Dì de festa24 de agosto
Carte interative
Sito istitusionałe

Vinovo (Vineuv in piemontexe) xe un comun de 14.286 abitanti de ła provincia de Torin.

Aministrasion[canbia | canbia el còdaxe]

El sindico xe Maria Teresa Mairo dal 14 zugno del 2004. Inte el 2009 ła ga avùo naltro mandato.

Corsi d'aqua[canbia | canbia el còdaxe]

El torente Chisola a Vinovo

Inte el teritorio de Vinovo, ai màrxeni del sentro abitativo orixinàl e prinsipal, score el torente Chisola che va a sbocàr in Po visin a Moncalieri.

Un fià de Storia[canbia | canbia el còdaxe]

Ła sità ga na łonga storia che fonda łe so raìxe in tenpi tanto antighi: infati in sta xona xe stài ritrovài resti risałenti al V secoło d.C. I documenti storici più veci che parla de queła che sarà ła Vinovo de onco xe del 1040: in quel'ano un àto notariłe sertifega che i Marchexi Romagnarono ghe gaveva donà a l'Abasia de San Silano de Romagnano alcuni tereni siti inte el teritòrio de Vinovo. Su sto documento el teritòrio xe indicà 'fa Victus Novus, nome restà inte el Medioevo a indicare el grupo de edifici e tereni che jera de proprietà de vari fedautari. Inte el 1268 spunta un àto de vendita, inte ła stòria locałe, de ła fameja Della Rovere che inte el 1400 deventarà paròna de l'intiero teritòrio vinovexe. Ła nasita del comun xe datà 1458, col dùca Ludovico di Savoia conséde a ła Comunità Vinovexa łe Costitusion in defexa dei sitadini. Co ła morte de l'ultimo disendente dei Della Rovere, inte el 1692, el feudo vinovexe xe stà cedùo ai Cónti de łe Lanze che ło ga goernà fin al 1732. In quel'ano el gardenàl Carlo Vittorio Amedeo delle Lanze sede ła sità al re Carlo Emanuele III, che ghe el ga donà, unìa a Stupingi, a ła Commenda de l'Ordine Mauriziano. L'Ordene xe stà sopreso inte el 1800 e un mucio de tere xe stàe vendùe a privà, soło drìo el 1815 xe stà ricostruìo l'avér co Stupinigi e parte de Vinovo: el casteło, alcuni tereni, łe vacarìe e i boschi. Inte el 1865 ła frasion de Stupinigi xe stà definitivamente separà da ła sità e anesa a Nichelino.

Inte el 1775 parte del casteło vien adibìa a fabrica par la łavorasion de łe magiòliche e de łe porsełane e dopo el 1780 ga traversà un periodo d'oro soto ła diresion de Vittorio Amedeo Gioanetti. Ała fin de l'800 a ła rinomà industria ceramica s'a fiancà łe fornàxe e łe fiłànde, na ròba che ga portà a na progresiva cresésta de ła popołasión, co na conseguente espansion del paéxe, e a ła necesaria costrusion de edifici publici 'fa el Comùn, łe scołe, l'axiło e ła Caxa del Cotołengo. Par quanto riguarda ła vita culturałe, inte el 1847 xe stà fondà ła Filarmonica Vinovexa Giuseppe Verdi, corpo muxicałe bandistico de ła sità, da łóra dagnóra ativo. Segno de progreso e de aquixìa inportansa xe stà anca, inte el 1882, l'inaugurasion de na łinea tranviaria che unìva ła stasion de Porta Nova de Torin a Vinovo. Inte el 1941 el paexe ga subìo un bonbardamento da parte dei aerei de ła RAF łe cui conseguense xe stàe de tre ferìi e tante caxe desfàe.

Sede comunałe[canbia | canbia el còdaxe]

El pałaso Comunałe coła Piasa Marconi danànsi

Fin a ła fin del XVIII sec. sirca, el Comùn de Vinovo ga sede inte ła vacarìa de ła Famegia Farò (che un tenpo zera propietà del Conte Castelli di Sessant) drìo l'abside de ła Ceza parochiałe; drìoman el xe stà trasferìo inte ła caxa Marchiaro de Via San Bartolomeo. Poco dopo l'Unità de Itàlia el Comun l'è stà trasferido in piasa delle Grida, atuałe caxa de canton de Via Cottolengo co via don Mazzolari. Qualche ano drìo, inte el 1878, el Comùn de Vinovo, dovendo trasferìr el Comùn in una nòva e più anpia sede, ga cronpà ła vecia vila de ła Contesa Bosco di Ruffino, pervegnùa in redità dal conte Prospero Castelli di Sessant, riadatandoła a sede muniçipal, come che xe ancùo, piasa Marconi. L'edificio, inte el corso dei ani, ga subìo radicałi trasformasión, ła pì pexòca in conseguensa del bonbardamento de l'11 setenbre 1941. In quea note un grupo de reoplani da bonbardamento de ła RAF ga descargà un pìngoło de bonbe incendiarie sol centro de Vinovo, colpìndo anca el Pałaso Munisipàl. Le fasàde xe stàe xontàe inte i ani 1972-1973 in una de łe ristruturasion drìo, inte el 1978-79 xe stà integrà na manega verso via Marconi e xe stà radicalmente ristruturà i locałi interni.

Strutura de ła sede comunałe[canbia | canbia el còdaxe]

El conpleso de ła sede comunàl xe caraterixà dal corpo de fabrica storego e dai corpi de fabrica xontà che inte el pasàr dei ani, i ga conpletà sui lai el lòto orixinàl. El fronte storico su Piasa Marconi, dal cuało ghe xe l'aceso prinsipàl a ła sede comunàl, xe caraterixà da un portegà de aceso picenin sorastà dal balcon de l'uficio del Sindìco co bałaustrà. Sòra ła łinea de spòrto de tałe strutura, ghe xe un frontón co ła scrita "MUNISIPIO" (dito anca Comùn). Ai lai de l'intràda de ła sede comunałe xe prexenti do bałaustrài. La scansion de łe sbuxadure xe tanto regołàr e xe prexenti de łe soàxe decorative sensa frèxi. Le pitùre utilixà jera a baxe viniłica. Longo tuto l'edificio core un regołón in pièra.

Edifici de intarese storego/artistego[canbia | canbia el còdaxe]

Casteło dei Della Rovere[canbia | canbia el còdaxe]

El Casteło dei Della Rovere

Se trata de un pałaso de stiłe rinasimentałe costruìo infra el 1480 e el 1517 in sostitusion de un pałasoto de minor dimension adibìo a fortésa defensiva. Ła se catava su l'atuałe Piasa Rey. De ła so costrusión, vołesta da ła fameja omonema, xe stà sponsór e soventór el gardenàl Domenico della Rovere, orixinàl de Vinovo. Recentemente restorà, el Casteło ga al so interno pregevołi stuchi e dipinti a grotésca de ła Scòła del Pinturicchio[1] e un bel giòstro co decorasion in còto. Col sfantàrse de ła fameja Della Rovere, el castèl inte el 1692 l'è pasà a la corona sabauda e Carlo Emanuele II, asegnàndoghe el titoło de cónte de Vinovo a so fiòło (spùrio) ch'el gavea avùdo inte el 1712 da Gabriella di Mesmes des Marolles [2]. Francesco Agostino, ghe ga dà in concesion anca el castèło. Tutociò ła concesion del casteło xe tornà a ła corona inte el 1732 visto che l'ultimio rède de ła fameja Delle Lanze gaveva sielto ła cariera eclexiastica (jera el futuro cardinàl Carlo Vittorio Amedeo Delle Lanze (1712-1784), so fioło de Francesco Agostino e de Barbara Piossasco de Piobesi). Inte el 1752 Carlo Emanuele III ghe lo ga consegnà a ła Comenda Magistrałe de Stupinigi, che inte el 1776, ghe lo ga dà in concesion a Vittorio Brodel e a l'arcanista Pierre-Antoine Hannong, al fin che i podese condurghe esperimenti so łe porsełàne e ła eventuałe produsion de łe medème. Fałìa l'inprexa dei do, el castèl l'è pasa in concesion inte el 1780 a Vittorio Amedeo Gioanetti, che l' a avùdo el medèmo incargo, portà a termine co un certo suceso. Drìo ła morte del Gioanetti, fałìo el tentativo de Giovanni Stoppini de continuàr l'atività del Gioaneti, el casteło xe stà vendùo inte el 1825 a l'Università de Torin, che inte el 1836 ghe ło ga vendesto a so vòlta al Turìn dal cuało inte el 1839 jera stà cronpà dai fradełi, Giacomo e Luigi Rey che ghe gavea logà na fàbrica de tapèi[3]. Dal 30 setenbre 2006 l'è sede de la biblioteca comunałe e dal 2007 anca de ła St. John International University.

Ceza de San Bortoło (San Bartolomìo)[canbia | canbia el còdaxe]

Costruìa inte el 1451 cofà anpliamento de ła capeła privàda dei Della Rovere e dedicàda a San Bortoło, zera subintràda ałora cofà Ceza parochiałe a queła de San Desiderio. Inte el 1472 ła parochia vien fornìa de un pestrìn. Inte el 1615 ła Ceza xe stà anplià e ristruturà inte łe forme che groso modo se połe vedare unco. Durante ła guera del Monferato, el 4 agosto 1630 alcuni squadroni de cavałarìa ga bruxà ła Ceza parochiałe indove el Podestà gavea fato saràr łe masarìe e i beni de ła popołasion vinovexe. Finìa ła bataja ła Ceza l'è stà ricostruìda[4].

Ceza de Santa Croxe (o dij Batù)[canbia | canbia el còdaxe]

Xe stà tirà su inte ła segónda metà del XV secoło e adibìa a sede de culto par la Conpagnia dei Flagellanti (in piemontexe, Batù. Co ła fondasion inte el 1577 de ła Confraternita de Santa Croxe par òpara de Bartolomeo Feccia, la Ceza inte el corso dei secołi ga subìo un mucio de canbiamenti e mejoraménti. I confradei de Santa Croxe durante łe prusisió, jera rivestìi de un càmixo bianco e col cao ricoerto da un capùso bianco, e xera apónto diti i Batù. Grasie a łe oferte che rivava da fonti diverse (quote che vegniva versàe par ogni sepoltùra e limòxine anoneme) inte el 1601 zera stài cronpài do candeliéri de otón e i rełativi ciri, e inte l'avrìl del 1603 xe stài conpletài i łavori de l'altàr. Inte el 1612 i mestri Giovanni Maria Sarasino e Antonio Franchetto ga piasà ła porta de ła céxa. Inte el 1751 ga tacà i łavori par la costrusion de un novo canpanìl «...per poter regere detta Campana, e a ciò si senta più lontano il suono della medesima » (par podér rèxer dita Canpana, e a ciò se senta più łontàn el són de ła medèma[5] la nova costrusiónt sarìa sorta lateralmente a l'aso de ła navàda, e gavarìa mexurà sirca sìe metri da l'altésa del covèrto de ła céxa. Nei primi ani del 1800i confradei gavea cronpà un novo organo par 150 franchi. Durante ła segónda guera mondiałe sol canpanìłe xe stà montà, da parte dei miłitàri un pósto de avistamento antiaereo e inte el 1945 i miłitanti de ła rexistensa vinovexi e partixani gavea catà recèto sol canpanìłe, par scanpàr via a łe patùgie naxifasiste. A l'interno xe prexente un bel coro łigneo, intagià dai mestri Bartolomeo Borello e Francesco Antonio Rochie inte el 1715 e restorà inte el 2010. Ancùo l'edificio svincołà da l'uxo łiturgico, vien utiłixà de frecuente par manifestasion particołari cofà, a exenpio, na mostra de prexepi inte el periodo de nadàl.

Scoła Luigi Rey[canbia | canbia el còdaxe]

Interesante exenpio de architetura de fin '800, xe stà sede de ła prima scoła ełementàre de Vinovo, omagio de l'industria Luigi Rey. Reałixàda da l'architeto Caselli, prospeta so l'omonema piasa Rey, avendo a ła so sànca el lai danànsi del Casteło de ła Róvare. Inte i ani 1934-35 xe stà alsà de un pian, in seguito a ła cresita de ła popołasion scołastica, e xe stà utiłixà fin al 1978. Atualmente xe sede de numaroxe asociasion locałi.

Ceza de San Desiderio[canbia | canbia el còdaxe]

Céxa cimiteriałe tirà su inte ła prima metà del XVIII secoło so łe ruìne de l'anteàta capèła del Santuario de San Desiderio (inisiàl patròno del paexe). La Ceza orixinàl de San Dexiderio jera un mucio diversa da l'atuałe santuario e no xera gnancora tornià dal çimitero, ma zera na sàvia costrusion co tuta probabiłità a na soła navàda, ixołàda in mexo a ła 'verta canpagna. L'interno, a pianta croxe grega, xe reałixà in stiłe rococò. La fasàda in matón vivo, co decori in ceramica połicroma (tìnpano sol portàłe e capitełi), xe de ła segónda metà del XIX secoło.

La Rotonda[canbia | canbia el còdaxe]

Pregevołe e orìxinałe edificio fato costruìre inte ła xona meridionałe del teritòrio comunałe[6] a ła fin de l''800, so projeto de l'Inx. Crescentino Caselli, da parte de un nodàro torinexe cofà so "caxa de canpagna". Xe stà sede de un Circoło Sociałista dal 1919 al 1922, ano inte el cuało xe stà dà a łe fiame da na squadra fasista. Unco apartien a privà che ghe abita.

L'ała del Marcà[canbia | canbia el còdaxe]

L'ała del Marcà xe pósta a ła croxera de łe do vìe prinsìpałi del vecio borgo medievałe. L'atuałe architetura xe anca queła òpara de l'architeto Caselli, ła cui prónta xe ben riconosìbiłe ne ła scanpàda dei archi ranpànti e inte i quarełi rosi prodoti ne łe fornàxe locałi, oltra che inte i àrpexi in fero utiłi a mantegnìr l'equiłibrio de ła strutura. L'edificio l'è stà costruìo inte i ani 1580-1585 a cura de ła Conpagnia de Santa Croxe.

Imàxeni de Vinovo[canbia | canbia el còdaxe]

Sviłupo urbanistego[canbia | canbia el còdaxe]

La ricostrusion dopo ła guèra[canbia | canbia el còdaxe]

La ricostrusion dopo ła guèra ga portà a l'insediamento de nove industrie de legnami e metalmecaniche. Intra el 1955 e el 1970 xe arivài in paexe un mucio de imigrà che rivava da ła Romagna, dal Veneto e da łe región del sud, cussì tanti che in sto ultimo terso de secoło ła popołasion xe pasàda dai sirca 2 500 abitanti del 1940 ai atuałi 14 000. Ancùo no ga più łe carateristeghe del paexe agricoło de un tenpo e, inte i ultimi vinti ani, ła seràda de ła maxór parte de łe industrie locałi che un tenpo ofriva laóro anca a tanti vinovexi, ga inflito un duro colpo al setór secondario de Vinovo.

Centro e frasion[canbia | canbia el còdaxe]

El teritòrio comunàl pitosto estexo, conta un centro storico, frasión, alcune de łe cuałi distanti più chiłometri dal centro, e alcuni paéxi rexidensiałi. Una de łe frasion xe Garino. Garino xe na sitadina un mucio picenina co na scòła materna, una ełementare e naltra media.

L'ipodromo[canbia | canbia el còdaxe]

Sul scominsio dei ani '60 xe stà costruìi a Vinovo do ipodromi: uno par le corse al troto e uno par quełe al gałopo. Recentemente (2005) l'ipodromo del gałopo xe stà butà xo par farghe posto al Juventus Center e a un futuro groso conpleso comerciałe. Xe restà quindi ativo soło che l'ipodromo del troto.

Juventus Center[canbia | canbia el còdaxe]

El progeto de ła socetà calcistica Juventus de fabricàr un novo centro sportivo infra i comùni de Nichełino e Vinovo ga trovà ła so sede inte el teritòrio de Vinovo. El centro sportivo Juventus Center xe stà inaugurà inte el 2006. El conpleso ga i so ingrèsi in via Stupinigi 182.

La Scòła Materna ecołogica[canbia | canbia el còdaxe]

La scòła statałe par l'infansia

El 20 novenbre 2010 xe stà inaugurà ła nova scòła de l'infasìa reałixà segóndo i rigoroxi criteri de sparègno energetico e de sostenibiłità anbientałe. Situà in via Garibaldi, visina al centro storico, xe diretamente afasà sol grando parco del Castèl. Costruìa patòca co ełementi de łegno prefabricà asenblà infra łori sol pòsto, la scòła no xe cołegà al gas metano, no utiłixa energia da conbustìbiłi fosiłi e donca łe spexe par el riscaldamento dei anbienti e de l'aqua e quełe par la fornidura de energia ełetrica xe guałìvi a xero[7].

Asociasion Locałi[canbia | canbia el còdaxe]

La Fiłarmonica Giuseppe Verdi[canbia | canbia el còdaxe]

La Filarmonica vinovexe "Giuseppe Verdi" xe nata uficialmente inte el marso 1847, in ocaxiôn de ła vixita pastorałe de l'arcivescovo de Torin, Luigi Fransoni. Inte el corso dei ani l'è devegnù sełebre in tuto el Piemonte, tanto che a cauxa dei nùmaroxi inpegni, la banda ga dovesto spartìrse in du. La Banda muxicałe de Vinovo ga continuà inte el servisio a grào e vołontario a tuta ła sitadinansa e inte i ani '50 l'è riusìa a otegnère na sede stabiłe. Inte el 1999, la filarmonica ga partisipà cofà unega raprexentante par l'Itàlia al 20° Osterreichisches Blasmusikfest de Viena.

La Famija Vinoveisa[canbia | canbia el còdaxe]

La Famija Vinoveisa nase inte el 1981 par vołer de alcuni çitadini Vinovexi, "col fin de salvavardàr le tradision del patrimonio locałe. Ogni ano, inte el periodo de Nadàłe, cura ła mostra dei prexepi ne ła Ceza de Santa Croxe.

Corałe Ars Nova - St. John's International Choir[canbia | canbia el còdaxe]

El Coro Ars Nova nase inte el marso del 2007, par inisiativa de alcune persone amanti del canto e de ła muxica. El repertorio spasia dal xenare clasico a queło tradisionałe co brani de muxica operistega de l'Otosento tirài xo da łe maxór òpare dei grandi conpoxidori cofà Verdi, Bellini, Rossini, Mozart[8].

Stema[canbia | canbia el còdaxe]

El stema del comùn de Vinovo raprexenta un unicorno e i cołori xe quełi de ła caxada Della Rovere, overosìpia el xało e'l blu.

Personałità łigàe a Vinovo[canbia | canbia el còdaxe]

Xemełagi[canbia | canbia el còdaxe]

Vinovo xe xemełà co:

Evołusion demografega[canbia | canbia el còdaxe]

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. (IT) Gabriella zera una Delle Lanze avendo spoxà el 2 disenbre 1668 el conpiacente Carlo Delle Lanze, conte de Sales. (L. De Mauri, Vinovo et ses porcelaines, p. 15)
  2. (FR) L. De Mauri, Vinovo et ses porcelaines pp. 15-16
  3. (IT) Comùn de Vinovo, parcorsi Monumentałi
  4. (IT) Walter Canavesio e Piergiorgio Grana (a cura di), La Confraternita di Santa Croce in Vinovo, Quaderni della Famija Vinoveisa
  5. (IT) Uncuo' infra łe via "della Rotonda" e "San Giovanni Bosco"
  6. (IT) Bioarchitetura Itałia, La scòła materna ecołògica a Vinovo
  7. (IT) La Famija Vinoveisa chi semo
  8. (IT) Concerto de Nadàl, corałe Ars Nova

Linganbi foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. Ilario Manfredini, Il Castello della Rovere di Vinovo p.25 e segg.dea provinsia de Torin. Se cata 'nteła piana a sud de Torin.

Bibliografia[canbia | canbia el còdaxe]

  • Ilario Manfredini, Il Castello della Rovere di Vinovo, edizione a cura del Comune di Vinovo, 2007;
  • (FR) L. De Mauri, Vinovo et ses Porcelaines, Piantanida Valcarenghi Editori, Milano, 1923
  • Walter Canavesio e Piergiorgio Grana, La Confraternita di Santa Croce in Vinovo "I Quaderni della Famija Vinoveisa", vol. 1, Vinovo 1986

Altri progeti[canbia | canbia el còdaxe]


Controło de autoritàVIAF (EN243862358 · BNF (FRcb13319004v (data) · WorldCat Identities (EN243862358
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Vinovo&oldid=1072975"