Carbonio

Da Wikipedia, l'ençiclopedia libara.
Jump to navigation Jump to search
Sto articoło el xe scrito in venesian
Diamante a sanca e grafite a drèta.
Mołècoła de benzene, i àtomi de carbonio i xé i negri, quełi de idrògeno i ciari

El carbonio el xé l'ełemento chìmego de ła tabeła periòdica dei ełementi che'l ga come sìnboło C e come nùmero atòmego 6. El xé n'ełemento no-metàłico, co quatro ełetroni de vałénsa. L'àtomo de carbonio 'ntei conposti co altri ełementi o co sè steso el pol prexentarse 'nte na de łe tre forme de ibridixasion cognosue (secondo ła teoria dei orbitałi atòmeghi LCAO): sp³,sp² e sp respetivamente. Co ste qua el carbonio el xé bon de coordenar respetivamente altri 4,3 e 2 àtomi co àngołi de łigame visini a 109,5° , 120° e 180°. Secondo, daspò, ła simetria de łe autofunsion mołecolari conplesive de łe copie de àtomi che łe tol parte 'ntel łigame, se gavarà łigami sìngołi, dopi o tripli.

El carbonio el xé inportante par paréce raxon. Ła sóe desferénti forme (ałòtropi) łe tol drénto algune de łe sostanse più mołexine (grafite) e na de łe più dure (diamante) cognosude dal'omo. Daspò, el ga na granda tendénsa a far łigami chìmeghi co altri àtomi łixièri, infrà i quałi el carbonio steso, e łe sóe pìcołe dimension eło fa bon de formar łigami mùltipli (propietà che ła vien ciamada desmalusogenia). Ste propietà qua łe permete l'existénsa de 10 miłióni de conposti del carbonio. I conposti de carbonio i forma łe baxe de tuta ła vita su ła Tera e'l siclo carbonio-azoto el fornise parte del'energia prodota dal sol e da altre stéłe.

El carbonio no'l xé stà creà 'tel Big Bang par via del fato che ghe xé bixogno de na tripla cołixion de partexełe alfa (nùclei de ełio) par èser prodoto. L'universo, ai prinsipi, el se ga slargà e sfredà in manièra masa vełose perché sta roba ła capitase. El xé, in ogni modo, prodoto indrénto łe stéle che łe trasforma i nùclei de elio in carbonio traverso el proceso triplo alfa.

El carbonio el xé na componénte vital de tuti i sistemi vivénti cognosùi e sénsa de eło ła vita come ła cognosémo no ła existeria. El prinsipal uxo comercial del carbonio el xé in forma de idrocarburi, prinsipalmente conbustìbiłi fòsiłi, gas metan e petrołio. El petrołio el xé doperà dal'industria petrolchìmega par produr, infrà i altri, benzina, gasołio e cherosene 'nte łe rafinarie, traverso un proceso de distiłasion. El petrołio el fornise el material de baxe par paréce sostanse sintèteghe che łe vien ciamae tute insieme plàsteghe. Ła grafite ła vien doperada par far lapis, mentre i diamanti, che i xé presióxi e bełi da véder, in xogełaria. Na pìcoła persentual de petrołio ła vien mesa insieme al fero par crear l'asal, n'altra più alta (2%) ła dà ła ghixa.

I conposti inorgànisi più inportanti del carbonio i xé l'anidride carbònica (CO2), monòsido de carbonio (CO) e tuti i carbonati (CO3--), bicarbonati (HCO3-) e cianuri (CN-). In maxoransa (miga CO, però) sti qua i ga nùmero de osidasion +4.

I conposti orgànisi i xé ła vèra particołarità del carbonio, xà a partir dall'infinìo nùmaro de conbinasion posìbiłi. El carbonio e pol formar caéne de mołècołe (come i połìmeri) e anca anełi (come el benzene).

El carbonio el ga dó ixòtopi stàbiłi, disponìbiłi in natura: 12C (98,89%) e 13C (1,11%). Dai quei stàbiłi de dódexe e trèdexe, el riva daspò a nùclei co anca sédexe partexełe. El 12C el xé inportante, miga soło par ła frequénsa, ma anca perché el vien doperà per definir ła mołe. Ła prexénsa del 14C (radiocarbonio) ła perméte de stabiłir l'età de un material orgànico e'l xé stà spéso uxà in archeołogia.

Bibliografia[canbia | canbia el còdexe]

Altri progeti[canbia | canbia el còdexe]

  • Collabora a Commons Su Commons ghe xe dei file multimediałi su Carbonio

  • Tabeła periòdica dei ełeminti
    > 1
    I A
    2
    II A
    3
    III B
    4
    IV B
    5
    V B
    6
    VI B
    7
    VII B
    8
    VIII B
    9
    VIII B
    10
    VIII B
    11
    I B
    12
    II B
    13
    III A
    14
    IV A
    15
    V A
    16
    VI A
    17
    VII A
    18
    VIII A
    V
    1 1
    H

    2
    He
    2 3
    Li
    4
    Be

    5
    B
    6
    C
    7
    N
    8
    O
    9
    F
    10
    Ne
    3 11
    Na
    12
    Mg

    13
    Al
    14
    Si
    15
    P
    16
    S
    17
    Cl
    18
    Ar
    4 19
    K
    20
    Ca
    21
    Sc
    22
    Ti
    23
    V
    24
    Cr
    25
    Mn
    26
    Fe
    27
    Co
    28
    Ni
    29
    Cu
    30
    Zn
    31
    Ga
    32
    Ge
    33
    As
    34
    Se
    35
    Br
    36
    Kr
    5 37
    Rb
    38
    Sr
    39
    Y
    40
    Zr
    41
    Nb
    42
    Mo
    43
    Tc
    44
    Ru
    45
    Rh
    46
    Pd
    47
    Ag
    48
    Cd
    49
    In
    50
    Sn
    51
    Sb
    52
    Te
    53
    I
    54
    Xe
    6 55
    Cs
    56
    Ba
    *
    72
    Hf
    73
    Ta
    74
    W
    75
    Re
    76
    Os
    77
    Ir
    78
    Pt
    79
    Au
    80
    Hg
    81
    Tl
    82
    Pb
    83
    Bi
    84
    Po
    85
    At
    86
    Rn
    7 87
    Fr
    88
    Ra
    **
    104
    Rf
    105
    Db
    106
    Sg
    107
    Bh
    108
    Hs
    109
    Mt
    110
    Ds
    111
    Rg
    112
    Uub
    113
    Uut
    114
    Uuq
    115
    Uup
    116
    Uuh
    117
    Uus
    118
    Uuo
     
    * Lantànidi 57
    La
    58
    Ce
    59
    Pr
    60
    Nd
    61
    Pm
    62
    Sm
    63
    Eu
    64
    Gd
    65
    Tb
    66
    Dy
    67
    Ho
    68
    Er
    69
    Tm
    70
    Yb
    71
    Lu
    ** Atìnidi 89
    Ac
    90
    Th
    91
    Pa
    92
    U
    93
    Np
    94
    Pu
    95
    Am
    96
    Cm
    97
    Bk
    98
    Cf
    99
    Es
    100
    Fm
    101
    Md
    102
    No
    103
    Lr


    Metałi alcałini Metałi alcałino-teroxi Lantànidi Atìnidi Metałi de transision
    Metałi del bloco p Semimetałi No-metałi Ałògeni Gas nòbiłi