Declinazsion
Da Wikipedia, ła ençiclopedia libara.
In lenguìstica ła declinazsion l'è l'insieme de łe varie fórme che ciapa i nomi, i agetivi, i artìcołi e i pronomi par indicar ła funzsion sintàtica che i ga 'nte na fraxe. Łe fórme łe canbia drio ła final (dexinenzsa) o ła parte inizsial de ła paroła (prefiso) o in baxe a canbiaminti interni de vocal o consonante.
Tradizsionalmente ła declinazsion ła vien divixa in caxi (lat. casus "el cascar, nar zo, ła caduta") cioè el modo che ła paroła ła casca quando che ła vóxe ła va zo in fóndo a ła paroła, ndando a finir in vari modi. Questo parché łe prime łéngue studiàe (łatin, grego, sànscrito) łe baxava ła só declinazsion su ła final. In latin gh'era sie caxi (tri caxi direti nominativo, acuxativo, vocativo e tri caxi obliqui genitivo, dativo, ablativo) ma ghe xe altre łéngue anca moderne che łe ghen'à de pi.
Par exenpio:
- in połaco ghen'è sete: nom., acu., voc., gen., dat., strumental, locativo
- in finlandéxe ghen'è quìndexe: nom., acu., gen., abl., partitivo, esivo, inesivo, adesivo, abesivo, ałativo, iłativo, ełativo, traslativo, istrutivo, comitativo.
- in rumen ghen'e tri parché alcuni i se ga confondesto: nomin-acuxativo, genit-dativo, vocativo
- in basco manca nominativo e acuxativo ma gh'è: gen., dat., ergativo, asołutivo pi altre fórme de lógo
- in groenlandéxe ghe xe un sistema misto: nomin-asołutivo, acuxativo, ergativo, pi altre fórme de łógo.
Ła declinazsion ła distingue anca el xènare come maschil, feminil e in caxo nèutro che in zserte łéngue el vien sostituìo da ła clase che ła raprexenta de łe caratarìstiche fìxiche come animà/inanimà, uman/no-uman, vegetal, èser soranaturałe, roba fata a man/roba naturałe. El swahili par exenpio el ga un sistema de clasi, mentre el svedéxe l'à un sistema misto baxà su "maschil (uman), feminil (uman), nèutro, xènare-comun (=no-uman ma gnanca nèutro)".
Da ùltimo, ła declinazsion ła distingue anca el nùmaro cioè de sòłito el singołar, el plural e in caxo el dual (che indica i pari de robe: dó man, dó careghe). In zserte łéngue ghe xe el trial (tri robe) e 'l quatrial quatro e łe łéngue dei signi le à parfin el quinquial (grupi de zsinque robe).
