Inuktitut

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Inuktitut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, Inuktitut, Inuttitut, Inuktitun, Inuinnaqtun, Inuttut e altri nomi łocałi)
Creà da: {{{creatore}}} nel {{{anno}}}
Contesto: {{{contesto}}}
Parlà in: bandiera Canada (Nunavut, Nunavik, Teritori del Nord-Ovest, Nunatsiavut)
Regioni:Rejon: {{{regione}}}
Periodo: {{{periodo}}}
Persone: 30 000
Clasifica: non in top 100
Scritura: {{{scrittura}}}
Tipołogia: {{{tipologia}}}
Fiłogenexi:

Eschimo-ałeutine
 Inuit
  Inuktitut
   
    
     
      
       
        
         
          
           
            
             
              

Statuto ofiçiałe
Stato: Flag of Nunavut.svgNunavut, Nunavik (Flag of Quebec.svg Quebec), Flag of the Northwest Territories.svgTeritori del Nord-Ovest, Nunatsiavut (Flag of Newfoundland and Labrador.svg Teranóva e Łabrador)
Regolà da: Inuit Tapiriit Kanatami e tante altre istitusioni łocałi.
Codexe de clasificassion
ISO 639-1 iu
ISO 639-2 iku
ISO 639-3 iku
SIL ESB  (EN)
SIL {{{sil2}}}
Estrato en lengoa
Dichiarassion Universałe de i Diriti de l'Omo - Art.1
{{{estratto}}}
El Pare Nostro
{{{estratto}}}
Trasliterassion
{{{traslitterazione}}}
Łengoa - Elenco de łe łengoe - Łenguìstega
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia en Inuktitut!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice2}}}:|in {{{nome2}}}]]!
El łogo de Wikipedia Vixita ła Wikipedia [[:{{{codice3}}}:|in {{{nome3}}}]]!
{{{mappa}}}
Pilcrow.png Sta paxena podaria contegnere carateri Unicode.

L'Inuktitut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, łeteralmente "come i Inuit") l'è el nome de łe varianti de ła łéngoa Inuit (eschimexe) parlè in Canada. L'è parlà en tute łe aree a nord de ła łinea dei albari, includendo parte de łe provinçe de Teranóva e Łabrador, Quebec, i teritori del Nunavut, i Teritori del Nord-Ovest, ła costa artica del Yukon e par çerti versi el Manitoba nordorientałe.

Secondo łe ultime indagini statistiche, se stima che in Canada ghe sia çirca 30 000 parlanti inuktitut, de cui intorno a 200 persone che vive regolarmente fora dal teritorio Inuit.

Diałeti e varianti[canbia | canbia el còdexe]

Distribusion de łe varianti de ła łéngoa Inuit.

El termine Inuktitut el pol riferirse sia al diałeto Inuit parlà in te l'Artico oriantałe canadexe, sia a ła łéngoa in tel so conpleso, anca se el consiste più in un continuum diałetałe che non in na soła łéngoa; sto continuum el se pol dividar aprosimativamente en sedexe varietà, spartie in cuatro grupi:

Tra tute łe varianti, el numaro de parlanti inuktitut el riva a çirca 80 000. El numaro el se riduxe parò a 20 000 se se fa riferimento a l'inukitut in quanto diałeto in senso streto.

El dialłeto inuktitut el se pol dividar en tri subdiałeti prinçipałi e vari sotogrupi:

Keewatin - Parlà in te ła costa oçidental de ła baia de Hudson.
Baffin - Parlà in te łe ixołe setentrionałi de ła baia de Hudson, soratuto, come sugerise el nome, en te l'Ixoła de Baffin.
Nunavik/Łabrador - Parlà a ovest de ła baia de Hudson, come l'indica el nome en tel Nunavik (nord del Quebec) e Łabrador.

El Keewatin el tende a esar piasè conservador, mantegnendo ła major parte de i grupi de consonanti, mentre i diałeti del Nunavik i'è più radicałi (par exenpio - el Keewatin Inuktitut l'è en Nunavik Inuttitut).

Fonołogia e fonetica[canbia | canbia el còdexe]

I diałeti orientałi de l'inuktitut i ga quindexe consonanti e tre vocałi (che łe pol esar longhe o curte). Łe consonanti łe se pronuncia par mexo de sinque posti de articołasion -biłabiałe, alveołare, pałatałe, vełare e uvułare- e tri modi de articołasion. El Natsalingmiutut el ga na consonante adisionałe /ɟ/, na tracia de łe consonanti retroflese che era prexenti in tel proto-Inuit. El Inuinnaqtun el ga na consonante in manco, in quanto /s/ e /ɬ/ łe s'à fuxe in /h/. Tuti i diałeti de l'inuktitut i ga soło tre vocałi baxiche e i fa na distinsion fonetica tra forme curte e łonghe de tute łe vocałi. In te l'Inuujingajut - l'ortografia łatina standard del Nunavut - łe vocałi łonghe i'è scrite come na dopia vocałe.


Vocałi Inuktitut
IPA Inuujingajut Note
/a/ align="center"| a
/aː/ align="center"| aa
/i/ align="center"| i Ła i curta ła sona a olte come [e]
o [ɛ]
/iː/ align="center"| ii
/u/ align="center"| u Ła u curta ła sona a olte come [o]
o [ɔ]
/uː/ align="center"| uu
Consonanti Inuktitut
IPA Inuujingajut Note
/p/, /t/, /k/ align="center"| p, t, k Mia aspirè
/q/ align="center"| q L'è talolta raprexentà co na r
/v/, /l/ align="center"| v, l
/j/ e /ɟ/ align="center"| j /ɟ/, esendo asente in tanti diałeti, no l'è mia scrita co na łetera separà
/g/ align="center"| g /g/ l'è rinpiasà da [ɣ] in Siglitun, e ła pol esar rexa con [ɣ] tra vocałi o tra vocałi e aprosimanti in tei altri diałeti
/m/, /n/ align="center"| m, n
/ɢ/ align="center"| r /ɢ/ l'è asimiłà a /ɴ/ prima de łe naxałi
/ŋ/ align="center"| ng Na ng geminà (dopia) l'è scrita nng
/s/ align="center"| s
/h/ align="center"| h L'h ła ciapa el posto de ła s in Kivallirmiutut e Natsilingmiutut e ła sostituise sia ła s che ła ɬ in Inuinnaqtun
/ɬ/ align="center"| ł. (kl) /ɬ/ l'`è speso scrita come & o senplicemente l

Morfołogia e sintasi[canbia | canbia el còdexe]

L'inuktitut, come łe altre łéngoe eskimo-ałeutine, el ga na morfołogia rica. L'è, cosita come el finłandexe, el turco e l'ungherexe, na łéngoa aglutinante: łe parołe i'è formè da un morfema raixa al quałe vien xontè difarenti sufisi par indicar conceti che in altre łéngoe i gavarea bixogno de più parołe par esar espresi. L' Inuktitut el ga çentenara de diversi sufisi, in çerti diałeti calcosa come 700. L'Inuktitut el ga anca forti tendense połisintetiche. N'antra carateristica l'è l'ergatività: al sojeto dei verbi tranxitivi vien xontà un particołar sufiso, diverso che nel caxo dei verbi intranxitivi. Altre łéngoe ergative i'è el basco e l'dyrbal. Fortunatamente par i ałievi, ła łéngoa ła ga na morfołogia regołare. Seben łe regołe łe sia dełe olte gran conplichè, no łe prexenta mia łe dificoltà dè da łe ecesioni .

Scritura[canbia | canbia el còdexe]

L'inuktitut l'è scrito in tante maniere difarenti, a seconda del diałeto de ła rejon, ma anca de fatori storici e połitici.

I misionari moravi, al fine de introdur łe popołasioni Inuit al Cristianeximo e a ła Bibia, i'à contribuio in Groenłandia durante i ani Sesanta del '700 al xviłupo de un sistema de scritura inuktitut che se baxava su l'alfabeto łatin. In seguito, in te l'800, i'à viaià verso el Łabrador, portando con łori l'inuktitut scrito. Sto schema de scritura de l'alfabeto łatin l'è contradistinto da l'incluxion de ła łetara kra.

I Inuit del Canada orientałe i'è stè i ultimi a adotar ła scritura quando, in tei ani Sesanta de l'800, i misionari i'à inportà el sistema scrito Qaniujaaqpait che i avea xviłupà in tel so tentativo de convertir i Cree. I ultimisimi Inuit vegnui in contato co i misionari e ła scritura i'è stè i Netsilik Inuit in Kugaaruk e in tel nord de l'ixoła de Baffin. I Netsilik i'à adotà el Qaniujaaqpait in tei ani Vinti.

I Yupik de l'Ałaska, i Inupiat (che in xonta i'à xviłupà un propio sistema de geroglifici) e i Yupik siberiani i'à anca łori adotà el sistema alfabetico łatino.

El sistema "groenłandexe" l'è stà sostansialmente riformà in tei ultimi ani. In tel Nunavut e l'Nunavik l'inuktitut l'è scrito uxando par ło più el schema Qaniujaaqpait o siłabario Inuktitut, baxà su ła scritura siłabica dei indigeni canadexi. Łe parti oçidentałi del Nunavut e i Teritori del Nord-Ovest i uxa l'alfabeto łatin generalmente identificà come Qaliujaaqpait, rifletendo łe predispoxisioni dei misionari che è rivà in st'area a caval tra el XIX e l'XX secoło.

El siłabario canadexe[canbia | canbia el còdexe]

El siłabario uxà par scrivar in inuktitut (titirausiq nutaaq). I carateri extra co i ponti i raprexenta łe vocałi łonghe; in te ła trascrision łe vocałi łe vien duplichè.

El siłabario inuktitut uxà in Canada el se baxa su queło Cree predisposto dal misionario James Evans. El siłabario par l'inuktitut in te ła so forma atuałe l'è stà adotà da l'Inuit Cultural Institute del Canada in tei ani Setanta. I Inuit de l'Ałaska, i Inuvialuit, parlanti Inuinnaqtun, e i Inuit in Groenłandia e Łabrador i uxa l'alfabeto łatin anca se i l'à adotà in maniere difarenti.

Seben convensionalmente ciamà siłabario, sto sistema de scritura l'è stà clasificà da çerti oservatori come abugida, in quanto łe siłabe che scominsia co ła stesa consonante łe ga glifi cołeghè tra de łori.

Tuti i carateri necesari in tel siłabario inuktitut i'è disponibiłi tra i carateri Unicode. El governo teritorial del Nunavut l'à xviłupà un TrueType ciamà Pigiarniq par i schermi dei conputer. L'è stà dixegnà da ła Tiro Typeworks con sede a Vancouver.

Riconosimento ofiçiałe[canbia | canbia el còdexe]

L'inuktitut l'è łéngoa ofiçiałe de łe seguenti aree:

Anca in tel Nunavik — na parte del Quebec — l'è riconosuo łegalmente grasie in parte al James Bay and Northern Quebec Agreement e l'è acetà come łéngoa de istrusion in te łe scołe Inuit. El ga un çerto grado de riconosimento pure in tel Nunatsiavut — l'area Inuit del Łabrador.

Riferimenti[canbia | canbia el còdexe]