Vèneti en Itałia e 'ntel mondo

Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.

Al dì de ancó, zsirca ła metà dei Vèneti (intexi in senso largo, cioè "zente che parla ła lengoa veneta") ła se cata in Itałia in queło che xera el vecio "stato da tera" deła Republica Vèneta (cioè da Verona a Gorizsia, difati in realtà i diałeti de Bresia e Bergamo i fa parte del ramo oriental deła lengoa lonbarda), ma anca in Trentin e Friułi-Venezsia Julia, neła zona tra Pordenon e Trieste.

L'altra metà che resta ła xe distribuìa tra Istria, Dalmazsia, Romania (Tulcea), Braxil (Stati de Rio Grande do Sul e Santa Catarina) e Mèsico (ła çità de Chipilo).

Łe raxon de sta distribuzsion cosita varia łe xe dovù prima a l'espansion de ła Republica Veneta sul mar e in sevito suła teraferma veneta, e dopo ała forte ondata de emigrazsion che xe scominzsià dopo el 1866, co el Vèneto el xe divegnesto Itałian.

[modifica] L'emigrazsion

"Fulminadi da un fraco de tempesta, l'erba dei prè, par 'na metà passìa, brusà le vigne da la malatia che no lassa i vilani mai de pèsta; ipotecado tutò quel che resta, col formento che val 'na carestia, ogni paese el g'à la so angonia e le fameie un pelagroso a testa! Crepà, la vaca che dasea el formaio, morta la dona a partorir 'na fiola, protestà le cambiale dal notaio, na festa, seradi a l'ostaria, co un gran pugno batù sora la tola: «Porca Italia» i bastiema: «andemo via!»" (Berto Barbarani, I va in Merica)

Tra el 1870 e el 1905, daspó a l'anesion del Vèneto a l'Itałia, xe scominzsià un fenomeno grando de emigrazsion dal Vèneto, par cui ancó ghe xe consistenti comunità de vèneti Braxil (nei stati de Rio Grande do Sul e de Santa Catarina), nel Nord deła Romania (Tulcea), in Mèsico (neła locałità de Chipilo, ma anca in diverse aree rurałi tałiane ndo l'imigrazsion l'è stà organizà dal goerno Fasista par bonificar, cołonixar e popołar algune xone prima coerte da pałù: ła Marema Grosetana (Toscana), l'Agro Pontin (Lazsio), łe Vałi del Comasco, ła Bonifica de Arborea (Sardegna). En pì a Fertilia (Alghero-Sardegna), nata senpre soto el fasismo par darghe da laorar a un certo nùmaro de fameje ferarexi, łi xe rivà in sevito dei exułi istriani e dalmati che ghèra tocà scapar via 'ntel secondo dopoguera, e che i gà costituìo ła magioranzsa deła borgata. Ghe xe altre comunità de origine vèneta anca inte łe aree orbane de l'Alto Àdexe/Südtirol, ndo che i xe ła magioranzsa tra ła popołazsion del grupo etnico itałico. La léngoa italiana standard parlà a Bolzan ła xe comunque on mucio influenzsà da un forte substrà vèneto.

Tute ste popolazsion che xe ndà a l'estero łe ga tegnù da conto ła so parlada veneta, più che l'italian, parché łe vegnéa in gran parte da łe zone de canpagna; łe generazsion vegnùe dopo, nate da ste onde migratorie, łe ga mantegnesto i carateri arcaici de ła lengua, anca se distanti dal Veneto: nel Rio Grande do Sul, prexenpio, l'idioma veneto el vien insegnà dai genitori ai fioi, e el vien doparà anca da persone de altra origine, tanto che el primo dizsionario de talian (o vêneto brasileiro) el xe stà conpiłà da Alberto Vitor Stawinski, un polaco nato nel 1909 a São Marcos dos Polacos, asimilà a ła comunità local prevalentemente de etnia veneta.

Tra łe varianti deła lengoa parlà fora dal Veneto, ste qua łe xe quełe piesè inportanti:

• el veneto istrian e i diałeti triestin e bixiaco con ulteriori influenzse slovene e croate e, in mixura minore, greche.
• el talian o vêneto brasileiro
• el chipilense, parlà a Chipilo, in Mesico
• el vèneto-romeno che se parla in te l'atuałe region deła Tulcea
• el veneto-pontino el xe un grupo de parlade fortemente influenzsà dal romanesco, e un fià anca dai diałeti lepini e da l'emilian, su baxe perlopiù veneta-trevixana, in trasformazsion e comunque in forte regreso

Sta antichità e "permanenzsa" del vèneto, co łe modificazsion e contaminazsion che ogni léngoa ła conose, ła xe misurà dai dati statisteghi ofixiałi (ISTAT e istituto POSTER). Secondo alguni, ste stime łe tende a sbasar el fenomeno visto che ła xe asente na promozsion culturałe e politega de mantenimento e protezsion da parte dei stati che i ga in man sti teritori

El risultà de sta diaspora dei parlanti deła léngoa vèneta ła xe che ancó ghe xe piesè parlanti de veneto fora dała region Vèneto che drento, e al steso modo ghe ne xe piesè de quanti ghe n'era quando xe cascà ła Republica 'ntel 1797.