Łéngua asturiana
asturianu  | |
|---|---|
 | |
| Nome locaƚe | asturianu |
| Tipo | diałeto, łéngua viva e łéngua naturałe |
| Parlà in |  Spagna |
| Autòctono de | Asturie |
| Parlanti | |
| Totałe | 150 000 (dècada del 2000 ) |
| Caratarìsteghe | |
| Scritura | alfabeto latin |
| Clasifegasion lenguìstega | |
| łéngua umana łéngue indoeoropee łéngue itàłeghe łéngue romanze łéngue romanze osidentałi łéngue gało-ibèreghe łéngue iberoromanze łéngue ìbero-osidentałe asturian-leonezi | |
| Statuto ofisałe | |
| Regoƚà da | Academia de la Llingua Asturiana |
| Vulnerabiłità | 3 in pericuło |
| Còdazi | |
| ISO 639-2 | ast |
| ISO 639-3 | ast |
| SIL | AUB |
| Glottolog | astu1246 |
| Ethnologue | ast |
| UNESCO | 332 |
| IETF | ast |
| Endangered languages | 966 |
| Toco in lengua | |
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1 Tolos seres humanos nacen llibres y iguales en dignidá y drechos y, pola mor de la razón y la conciencia de so, han comportase hermaniblemente los unos colos otros. | |
L'Asturian o Bable (asturianu o bable) el xe ła łéngua romanxa del grupo ìbero-romanxo, sotogrupo Asturian-łeonéxe, parlada inte ła Asturie, Spagna.L'asturian, insieme col łeoneze e el mirandeze, el fa parte del grupo lenguìstego łeoneze o asturian-łeoneze.
Łocudori
[canbia | canbia el còdaxe]El nùmaro de łocudóri el xe stimà in sérca 150 000 persóne (2010). De ste qua, parò, sól 90 000 łe parla asturin cofà prima łéngua.
Evołusion e espansion
[canbia | canbia el còdaxe]ła orixen del asturiano e de łe só variante è il Łeoneze, il ła risal ai primi del sècol X, co łe Asturie łe faxea part del regno cristian de Łèon. Il łeonéxe no'l se ga evolvést dal castełian, ma parałełaménte a sto qua, da łe parlae tardo-łatine de ła Spagna setentional, ùnega part de ła penìxoła ibèrege a no èsar stada conquistada dai àrabi.
Tutavìa el ga subìo łe influénse, col ténp, de łe łéngo visine: gałaigo-portoghéxe a òvest e catełian a est.
L'anesion del regno de León da parte del regno de Castija inte el 1230 la ga ridoto de un bel po' le posibiità de espansion lengoistega leonese ne l'ànbito de la Reconquista, e isteso l'inportanza stessa de la łéngua la xe diminuia. Sotoposto a la forte presion del castejan, devegnesto łéngua ufizial in sèvito a l'union de le corone de Castija e de Aragona, il leoneze el ga finio par esar sopiantà da questo, sora-de-tuto inte i teritori de recente espansion.
Łéngue de łe Asturie
[canbia | canbia el còdaxe]Inte el teritorio de el Principado de Asturias convive tre łéngue dinstìnte: ł'asturian, el gałisian e el castełan. Sta situasion łenguìstega ła xe el rexultado de ła storia de el ponente ibèrego e de ł'antigo Regno de Łion. Ł'asturian el xe na łéngua romanxa che ła fa parte de el Grùppo Łenguìstego Łionéize, insieme al Llïonés e al mirandéize.
Ła so normativizasion ofisiałe ła xe scominsià inte el 1980 co ł'Academia de ła Llingua Asturiana, che ła ga fisà na nòrma par i diałeti çentrałi de ła rejon.
Inte ła parte de ponente de łe Asturie, drento ła xona de ł'Eo-Navia, se parla el gałisian (ciamà anca eonaviego), che el xe na variêtæ de el ràmo gałaigo-portoghéxe.
Infin, el castełan el xe ła łéngua ofisiałe de el Stato spagnoło e el xe doparà in tuta ła rejon cofà łéngua de ła dministrasion. Sto cuadro de coexistensa el xe reconosùo drento el Statuto de Autonomia de łe Asturie, che el ga el conpito de avardar el patrimonio łenguìstego łocałe in acordio co ła Carta eoropèa de łe łéngue regionâli o minoritâie.
Normativizasion de ła łéngua asturiana
[canbia | canbia el còdaxe]Ła normativizasion de ł'asturian ła ga avùo el so inàndio ofisiałe inte el 1980 co ła nasita de ł'Academia de ła Llingua Asturiana, organitzo de el Principado de Asturias che el ga codifegà na nòrma par cueła rejon baxada sora i diałeti de el çentro. Sto proçeso de standarizasion el ga fisà na gramàtega e un disionàrio che i dinstingue ł'asturian dal łionéze e mirandéze par de łe difarense morfołògeghe de rilièvo.
Parangon con el Grùppo Łenguìstego Łionéize
[canbia | canbia el còdaxe]Ł'asturian el fa parte de el scistema lenguìstego de ponente d'Eoropa ciamà Grùppo Łenguìstego Łionéize, insieme al łionéize e al mirandéize. In sta tabèła chi se pol vardar łe diferense fonèteghe e łe isoglose che łe dinstingue łe varie łéngue de sto grupo inte el cuadro de łe łéngue romanze.
| Latin | Llïonés | Asturian | Mirandéze | Vèneto | Spagnoło | Portoghéize | Lìgure |
| maneana | mannana | mañana | manhana | domàn | mañana | amanhã | domàn |
| legionensis | Llïonés | lleonés | lhionés | łionéze | leonés | leonês | lionéize |
| factum | feichu | fechu | feito | fato | hecho | feito | fæto |
| ferrum | fierru | fierro | fierro | fero | hierro | ferro | fêro |
| pessulare | pechare | cerrar | cerrar | serar | cerrar | fechar | serâ |
| Hispania | Hespanna | España | Spanha | Spagna | España | Espanha | Spàgna |
| planum | chanu | llanu | lhano | pian | llano | chão | ciàn |
| cicuma | curuxa | curuxa | coruja | barbaian | lechuza | coruja | çìve |
| panatarium | panadeiru | panaderu | panadeiro | forner | panadero | padeiro | panatê |
| impluivinare | chuvisnare | lloviznar | chuviscar | piovesinar | lloviznar | chuviscar | scioierâ |
| werra | gerra | guerra | guerra | guera | guerra | guerra | guæra |
| Latin † · Latin volgare † Romanzo insulare: Sardo (Sardo campidanexe · Sardo logudorexe) Romanzo ocidentałe Grupo iberico: Aragonexe · Asturian · Gałisian · Łioneze (Mirandexe) · Portoghexe · Spagnoło/Castiglian Gruppo galo-romanzo: Catałan · Francexe · Furlan · Francoprovensal · Ladin · Ocitan · Romancio · Vałon · Vèneto Romanzo orientałe Grupo italian: Corso · Gałurexe · Sasarexe · Itałian (Diałeti itałiani) · Napołetan Grupo siciłian: Siciłian Grupo balcanico: Rumeno · Arumeno · Dalmatico † · Istrioto Romanzo meridionałe: Mozarabico † |
| Controło de autorità | GND (DE) 4212009-3 |
|---|