Arsenałe de Venesia

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.


La parte esterna a l'Arsenàl co a sànca ła porta de intràda a l'Arsenàl
Campo de l'Arsenal

L'Arsenal de Venesia costituisse na parte un mucio estexa de ła sità insułàr e xe stà el cuór de l'industria naval venesiana a partir dal XII secoło. Xe łigà al periodo più in flòris de ła vita de ła Serenissima: grasie a łe inponénti navi qui costruìe, Venesia xe riussìa a contrastàr i Turchi inte el Mar Egeo e a conquistàr le róte del nord Eoropa.

L'Arsenal de Venesia ga antiçipà de secołi el moderno conceto de fabrica, intexa cofà conplesso produtivo inte el cuało maestrànse speciałixàe reałixa in sucesion łe ùgnołe operasion de asenblagio de un manufato, lóngo na caena de montagio e utiłixando conponenti stàndar.

Raprexenta l'exenpio più inportante de grando conpleso produtivo a strutura acentràda de l'economìa preindustriałe. La superficie se estendeva su na area de 46 etari mentre el nùmaro de mandòpere (i Arsenałoti raxonxeva, inte i periodi de piena atività produtiva, ła quòta mèdia xornałiera de 1500-2000 unità (co un pico de 4500-5000 iscriti al Libro de łe mestrànse), overosìpia del 2% fin al 5% de l'intièra popołasion çitadina de l'epòca (çirca 100 000 abitanti).

Xe atualmente utiłixà soło che in picoła parte, cofà una de łe sedi espoxitive de ła Bienal de Venesia, par alcune atività de picoła cantieristica e altre.

Orìxene del nome[canbia | canbia el còdaxe]

El termine Arsenal, deriva da l'arabo daras-sina'ah, overosìpia "caxa de industria. El termine, noto ai Venesiani tramite i so frequenti contati comerciałi co l'Oriente, sarìa pasà al venesian darzanà, po' małuxà inte el tenpo ne ła forma arzanà, citàda anca da Dante ne l'Inferno, quindi atraverso arzanàl e arsenàl, a ła forma final de arsenàl[1].

La forma darzanà e po' dàrsena xe invese restàda a indicàr i spèci d'aqua interni de l'Arsenàl, e da tałe uxo xe derivà el significà odierno del termine darsena.

Storia[canbia | canbia el còdaxe]

L'intràda de l'Arsenàl dipinta da Canałeto, 1732
El león arcaico che riva da Delo, co cao non pertinente, arénte l'ingreso monumentàl de l'Arsenàl, piciàda de guera del Morosini

.

(VEC)
«Quale nell'arzanà de' Viniziani
bolle l'inverno la tenace pece
a rimpalmare i legni lor non sani,
ché navicar non ponno - in quella vece
chi fa suo legno nuovo e chi ristoppa
le coste a quel che più vïaggi fece;
chi ribatte da proda e chi da poppa;
altri fa remi e altri volge sarte;
chi terzeroło e artimon rintoppa -;
tal, non par foco ma par divin' arte,
bollia là giuso una pegola spessa,
che 'nviscava la ripa d'ogne parte.
»

Par l'Arsenàl de Venesia no ghe xe na data de fondasión: la notisia che ło ga vossùo fondà ai primi del XII secoło, inte el 1104, dal doxe Ordelafo Faliero, par l'esigensa de darghe maxór sviłupo a ła cantiaristega, na atività strategica par la Serenissima, xe derivàda da na dópia medagia comemorativa reałixàda inte el XIX secoło.[sensa façàda]

L'istałasion de l'area, conprexa infra łe xone conventuałi de San Piero de Casteło e ła parochia de San Zuane in Bragora (Darsena vecia), zera stàda decixa sia par fondaménti strategici (defexa contro evetuałi atachi nemici) che logistici (qui se trovava el pónto de arivo del legname che rivava dal Cador). El primo nucleo, documentàbiłe fin dai inisi del XIII secoło, xe costituìo da do fiłe de squeri in banda de ła Darsena Vecia. Se ghe pòl intràr dal Basin de San Marco, soło che atraverso un streto canàl.

Sul scominsio del Tresento, in seguito a łe cressùe exigense navałi de ła çità, xe stà xontà el "Lago de S. Daniele" (xontà a l'omonemo monastièr) e costruìo l'Arsenàl Novo (la Darsena Nova), raxonxendo cussì na estension de 138.600 m2. Drìoman xe stàda xontàda ła Stradal Canpagna so ła cuała xe nate łe atuałi fondarìe, łe botéghe dei remi, łe Corderie de ła Tana e el Reparto artiliarìa.

Co ła cascàda de Costantinopołi (1453) e el conseguente manàso turco inte el Mediteraneo zera stàe costruìe ła monumentałe Porta da Tera, che se referìva al ròło de Venesia cuało baloàrdo de ła cristianità, e łe do tori che xe in banda a ła porta a aqua, po' costruìe inte el Siesento. El portàl de intràda da tera zera stà costruìo so ła baxe dei archi de trionfo romani, e xe el primo exenpio de arte rinasimental ne ła çità.

Le Tori de l'Arsenàl

A partir dal 1473 fin al 1570 xe ła tersa granda faxe de sviłupo, ne ła cuała xe stài reałixài i ultimi anpliamenti, co ła reałixasion de residense esterne par i laóradori, de fórni publici e de magaxeni par i cereałi (ła Darsena Nuovissima) e de łe Galiase, sto fato ga portà l'Arsenàl a covèrxer na superficie de squaxi 24 etari. De particołàr intarese par i so carateri architetonici xe el Squero de łe Gagiandre, tirà su inte el 1570 e atribuìo a Jacopo Sansovino.

In una nova area, dita Tana, xe nate łe corderìe, indove vegnìva prodote a livèło industriàl łe sóghe navałi, ben presioxo inte l'antighità, al più baso costo posibiłe, col vantàgio de restàr indipendenti da tersi in caxo de guèra.

La materia prima, el cànevo, uxà anca par el całafatagio dei scafi) rivava prevałentemente dal sbóco del fiume Don, su'l Mar d'Azov, indove i Venesiani gaveva strenxesto inportanti acordi comerciałi. El piàn varentàva l'asensa de scoàse: le corde insìva da ła cordarìa atraverso dei buxi, par po' èser tagiàe de ła mexùra richiésta, al posto de èsar confesionàe in lónghese stàndar. Sto fato garantìva un bon sparagno a ła Republica e contenporaneamente consentìva de vénder a łe navi forèste che zera in tranxito łe sóghe a un tòco inferiór a queło dei concorenti. In sti tre sècołi, senpre sircuìo da un ałón de segretésa, l'Arsenàl produxeva łe galìe e łe grande galìase, che gaveva fisà ła vitòria de ła cristianità de ła Batagia de Lepanto del 1571, e xe deventà el fulcro del sviłupo venesian.

Inte el periodo de ła prima ocupasiôn franséxe (1797-1798), Napołon ga meso fora uxo tute łe navi prexenti ne l'Arsenàl, fora che quełe che gavarìa partisipà a ła guèra co l barcołàme franséxe, e el ga licensià tuti i 2000 arsenałoti, e el ga abołìo ogni distinsiôn intra marina mercantìl e marina da guèra. I napołeonici ga mudà l'oganixasiôn patòca de l'Arsenàl, parchè oramai difiçilmente agibiłe, e i ga 'verto el canàl de Porta Nuova afiàndoghe ła tôre omonema.

L'Arsenàl xe stà in parte riasestà intra el 1798 e el 1806, durante el primo goerno 'striaco.

El goerno drìo napołeonico del Regno d'Itałia, del cuało Venesia zera intràda a far parte, gò portà alcune modifeghe sol piàn struturełe par remetarlo in atività e ne l'otica de farghe créser ła produtività.

Inte el 1814 col tonbołón del Regno d'Itałia Venesia e l'intièro Veneto zera tornài a l'Inpéro d'Austria e l'arsenàl xe deventà el più inportante de ła Marina Inperiàl Austro- Venesiana.

El quarto e grando sviłupo se loga parò intra el 1876 e el 1909 dopo che inte el 1866 drìo a ła tersa guera de indipendensa Venesia zera intràda a far parte del Regno d'Italia, che vołeva riproponér l'Itałia cofà inportante baxe navałe ne l'alto Adriatico. Durante sta faxe a l'Arsenàl se ga xontà l'area nova del piasal dei Basini e łe aree vecie dei tre conventi sopresi de S. Daniełe, de łe Vèrxeni e de ła Cełestia. Inportante xe stà l'òpara progetual de Giuseppe Morando, a quel'epoca diretor del Gènio miłitàr de Venesia[2]. A sèguito de vari progeti par mołàr el movimento de łe navi, xe stàe scavàe łe struture preexistenti infra ła Darsena Nova e ła Novisima reałixando, al so posto, l'atuałe Darsena Granda. Contenporaneamente, par scansàr la somersión, el liveło del terèn xe stà lixiermente alsà (de sirca 70 cm).

Nei ani drìo l'Arsenàl se ga invià in un indołénte declino, oramai marfìxa de sodisfàr łe stragrande exigense de łe moderne forse navałi, fin al so parsiàl abandón. In ani recenti se ga sercà comunque de ridarghe inportansa a l'Arsenàl, inserìndoghe alcune atività culturałi e ponéndo el problema del so recupero, che in ogni caxo rexulta problemàdego dada ła vastità de l'area.

Curioxità storeghe[canbia | canbia el còdaxe]

L'Arsenàl zera separà dal resto de ła çità, sircuìo da mure, indove łavorava miàra de persone. Qui se produxeva, riparava e se tegnìva łe navi da guèra che zera de propietà del Stato,e de nùmaro manco grando quełe adibìe al tràfego.

L'Arsenàl zera na tapa d'obligo inte el cuało łe autorità de ła çità, primi infra tuti el Dose, 'conpagnava in vixita i ospiti çełebri, par mostrarghe ła ponpa de sti loghi e el modo inte el cuało se laorava drento. de frecuente tanti vixitadori restava dasseno inpresionà da par exenpio reportarne cofà Dante Alighieri ne łe so òpare.

Tra i antighi vixitadori se ghe conta re, prinçipi, inbasaori par mostrarghe ła potensa de Venesia, co magari el fìn de darghe na bona inpresion inte el caxo de ałeati probabiłi, cofà par exenpio el re Enrico III de Valois, o minasàrli sensa mostrarse se i gavesse provà a desfidàr Venesia. Ła vixita de sto re xe restàda scolpìa ne ła storia: el xe stà menà in ponpa a vixitàr l'Arsenàl e menà a çenar ne łe Sałe d'Armi che zera stàe pareciàe par quèła cogiontùra (ocaxion). El xe restà stupìo patòco col se ga incòrxesto che łe possàe, i piati e anca el tovagioło ch'el gavea, a torle in mna, se desfregołava parchè zera fati de sucàro. Ghe xe na legénda che conta che pròpio al disnàr del re, i Arsenałòti xe stài boni de costruìr na galìa intièra sòra de ła cuała el gavea da xiràr un puòco; ma questo no zera posìbiłe dao che anca i tenpi par el całafatagio de 4 o 5 dì e altro. Se invese fusse dasseno capità, forse se ga tratà de un manufato co laorasion xa vansàda che xe stà rifinìo durante el disnàr reàl. Francesco Sansovino fa saver ch'el Re xe stà stà massime inpressionà drìo aver reałixà sta so vixita. Segondo un anonemo che ło gaveva seguìo parò in queła vixita xe capità un fià de tuto; scominsando dai clandestini che "vołeva montàr su'l buçintoro faxendo finta de eser de ła so corte", a l'inçidente che zera nato durante na salva de artiliarìa. ne l'Arsenal xe stà fato grando onor co tiri d'artiliarìa, e dando fògo se gavea bruxà do omeni che ga spirà parchè i stava màl. Sto fato no ga rovinà comuque ła festa. In ste croniche trovemo anca altri personaxi co manco rimàrco, cofà par exenpio Jean de Chambre, cołù che zera stà remetùdo a Venesia inte el 1459 dal re de Fransa in persona Carlo VII, che cussì conta : "El Dose n'à menà a vedér l'Arsenàl dove che ghe l'artiliarìa de ła çità... e donca el n'à mostrà łe galìe... e dopo in t'un altro arsenàl, el n'à fato veder miłe e çinquesento laoranti, o più, che no fa galìe, e su n'altra banda el n'à mostrà quaranta o çinquanta omeni che fa nome che remi; e su n'altra banda otanta done che fa e giusta vełe; e su n'altra banda quełi che laora ai caołàmi, e de łe nave e de łe galìe, indove che ghe xe più de duxento omeni e toxi : xe el pì łongo edificio che mi gabia mai visto, o almanco credo... e n'à fato veder anca łe màxene da carbon, solfare, salnìtro (i conponenti che se trova ne ła polvare da sbaro) e n'altra caxa indove se rancura ła polvare da sbaro", e el fenìsse : "Semo restài łà tuto el dì, dao che tute ste robe se trova drento seràe de bełe mure".

Note[canbia | canbia el còdaxe]

  1. (IT) Cfr. Fabio Multinelli, Storia documentata di Venezia
  2. (IT) Claudio Bruschi,Giuseppe Morando Ancona, 2011

Bibliografia[canbia | canbia el còdaxe]

  • Giovanni Casoni, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 1829.
  • Guglielmo Zanelli, "Arsenale - storia di industria e di città", in AA.VV "L'Arsenale dei Veneziani", Venezia 1983.
  • Giorgio Bellavitis, L'Arsenale di Venezia, Venezia 1983, nuova edizione Venezia 2009.
  • Ennio Concina, "L'Arsenale della Repubblica di Venezia", venezia 1984.
  • Guglielmo Zanelli, "L'Arsenale di Venezia", Venezia, 1991
  • Antonio Manno, I Mestieri di Venezia, Cittadella 1995.
  • P. Malanima, Economia preindustriale, Milano 1995
  • C. M. Cipolla, Storia econòmega dell'Europa pre-industriale, Bologna 1997
  • Robert C. Davis. Costruttori di navi a Venezia, Vicenza 1997
  • Guglielmo Zanelli, "Giovanni Casoni e le fabbriche dell'Arsenale sotto le occupazioni straniere, in "Venezia intrà arte e guerra", Milano 2003
  • Guglielmo Zanelli, Claudio Menichelli. "L'arsenale moderno, dalle occupazioni straniere alla prima guerra mondiale", in "La rinascita dell'Arsenale", Venezia, 2004
  • Guglielmo Zanelli, "Guida all'Arsenale di Venezia", Venezia 2006.
  • David Celetti Canapa e potenza navale. L'approvvigionamento dell'Arsenale di Venezia
  • Dante Alighieri. "Divina Commedia", Inferno, 21° canto

Narativa'

  • Wu Mung. "Altai". 2009

Voxe łigàe[canbia | canbia el còdaxe]

Gałarìa de qualche somegia[canbia | canbia el còdaxe]

I lióni de l'Arsenàl[canbia | canbia el còdaxe]

Curiosità storiche[canbia | canbia el còdaxe]

Altri progeti[canbia | canbia el còdaxe]

Proverbio so l'Arsenal[canbia | canbia el còdaxe]

  • Chi vede Venesia e no vede l'Arsenal, vede el mànego e no'l bocàl.

Ligamenti foresti[canbia | canbia el còdaxe]

Controło de autoritàVIAF (EN146634872 · LCCN (ENn84185765 · GND (DE1086639839 · BNF (FRcb13182657h (data) · BAV ADV10130273 · WorldCat Identities (ENn84-185765
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Arsenałe_de_Venesia&oldid=1075090"