Gorisia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Va a: navigasion, serca
Wikipedia:WikiProject/Progetto geografia/Antropica/Comuni Gorisia
[[Image:{{{panorama}}}|300px|Panorama di Gorisia]]
Nome ufficiale: {{{nomeUfficiale}}}
Stato: bandiera Itałia
Regione: Friułi-Venesia Julia
Provincia: Gorisia
Coordinate:

45°56′0″N 13°37′0″E / 45.93333, 13.61667Coordinate: 45°56′0″N 13°37′0″E / 45.93333, 13.61667

Altitudine: 84 m s.l.m.
Superficie: 41 km²
Abitanti: 36 615 31-12-04 
Densità: 863 ab./km²
Frasion: Castello, Lucinico, Oslavia, Piuma, San Mauro, Sant'Andrea, Straccis, Vallone dell'Acqua, Gradiscutta, Piedimonte, Monte Calvario, Oslavia, San Mauro 
Comuni contigui: Collio (Brda) (SLO), Farra d'Isonzo, Mossa, Nuova Gorizia (SLO), San Floriano del Collio, Savogna d'Isonzo, San Pietro-Vertoiba (SLO).
CAP: 34170
Prefiso teł: 0481
Codice ISTAT: 031007
Codice catasto: E098 
Nome abitanti: gorisiani 
Santo patrono: Sant'Ilario e San Taziano 
Giorno festivo: 16 de marso 
El comune se trova qua
Posision del comune ne l'Itałia


Sito istitusionałe
« \mathfrak{G}orisia ła xé ła pì beła porta verta so l'Itałia »
(Max Klinger)


Gorisia (en friulàn Gurize, en slovèn Gorica, en tedesco Görz) ła xé un comùn de oltre 36 000 abitanti, capołuogo del'omonima provincia, posta sul confìn itało-slovèn. Ła ga asunto nei secołi el titoło de "Capitâl dal Friûl Orientâl" cioè Cavedàl del Friułi Orientałe.

El nome Gorisia el deriva dal sostantivo slovèn gora, come dinimutivo gorica, e signiféga "monte picenìn". El xe un toponimo molto difùxo 'nte łe sone con prexensa de ła łéngoa slovena.

Storia[canbia | canbia sorxente]

El nome de Gorisia el compare par ła prima volta 'ntel'ano 1001, en un documento del'inperador Ottone III col qual iù el regałava el casteło de Salcan e ła viła Goriza catà ai pié del casteło, al patriarca de Aquiłeja e ai Eppstein, conti del Friułi "medietatem predii Solikano et Gorza nuncupatum" e, dópo, ricordà 'ntel 1015 "medietatem unius villae que sclavonica lingua vocatur Goriza". Ai Eppstein i vegne dópo i conti paładini de Bavièra. 'Ntel so màsemo splendor, anca se i Conti i gera bastansa guerafondai, ła soa estension ła covrìa parta del nord est itałiano (conprexe par un corto perìodo anca łe sità de Trevixo e Pàdova en Vèneto), ła parta osidentałe del'atuałe Slovenia e parta del'atuałe teritorio aostrìaco. Basta pensar che a Meran (BZ) ghe gera ła màsema, se non ùnega, zeca de ła Contea de Gorisia, mentre ła sede vèra e propia (doe abitava i Conti) ła se catava a Lienz en Àustria.

'Ntel 1500 a ła morte del'ùltemo conte Leonardo a Lienz, ła sità pasa a Massimiliano I d'Asburgo anca si rivendicada anca da ła Repùblica de Venesia. Ła sità ła fagarà parta dei domini asbùrgisi (Stato del Litorałe/Kustenland) come cavedal de ła Contea de Gorisia, e come cavołogo de ła provincia aostrìaca de ła "Prinsipesca Contea de Gorisia e Gradisca" parché Conte de łe zone el gera l'inperador asbùrgico (1815-1918), co dó brevi interusion: l'ocupasion venesiana del 1508-1509 e l'incluxion 'nte łe Province Iłìrrghe napołeòneghe dal 1809 al 1813.

Prima e seconda guera mondiałe[canbia | canbia sorxente]

« ...O Gorisia, ti te sì małedita

par ogni cor chel sente cosensa;
dołoroxa ghe xé stà ła partensa

e el ritorno par tanti no ghe xé stà... »
(Ritorneło de na cansone popołare cantada durante ła prima guera mondiałe dai soldati itałiani)


Gorisia ła xé stà ciapà dai Itałiani 'ntel 1916, perdùa dópo ła rota de Cavoreto, 'ntel 1917 e ciapà de nóvo, definitivamente, 'ntel 1918; xé stà inclusa, par poco, 'ntel Goernatorà de ła Venesia Julia (1918-1919); cusì dópo l'anesione (1919) ła xé stà, prima incorporàda 'ntel Vèneto, 'nte ła provincia de Ùdine, vegnendo a formar en sto modo ła provincia del Friułi e, in dópo, ereta a cavołogo de provincia (1927) con jurisdision sul Friułi orientałe (a ecesion de ła Bixiacaria e de Gravo unìe a Trieste e del distreto de Cervignan unio a Ùdine). 'Ntel 1922, Lelio Baggiani, el fondava ła Croxe Vèrda Gorisiana, stórega asociasion de vołontariado e pùblego socorso. 'Ntel'imedià primo dopoguera xé stà cavà vìa na volta par tute ła Contea. Par un corto perìodo (1943-1945) ła xé stà mesa soto l'aministrasion miłidar todesca (de fato un'anesion) e encluxa 'ntel Goernatorà dell' Adriatisches Kuestenland ("Litorałe Adriàtico") chel a soa volta el xé stà meso soto el direto controło de Friedrich Rainer, gauleiter de ła Carinsia. Col'arivo dei partigiani jugoslavi a Gorisia 'ntel majo del 1945 ła xé tacà łe represion che ła gà vùo l'àpexe fra el 2 e el 20 de majo. Ghe xé stà pì de miłe aresti e sconparidi no soło tra i itałiani, ma anca fra tuti quełi che i gera contro al rexime comunista de Tito. El comun el gà dovuo dar via i tre quinti sirca del propio teritorio a ła Jugoslavia col 15% de ła soa popolasion conplesiva. Ła major parta del'àrea urbana de ła sità ła xé restà en teritorio itałian.

Dopoguera e riprexa[canbia | canbia sorxente]

El Casteło

'Ntel dopoguera, ła sità ła ga colto na numeroxa comunedà de èxułi jułian-dàlmati.

Parò parta de ła periferia catà a nord e a est (łe frasion de Salcan, San Piero e Vertoiba) ła xé stà dà vìa a ła Jugoslavia come anca gran parta de ła provincia. El confin traversava na zona semisentrałe de ła sità łasiando 'nte ła parta no itałiana tante frazion ed edifisi. Fra ste qua ła stasion feroviaria de ła Transalpina che cołegava ła "Niza aostrìaca" (come ła veniva ciamada ła sità) co ła cavedal Viena, da dove veniva gran parta del'aristocrasia aostrongàrega par sogiornarghe durante l'inverno. Ła piaza che stava vanti a ła stasion (parta italłana e parta slovena) fin dal 2004 ła xé stà fata vixitàvełe liberamente su tuti e doi i ładi dópo l'abatimento de parta de ła rede confinarea vegnù co l'entrada de ła Slovenia 'ntel'Union Eoropea. Al sentro de queła un mosaico e na piastra metàłega comemorativa i sorxe, sta qua segna el trasado del'ex confin de stato.

Giografia[canbia | canbia sorxente]

A ła confluensa de łe do nadurałi vie de comunicasion tra oriente e osidente, łe Vałi del'Ixonso (Soča) e del Vipaco (Vipava), inportante łogo de transito zà en tenpi remoti, Gorisia ła xe bagnà dal fiume Ixonso. Ła sità ła se fasà so ła pianura ixontina sircondà da łe cołine del Cołio (Brda) , note par ła coltivasion de ła vegna e ła produsion de vin bon. Gorisia ła xe parà a nord dai monti e non ła risente dei fredi venti setentrionałi ma, trovandose quaxi al sboco dei vàłechi prealpini e càrseghi, ła xe sojeta a ła bora che ła sùfia da est. Verta verso ła pianura, anca i venti freschi e umidi che i provien da sud-ovest i influensa el so clima pitosto mite.